સી.એમ.જૈન
મો ૯૪૦૮૮૮૭૭૭૭
જ્યારે કોઈ આંદોલનકારી પર લાઠી વરસે છે, જ્યારે કોઈ નાગરિકને રસ્તા પર ઢસડવામાં આવે છે, જ્યારે કોઈનો અવાજ દબાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે, ત્યારે દ્રશ્ય ખૂબ જ સ્પષ્ટ દેખાય છે. એક તરફ વર્દી હોય છે, બીજી તરફ નાગરિક. એક તરફ શક્તિ દેખાય છે, બીજી તરફ પીડા. તેથી મોટાભાગના લોકો ત્યાં જ રોકાઈ જાય છે જ્યાં તેમની આંખો તેમને રોકાવા માટે કહે છે. તેઓ લાઠી જુએ છે, ચહેરો જુએ છે, ગુસ્સો જુએ છે, અન્યાય જુએ છે. પરંતુ તેઓ એ પ્રશ્ન સુધી પહોંચતા નથી જ્યાંથી લોકશાહીની અસલી લડાઈ શરૂ થાય છે. તેઓ ભાગ્યે જ ક્યારેય એ જાણવાનો પ્રયાસ કરે છે કે તેમની સાથે દુર્વ્યવહાર કરનાર અધિકારી કે કર્મચારી પોતાની સાર્વજનિક ફરજોનું પાલન કેટલી ઈમાનદારીથી કરી રહ્યો છે. તેણે અત્યાર સુધી કેટલી લાંચ ઉઘરાવી, કેટલી ગેરકાયદેસર સંપત્તિ ભેગી કરી.
આખરે એવું કેમ છે કે જે વ્યક્તિએ અપમાન સહન કર્યું, તે અપમાનને તો યાદ રાખે છે, પરંતુ અપમાન કરનારની જવાબદારી શોધવા નીકળતો નથી? કેમ તે ઘટનાને યાદ રાખે છે, પરંતુ તે વ્યવસ્થાની નસ પકડવાનો પ્રયાસ નથી કરતો જેણે તે ઘટનાને શક્ય બનાવી? કેમ તે પોતાના ઘાઓ ગણે છે, પરંતુ તે અધિકારી કે કર્મચારીના સાર્વજનિક રેકોર્ડ અને ફાઈલો નથી ગણતો, જેણે તેના અધિકારોને પડકાર ફેંક્યો?
કદાચ એટલા માટે કે આપણને બાળપણથી એવું શીખવવામાં આવ્યું છે કે સત્તા ખૂબ શક્તિશાળી હોય છે અને નાગરિક ખૂબ નબળો. આપણને એવું કહેવામાં આવે છે કે સામે ઊભેલો અધિકારી, કર્મચારી કે પોલીસકર્મી માત્ર આદેશનું પાલન કરી રહ્યો હતો. આ વાત ઘણી પરિસ્થિતિઓમાં સાચી પણ હોઈ શકે છે. પરંતુ લોકશાહીનો પ્રશ્ન અહીં પૂરો થતો નથી. લોકશાહીનો પ્રશ્ન એ છે કે જે વ્યક્તિ કાયદો, અધિકાર અને શક્તિનો ઉપયોગ કરી રહ્યો છે, શું તે પોતે પણ એટલી જ ઈમાનદારીથી સાર્વજનિક તપાસ માટે તૈયાર છે જેટલી ઈમાનદારીની અપેક્ષા તે નાગરિકો પાસેથી રાખે છે?
અહીં જ સામાન્ય માણસ સૌથી મોટી ભૂલ કરે છે. તે પ્રતિકારને માત્ર નારાઓ સુધી સીમિત સમજી લે છે. તેને લાગે છે કે વિરોધનો અર્થ રસ્તો છે, ભીડ છે, ભાષણ છે, ધરપકડ છે, સંઘર્ષ છે. જ્યારે ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે ઘણી વખત વ્યવસ્થાને સૌથી વધુ અસુવિધા ભીડે નહીં, દસ્તાવેજોએ આપી છે. ઘણી વખત નારા નહીં, રેકોર્ડ બોલ્યા છે. ઘણી વખત ભાષણ નહીં, ફાઈલોએ સત્તાને જવાબ આપવા માટે મજબૂર કરી છે.
સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે સામાન્ય માણસ પોતાને અસહાય સમજે છે. જ્યારે તેના હાથમાં એવા સાધનો મોજૂદ છે જેનો ઉપયોગ તે ભાગ્યે જ ક્યારેય કરે છે. માહિતીનો અધિકાર માત્ર એક કાયદો નથી; તે લોકશાહી દ્વારા નાગરિકને આપેલી એ ચાવી છે જેનાથી તે બંધ દરવાજાઓ પર દસ્તક આપી શકે છે. દુર્ભાગ્ય એ છે કે મોટાભાગના લોકો તે ચાવીને ખિસ્સામાં રાખીને આખી જિંદગી એ ફરિયાદ કરતા રહે છે કે દરવાજા બંધ છે.
કોઈપણ અધિકારી કે કર્મચારીની પ્રથમ નિમણૂકથી લઈને અત્યાર સુધીની તેની સેવાની ફાઈલને વહીવટી ભાષામાં “સર્વિસ બુક” કહે છે. જેમાં તેના જન્મ પ્રમાણપત્રથી લઈને તેનું શિક્ષણ, તથા પરિવારના સભ્યો અને નોકરી મળતી વખતે તેની આર્થિક સ્થિતિ ઉપરાંત ઘણા મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો હોય છે. આ ઉપરાંત કોઈપણ સરકારી અધિકારીએ દર વર્ષે પોતાના તેમજ પોતાના પરિવારના તમામ સભ્યોના નામે કરેલા રોકાણ વગેરેની માહિતી પણ અલગથી આપવી પડે છે અને આ દસ્તાવેજને આઈપીઆર, એટલે કે ઇમ્મુવેબલ પ્રોપર્ટી રિટર્ન કહે છે. આ સિવાય એક વાર્ષિક એસીઆર નામનો દસ્તાવેજ પણ હોય છે જેમાં તેના વ્યવહાર, આચરણ, પરફોર્મન્સ વગેરેની માહિતી હોય છે. બાકી આગળના સુરાગ પણ આ માહિતી મેળવ્યા પછી આ જ માહિતી પરથી મળી જાય છે.
હવે જરા થોભીને વિચારો. જે નાગરિકે લાઠી ખાધી, શું તેણે ક્યારેય એ જાણવાનો પ્રયાસ કર્યો કે તેની સામે ઊભેલી વ્યક્તિ પોતાના સમગ્ર સાર્વજનિક જીવનમાં કેટલી જવાબદાર રહી છે? તેણે પોતાના પદનો દુરુપયોગ કરીને કેટલી ગેરકાયદેસર કમાણી અને સંપત્તિ ભેગી કરી? જે અધિકારીએ કાયદાની ભાષામાં વાત કરી, શું તેના પોતાના રેકોર્ડ પણ એટલા જ સાફ છે જેટલા સાફ હોવાની તે નાગરિકો પાસેથી અપેક્ષા રાખે છે? જે વ્યક્તિએ અધિકારનો ઉપયોગ કર્યો, શું તેના પોતાના આચરણની પણ ક્યારેય તપાસ થઈ? શું તેની જાહેર કરેલી માહિતી અને વાસ્તવિક સ્થિતિમાં કોઈ તફાવત છે? શું તેના વિરુદ્ધ ફરિયાદો થઈ હતી? શું તેના નિર્ણયો પર ક્યારેય પ્રશ્નો ઉઠ્યા હતા? શું તેના સાર્વજનિક જીવનનો સમગ્ર હિસાબ-કિતાબ એટલો જ પારદર્શક છે જેટલી પારદર્શિતા તે બીજાઓ પાસેથી ઈચ્છે છે? શું તેણે ક્યારેય કોઈની પાસેથી લાંચ નથી લીધી? શું તે પૂરેપૂરો ઈમાનદાર છે?
અહીંથી જ શક્તિનું સમીકરણ બદલાવાનું શરૂ થાય છે. કારણ કે વ્યવસ્થાને સૌથી વધુ ડર એ નાગરિકથી નથી લાગતો જે એક દિવસ ગુસ્સે થઈને નારા લગાવે છે. વ્યવસ્થાને સૌથી વધુ ડર એ નાગરિકથી લાગે છે જે દસ વર્ષ જૂની ફાઈલ કાઢી લે છે. જે રેકોર્ડ વાંચે છે. જે દસ્તાવેજો જોડે છે. જે પ્રશ્નો પૂછે છે. જે જવાબોની સરખામણી કરે છે. જે લાગણીઓથી નહીં, તથ્યોથી કામ લે છે. કારણ કે લાગણીઓ થાકી જાય છે, પરંતુ દસ્તાવેજોની સ્મૃતિ લાંબી હોય છે.
એ જ કારણ છે કે લોકશાહી માત્ર મતદાનથી નથી ચાલતી. લોકશાહી સ્મૃતિથી ચાલે છે. અને દસ્તાવેજો લોકશાહીની સ્મૃતિ હોય છે. જે સમાજ પોતાની સ્મૃતિ ગુમાવી દે છે, તે વારંવાર એક જ વાર્તા પુનરાવર્તિત કરે છે. તે દરેક વખતે નવા ચહેરાથી પ્રભાવિત થાય છે, દરેક વખતે નવા નારાથી ઉત્સાહિત થાય છે, દરેક વખતે નવા સંઘર્ષમાં કૂદી પડે છે, પરંતુ ક્યારેય એ નથી જોતો કે જે લોકોએ શક્તિનો ઉપયોગ કર્યો, તેમનો રેકોર્ડ શું કહે છે.
તેથી જો અન્યાય થાય, તો માત્ર ઘટનાને યાદ ન રાખો. ઘટનાથી આગળ વધો. પ્રશ્ન પૂછો. રેકોર્ડ જુઓ. દસ્તાવેજો વાંચો. માહિતી એકઠી કરો. અને પછી તે માહિતીના આધારે સંબંધિત વિભાગો, તપાસ એજન્સીઓને ફરિયાદ કરો. કારણ કે લોકશાહીમાં જવાબદેહીનો અર્થ કોઈને દોષી જાહેર કરવાનો નથી; જવાબદેહીનો અર્થ એ છે કે કોઈ પણ સાર્વજનિક શક્તિ, અધિકારી, કર્મચારી તપાસથી ઉપર નથી.
આખરે, લાઠીની અસર થોડી મિનિટો, થોડા કલાકો કે થોડા દિવસો સુધી રહે છે. પરંતુ રેકોર્ડ અને ફાઈલોનો પીછો વર્ષો સુધી કરી શકાય છે. ઘા રૂઝાઈ જાય છે, વિડીયો જૂના થઈ જાય છે, નારા બદલાઈ જાય છે, સરકારો બદલાઈ જાય છે, પરંતુ દસ્તાવેજો બચી રહે છે. દસ્તાવેજોમાં એ જાદુ હોય છે જે કોઈપણ ભ્રષ્ટને તેની ઓકાત યાદ અપાવી દે અને તેને જેલના સળિયા પાછળ પહોંચાડી દે. બસ સાચી રીતે મેળવતા આવડવું જોઈએ.
અને કદાચ લોકશાહીનું સૌથી અણકહેલું સત્ય પણ આ જ છે— જે દિવસે સામાન્ય માણસને એ સમજાઈ જશે કે તેના હાથમાં માત્ર વિરોધ કરવાનો અધિકાર નથી, પરંતુ જવાબદેહી નક્કી કરવાની શક્તિ પણ છે, તે દિવસે શક્તિનું સંતુલન બદલાવાનું શરૂ થઈ જશે.
કારણ કે નાગરિક ત્યાં સુધી નબળો રહે છે જ્યાં સુધી તે પોતાને માત્ર પીડિત સમજે છે. જે દિવસે તે રેકોર્ડ અને ફાઈલો વાંચતા શીખી જાય છે, તે જ દિવસે તે લોકશાહીનો વાસ્તવિક ભાગીદાર બની જાય છે.
