સુપ્રીમ કોર્ટે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓના ભેટ રાજકારણ પર કડક કાર્યવાહી કરી!-ડોકટરોને ભેટ, દર્દીઓને મોંઘી દવા! સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો હુમલો-હવે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓના માર્કેટિંગ પર કાયદાની તલવાર! – ત્રણ સભ્યોની નિષ્ણાત સમિતિ અનૈતિક પ્રથાઓની તપાસ કરશે-આગામી સુનાવણી ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ!

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

Email – kishanbhawnani13@gmail.com

ગોંડિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, તબીબી સંભાળ એક સમયે માનવતાની સૌથી પવિત્ર સેવાઓમાંની એક માનવામાં આવતી હતી. ચિકિત્સકને ફક્ત ઉપચારક જ નહીં, પણ જીવનદાતા અને કટોકટીના સમયે ભગવાન માનવામાં આવતો હતો. ચિકિત્સકો, ચિકિત્સકો અને ડોકટરો પ્રત્યે વિશ્વાસ અને આદરની આ જ પરંપરા ફક્ત ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ વિશ્વભરની ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં અસ્તિત્વમાં છે. જો કે, બદલાતા સામાજિક-આર્થિક વાતાવરણમાં, આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલીનું વ્યાપારીકરણ, હોસ્પિટલના વધતા ખર્ચ, બિનજરૂરી પરીક્ષણો અને સારવાર અંગેની ફરિયાદો અને સોશિયલ મીડિયા પર સામે આવતી વિવિધ ઘટનાઓએ ડૉક્ટર અને દર્દી વચ્ચેના વિશ્વાસ પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે. નાની બીમારીઓ માટે ખર્ચાળ સારવાર, બિનજરૂરી પરીક્ષણો, વધુ પડતા બિલ,આઈસીયુ અથવા વેન્ટિલેટરનો કથિત દુરુપયોગ અને દવાઓની કિંમત અંગેની ફરિયાદોએ જાહેર ચિંતા વધારી છે. જ્યારે એક જ ઘટના અથવા આરોપના આધારે સમગ્ર તબીબી સમુદાયને દોષી ઠેરવવો વાજબી રહેશે નહીં, જ્યાં ડૉક્ટરની પ્રિસ્ક્રાઇબ કરવાની શક્તિ વ્યાપારી પ્રલોભનોથી પ્રભાવિત હોવાની શંકા છે, તે બાબત દર્દીના જીવન, આરોગ્ય અને આર્થિક અધિકારોને સીધી રીતે સ્પર્શે છે. ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્રના વકીલ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની તરીકે, હું કહેવા માંગુ છું કે આ વ્યાપક ચિંતા વચ્ચે, ૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ હસ્તક્ષેપ ઉભરી આવ્યો છે. ફેડરેશન ઓફ મેડિકલ એન્ડ સેલ્સ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા એન્ડ અધર્સ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા એન્ડ અધર્સ,
ડબલ્યુ.પી.(સી) નં. ૩૨૩/૨૦૨૧ ના ??કેસમાં, ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓના કાયદાકીય નિયમનની જરૂરિયાત પર વિચાર કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સમિતિ સંબંધિત સૂચનો અને રજૂઆતો પર વિચાર કરશે અને કેન્દ્ર સરકારને તેની ભલામણો સબમિટ કરશે, અને આ બાબત ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ કેન્દ્રના પાલન સોગંદનામા પર વિચારણા માટે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવશે.

મિત્રો આ કેસનો મૂળ સાર ૨૦૨૧ માં દાખલ કરાયેલી અરજીમાં છે. એફએમઆરએઆઈ એ આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકોને પ્રભાવિત કરતી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા કથિત અનૈતિક માર્કેટિંગ પ્રથાઓને સંબોધવા માટે અસરકારક અને કાયદેસર રીતે લાગુ પાડી શકાય તેવું નિયમનકારી માળખું સ્થાપિત કરવાની માંગ કરી હતી. અરજદારોએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે કેટલીક કંપનીઓ ડોકટરોને મોંઘી ભેટો, આતિથ્ય, મુસાફરી સુવિધાઓ, વિદેશ પ્રવાસો, રોકડ અથવા અન્ય “મફત” ઓફર કરીને તેમના ઉત્પાદનોનું વેચાણ વધારવા અને વધુ પ્રિસ્ક્રિપ્શન મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. અરજીમાં એવી પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે આવી પ્રવૃત્તિઓ મોંઘી બ્રાન્ડેડ દવાઓ અથવા બિનજરૂરી દવાઓના સંયોજનોના પ્રિસ્ક્રિપ્શનને પ્રભાવિત કરી શકે છે, જે આખરે દર્દી પર નાણાકીય બોજ નાખે છે.

મિત્રો, વર્તમાન સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે તે માત્ર ડોકટરના વર્તન પર જ પ્રશ્ન ઉઠાવતું નથી પરંતુ જે ડોક્ટરને ફાયદો થાય છે તેની સામે શું પગલાં લેવા જોઈએ તે મૂળભૂત નિયમનકારી પ્રશ્ન પણ સામે લાવે છે, પરંતુ જે કંપનીને ફાયદો થાય છે તેનું શું? કેન્દ્ર સરકારે કોર્ટને જાણ કરી હતી કે જ્યારે ડોકટરો ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ પાસેથી ભેટો, મુસાફરી, આતિથ્ય અથવા નાણાકીય લાભ સ્વીકારે છે તેના માટે વ્યાવસાયિક શિસ્તબદ્ધ પગલાં અસ્તિત્વમાં છે, ત્યારે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓના વર્તનને સીધા અને બંધનકર્તા રીતે નિયંત્રિત કરવા માટે સ્પષ્ટ કાનૂની માળખાનો અભાવ છે. પ્રસ્તાવિત સમિતિ આ નિયમનકારી અંતરની તપાસ કરશે – શું એક અલગ કાયદો જરૂરી છે, અને જો એમ હોય તો, તેનું સ્વરૂપ શું હોવું જોઈએ.

મિત્રો, આ તે સ્થાન છે જ્યાં યુનિફોર્મ કોડ ફોર ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગ પ્રેક્ટિસ (યુસીપીએમપી ૨૦૨૪) ની ભૂમિકા નિર્ણાયક બની જાય છે. ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગે ૨૦૨૪ માં આ કોડ લાગુ કર્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ્ય ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અને આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકો વચ્ચે પારદર્શક અને નૈતિક સંબંધો સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. સરકારી પોર્ટલ અનુસાર, યુસીપીએમપી ૨૦૨૪ ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગ પ્રથાઓ માટે એક એથિક્સ કમિટી અને અપીલ માટે ફાર્મસી વિભાગમાં એક એપેક્સ કમિટી મિકેનિઝમની જોગવાઈ કરે છે. કંપનીઓ અને સંબંધિત સંસ્થાઓ માટે ફરિયાદ અને પાલન પ્રક્રિયાઓ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.

યુસીપીએમપી નો મુખ્ય સંદેશ સ્પષ્ટ છેઃ દવાનો પ્રચાર વૈજ્ઞાનિક, તથ્યપૂર્ણ અને માન્ય તબીબી ઉપયોગ સાથે સુસંગત હોવો જોઈએ; ડોકટરો તેમના વ્યાવસાયિક નિર્ણયને પ્રભાવિત કરવા માટે વ્યક્તિગત લાભથી પ્રભાવિત ન હોવા જોઈએ. ભેટો, રોકડ અથવા નાણાકીય લાભો અને અયોગ્ય આતિથ્ય પર પ્રતિબંધનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ડોકટરોનું લેખન દર્દીની તબીબી જરૂરિયાતો દ્વારા સંચાલિત થાય છે, કોઈપણ કંપનીના વ્યાપારી પ્રોત્સાહનો દ્વારા નહીં. યુસીપીએમપી ફરિયાદ નિવારણ અને પારદર્શિતા માટે મિકેનિઝમ પણ સ્થાપિત કરે છે, અને ફાર્માસ્યુટિકલ એસોસિએશનોને તેમની પોતાની એથિક્સ કમિટીઓ સ્થાપિત કરવાની જરૂર છે.

મિત્રો, મફત નમૂનાઓ, પ્રમોશનલ સામગ્રી, સીએમઈ અને સંશોધન જેવી પ્રવૃત્તિઓને નૈતિક સીમાઓમાં રાખવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે. એ સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે કે દરેક તબીબી પરિષદ અથવા ડૉક્ટર અને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની વચ્ચેની દરેક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા સ્વાભાવિક રીતે અનૈતિક નથી. વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, તબીબી શિક્ષણ અને માન્ય દવાઓ સંબંધિત માહિતીનું આદાનપ્રદાન આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલી માટે આવશ્યક છે. જ્યારે શિક્ષણ અને પ્રમોશન સીમા પાર કરે છે અને વ્યક્તિગત લાભ, પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર પ્રભાવ અથવા દર્દીના હિતોના સમાધાન તરફ દોરી જાય છે ત્યારે સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે.છતાં, સૌથી મોટો પ્રશ્ન યુસીપીએમપી ની વૈધાનિક શક્તિ અને અમલીકરણ ક્ષમતાનો રહે છે. કેન્દ્રએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ સ્વીકાર્યું હતું કે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓના વર્તનને સીધા નિયંત્રિત કરવા માટે સ્પષ્ટ વૈધાનિક પદ્ધતિનો અભાવ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે. તેથી, ત્રણ સભ્યોની નિષ્ણાત સમિતિ હવે તપાસ કરશે કે શું વર્તમાન સિસ્ટમ પર્યાપ્ત છે અથવા તેને કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા બનાવવા માટે અલગ વૈધાનિક માળખાની જરૂર છે. ત્યાં સુધી, યુસીપીએમપી ૨૦૨૪ અમલમાં રહેશે.

મિત્રો, આ વિવાદ નવો નથી. મેસર્સ એપેક્સ લેબોરેટરીઝ પ્રા.લિ.ના ૨૦૨૨ના કેસમાં. લિમિટેડ વિરુદ્ધ ડેપ્યુટી કમિશનર ઓફ ઇન્કમ ટેક્સ કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા ડોકટરોને આપવામાં આવતી “મફત” ના આર્થિક અને નૈતિક પરિણામો પર ગંભીર ટિપ્પણીઓ કરી હતી. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ડૉક્ટર અને દર્દી વચ્ચે વિશ્વાસનો સંબંધ એવો છે જેમાં ડૉક્ટરનું પ્રિસ્ક્રિપ્શન ખૂબ પ્રભાવશાળી હોય છે; તેથી, ભેટો, મોંઘી વસ્તુઓ અથવા વિદેશ મુસાફરી જેવા લાભોથી પ્રભાવિત પ્રિસ્ક્રિપ્શનો ગંભીર જાહેર હિતની ચિંતા પેદા કરી શકે છે. તે કિસ્સામાં, કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા ડોકટરોને આપવામાં આવતા આવા પ્રતિબંધિત લાભોનો ઉપયોગ આવકવેરા કાયદાની કલમ ૩૭(૧) હેઠળ વ્યવસાયિક ખર્ચ કપાત તરીકે થઈ શકતો નથી. એપેક્સ લેબોરેટરીઝનો નિર્ણય પણ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે પ્રશ્નને ફક્ત “ડોક્ટરે શું લીધું?” પૂરતો મર્યાદિત કરતો નથી, પરંતુ તે વ્યાપક ચક્ર તરફ નિર્દેશ કરે છે જેમાં પ્રમોશનલ ખર્ચ આખરે દવાના ભાવમાં સમાવી શકાય છે અને દર્દીઓને આપી શકાય છે. તેથી, આજના સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપ ફક્ત ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ માટે નિયમનનો પ્રશ્ન નથી; તે એક સસ્તું, તર્કસંગત અને દર્દી-કેન્દ્રિત આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલી બનાવવાનો પણ પ્રશ્ન છે.

મિત્રો, સરકારના મતે, યુસીપીએમપી ને કાયદાકીય આધાર આપવાનો વિચાર અગાઉ વિચારવામાં આવ્યો હતો. વિવિધ તબક્કે, આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ અધિનિયમ, ૧૯૫૫ અને ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ અધિનિયમ, ૧૯૪૦ જેવા કાયદાઓ દ્વારા નિયમનની શક્યતા પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેમના અધિકારક્ષેત્ર અને લાગુ પડવાની શક્યતા અંગે પ્રશ્નો ઉભા થયા હતા.

પાછળથી, ડૉ. વી.કે. પૌલની આગેવાની હેઠળની એક ઉચ્ચ-સ્તરીય સમિતિએ પારદર્શિતા, સ્વતંત્ર દેખરેખ, વધુ સારી ફરિયાદ દેખરેખ અને ૈં્‌-આધારિત ખુલાસો જેવા પગલાં પર ભાર મૂક્યો હતો. આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે યુસીપીએમપી ૨૦૨૪ ઉભરી આવ્યું હતું, પરંતુ હવે સુપ્રીમ કોર્ટે એક પગલું આગળ વધાર્યું છેઃ શું નૈતિક સંહિતાને પૂરતા કાનૂની દાંત આપવા જોઈએ? દરમિયાન, કેન્દ્ર સરકારના સોગંદનામામાં ફરિયાદ પ્રણાલીની વાસ્તવિક સ્થિતિ પણ જાહેર કરવામાં આવી હતી. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, યુસીપીએમપી ને ત્રણ ફરિયાદો મળી હતી; એક કિસ્સામાં, તેણે લગભગ ૩૦ ડોકટરોને ખર્ચાળ મુસાફરી પૂરી પાડવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. યુસીપીએમપીનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ કંપનીને ઠપકો આપવામાં આવ્યો હતો, અને ડોકટરોની યાદી યોગ્ય કાર્યવાહી માટે રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગને મોકલવામાં આવી હતી. આ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ પ્રશ્ન તેની પહોંચ, ગતિ, પારદર્શિતા અને દંડાત્મક અસરકારકતાનો છે.

મિત્રો, આ સમગ્ર ઘટનાક્રમને સુપ્રીમ કોર્ટે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓને આડે હાથે લીધી છે તેવા સનસનાટીભર્યા નિવેદન સુધી ઘટાડવો અન્યાયી રહેશે. વાસ્તવિક મહત્વ આનાથી ઘણું ઊંડું છે. કોર્ટ મૂળભૂત રીતે એ સુનિશ્ચિત કરવા તરફ આગળ વધી રહી છે કે પ્રિસ્ક્રાઇબર હાથ સ્વતંત્ર હોય, દર્દીના હિતો સર્વોપરી હોય અને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીના વ્યાપારી હેતુઓ તબીબી ચુકાદાને ઢાંકી ન દે. આ ડોકટરો સામે સંપૂર્ણ અવિશ્વાસનો સંદેશ નથી. દેશના લાખો ડોકટરો અત્યંત મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં વિશ્વાસુપણે સેવા આપે છે, અને અનૈતિક પ્રવૃત્તિના આરોપોના આધારે તેમને શંકાની નજરે જોવું અન્યાયી રહેશે. હવે બધાની નજર ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ પર રહેશે, જ્યારે કેન્દ્રએ તેના પાલન સોગંદનામા દ્વારા સમિતિની રચનાની સ્થિતિ અને આગળની કાર્યવાહીની જાણ કરવી પડશે. તે દિવસ ફક્ત સમિતિની પ્રગતિની સમીક્ષા નહીં હોય; તે ભારતની આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલીમાં એક મુખ્ય નીતિ પ્રશ્નનો પણ ઉકેલ લાવી શકે છેઃ શું યુસીપીએમપી જેવી નૈતિકતા સંહિતા પૂરતી છે, અથવા શું ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગને નિયંત્રિત કરવા માટે સંસદ દ્વારા ઘડવામાં આવેલ કડક, બંધનકર્તા અને દંડાત્મક કાયદો જરૂરી છે?

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે તબીબી પ્રણાલીનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત એ હોવો જોઈએ કે દર્દી પહેલા એક માનવી છે, ગ્રાહક નથી; ડૉક્ટર વેચનાર નથી, પરંતુ સ્વાસ્થ્યનો રક્ષક છે; અને જ્યારે ફાર્માસ્યુટિકલ વ્યવસાય નફો કમાવવાનો હેતુ ધરાવી શકે છે, તે દર્દીના જીવન અને તબીબી નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતાને ઓવરરાઇડ કરી શકતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આ પહેલ આ મૂળભૂત માન્યતાને પુનઃસ્થાપિત કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે – જ્યાં ડૉક્ટરની કલમ ભેટોથી નહીં, પરંતુ દર્દીની જરૂરિયાતો, વૈજ્ઞાનિક પુરાવા અને તબીબી નીતિશાસ્ત્રથી પ્રભાવિત થવી જોઈએ.