તંત્રીની કલમે….
નવરાત્રિ એટલે ગુજરાતની ઓળખ, આસ્થાનું પર્વ, સંસ્કૃતિનો ઉત્સવ અને લાખો ખેલૈયાઓના ઉમંગનું પ્રતીક! અમદાવાદનાં ગરબા મેદાનોમાં જ્યારે રંગબેરંગી રોશની ઝળહળે, ઢોલના તાલે યુવાનો અને યુવતીઓ ગરબે ઘૂમે તથા આદ્યશક્તિની આરાધના થાય, ત્યારે સમગ્ર વાતાવરણ ઉત્સવમય બની જાય છે. પરંતુ આ આનંદ અને ઉત્સાહ વચ્ચે એક ગંભીર સવાલ ઊભો થયો છેઃ જો ૫૫થી ૬૦ મોટા ગરબા આયોજનો સામે માત્ર ત્રણ આયોજકોને જ ફાયર એનઓસી મળી હોય, તો બાકીનાં સ્થળોએ ખેલૈયાઓની સુરક્ષાની સ્થિતિ શું છે? આ આંકડો માત્ર વહીવટી પ્રક્રિયાની વિગતો નથી, પરંતુ હજારો પરિવારોની સલામતી સાથે જોડાયેલો ચેતવણીનો સંકેત છે!
તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, અમદાવાદમાં મોટા ગરબા મહોત્સવ માટે આશરે ૫૫થી ૬૦ અરજીઓ મળી હતી, પરંતુ પ્રાથમિક તબક્કે માત્ર ત્રણ આયોજકોને જ અગ્નિસુરક્ષાના ધોરણો પૂર્ણ કરવા બદલ મંજૂરી મળી હતી. બાકીનાં સ્થળોની તપાસ માટે ફાયર વિભાગે કામગીરી હાથ ધરી હતી. આશરે ૩૦ સુરક્ષા માપદંડોની ચકાસણીમાં અગ્નિશામક સાધનો, કટોકટીના સમયે બહાર નીકળવાના માર્ગો, ફાયરબ્રિગેડનાં વાહનો સરળતાથી પહોંચી શકે તેવા રસ્તા અને અન્ય વ્યવસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે. ખાસ કરીને બંધ વાતાનુકૂલિત ડોમમાં શોર્ટસર્કિટ કે આગ લાગે તો જોખમ અનેકગણું વધી શકે છે.
અહીં સવાલ એ નથી કે ફાયર વિભાગે માત્ર ત્રણ મંજૂરી કેમ આપી; સવાલ એ છે કે બાકીનાં આયોજનો માટેની મંજૂરીની પ્રક્રિયા સમયસર પૂર્ણ થાય તે માટે અગાઉથી પૂરતી વ્યવસ્થા કેમ ન થઈ? જો નિયમોનું પાલન થતું ન હોય તો મંજૂરી ન આપવાનો નિર્ણય યોગ્ય છે. પરંતુ જો જરૂરી તપાસ અને માર્ગદર્શન સમયસર થઈ શકે તેમ હોય, તો છેલ્લી ઘડીએ દોડધામ કરવાની નોબત કેમ આવે? સુરક્ષાના નિયમો કાગળ પર જાહેર કરવા પૂરતા નથી; તેનું પાલન મેદાન પર થવું જોઈએ.
નવરાત્રિનો ઉત્સવ દર વર્ષે આવે છે. મોટા ગરબા આયોજનોની તારીખો, સ્થળો અને સંભવિત ભીડ અંગે વહીવટી તંત્રને અગાઉથી અંદાજ હોય છે. તેથી ફાયર વિભાગ, મહાનગરપાલિકા, પોલીસ અને આયોજકો વચ્ચે મહિનાઓ પહેલાંથી સંકલન થવું જોઈએ. આયોજકોએ કાર્યક્રમની જાહેરાત, ટિકિટનું વેચાણ અને વિશાળ મંડપની તૈયારી શરૂ કરતાં પહેલાં જરૂરી મંજૂરીઓની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ. છેલ્લી ઘડીએ મંજૂરી માટે દોડવું કે તપાસ અધૂરી હોવા છતાં કાર્યક્રમ શરૂ કરવાની ઉતાવળ કરવી, બંને અભિગમ જાહેર સુરક્ષા માટે જોખમી છે.
બંધ વાતાનુકૂલિત ડોમમાં સુરક્ષાનો મુદ્દો વિશેષ ગંભીર છે. વિશાળ પડદા, શણગારની સામગ્રી, વિદ્યુત ઉપકરણો, લાઇટિંગ અને વધારાના વીજભાર વચ્ચે આગ લાગવાની શક્યતાને અવગણી શકાય નહીં. આગ લાગે ત્યારે ધુમાડો ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે. બહાર નીકળવાના દરવાજા ઓછા હોય, રસ્તામાં અવરોધ હોય અથવા લોકોની સંખ્યા સ્થળની ક્ષમતા કરતાં વધી જાય, તો નાની ઘટના પણ મોટી દુર્ઘટનામાં ફેરવાઈ શકે છે. તેથી અગ્નિશામક સાધનોની હાજરી પૂરતી નથી; તે કાર્યરત હોવાં જોઈએ, કટોકટીના દરવાજા ખુલ્લા અને અવરોધમુક્ત હોવા જોઈએ તથા તાલીમબદ્ધ કર્મચારીઓ તાત્કાલિક મદદ માટે ઉપલબ્ધ હોવા જોઈએ.
આ જવાબદારી માત્ર ફાયર વિભાગની નથી. ગરબા આયોજકો માટે નફો, લોકપ્રિયતા અને ભવ્ય આયોજન જેટલું મહત્ત્વ ધરાવે છે, તેટલું જ મહત્ત્વ ખેલૈયાઓના જીવનું હોવું જોઈએ. ટિકિટ ખરીદીને મેદાનમાં પ્રવેશતા નાગરિકોને સુરક્ષિત વાતાવરણ આપવું આયોજકોની મૂળભૂત ફરજ છે. સ્થળની પ્રવેશક્ષમતા કરતાં વધુ ટિકિટો વેચવી, કટોકટીના માર્ગોમાં અવરોધ ઊભા કરવા અથવા જરૂરી મંજૂરી વિના કાર્યક્રમ યોજવો એ ગંભીર બેદરકારી ગણાય. નિયમભંગ સાબિત થાય તો જવાબદાર વ્યક્તિ સામે કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
બીજી તરફ, તંત્રે પણ માત્ર દંડાત્મક વલણ પૂરતું રાખવાને બદલે વ્યવહારુ ઉકેલ લાવવો જોઈએ. દરેક મોટા આયોજકને સ્પષ્ટ ચકાસણીયાદી આપવામાં આવે, ખામીઓ જણાય તો સમયસર લેખિત જાણ કરવામાં આવે અને સુધારા માટે વાજબી સમય આપવામાં આવે. સ્થળોની તપાસનું આયોજન કાર્યક્રમની તારીખોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે. મંજૂરીની સ્થિતિ જાહેર કરવા માટે પારદર્શક વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવે, જેથી નાગરિકો જાણી શકે કે કયા સ્થળે જરૂરી સુરક્ષા મંજૂરી મળી છે અને ક્યાં પ્રક્રિયા બાકી છે. જોકે, નિયમોનું પાલન ન કરનારને માત્ર કાર્યક્રમ નજીક આવી ગયો છે એટલા માટે છૂટછાટ આપવી યોગ્ય નથી.
ખેલૈયાઓ અને વાલીઓએ પણ જાગૃત રહેવાની જરૂર છે. કાર્યક્રમમાં પ્રવેશતાં પહેલાં બહાર નીકળવાના માર્ગો, અગ્નિશામક સાધનો અને કટોકટીમાં મદદ મેળવવાની વ્યવસ્થા પર નજર રાખવી જોઈએ. આયોજકોએ સ્થળની ક્ષમતા અને સુરક્ષા અંગેની માહિતી સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવી જોઈએ. પોલીસ અને ફાયર વિભાગની સૂચનાઓનું પાલન કરવું તથા કોઈ જોખમી સ્થિતિ જણાય તો તાત્કાલિક જાણ કરવી એ પણ સામૂહિક જવાબદારી છે.
ગુજરાતની ગરબા સંસ્કૃતિ વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે. આ પરંપરાની ભવ્યતા જાળવવી હોય તો ઉત્સવને સુરક્ષિત બનાવવો અનિવાર્ય છે. સરકાર અને તંત્રે સમયસર તપાસ, પારદર્શક મંજૂરી અને કડક અમલ દ્વારા વિશ્વાસ ઊભો કરવો જોઈએ; આયોજકોએ જવાબદારીપૂર્વક આયોજન કરવું જોઈએ અને નાગરિકોએ સુરક્ષાને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
યાદ રાખવું જોઈએ કે ગરબાના મેદાનમાં સંગીત થંભે તો ઉત્સવ ફરી શરૂ થઈ શકે, પરંતુ આગની એક ક્ષણમાં ગુમાવેલો જીવ પાછો લાવી શકાતો નથી. નવરાત્રિની સાચી સફળતા મેદાનમાં ઉમટેલી ભીડ કે વેચાયેલી ટિકિટોની સંખ્યાથી નહીં, પરંતુ દરેક ખેલૈયો સુરક્ષિત રીતે ઘરે પરત ફરે તેનાથી માપવી જોઈએ. શ્રદ્ધાના આ પર્વમાં બેદરકારીને કોઈ સ્થાન ન હોવું જોઈએ. ખેલૈયાઓની સુરક્ષા કોઈ ઉપકાર નથી—એ તેમની સાથેનો અનિવાર્ય ન્યાય છે!
– નરેન્દ્ર જોષી
