સુનીલ રાજેન્દ્ર બર્મન(સંત સુરા)
ગોપીપુરા, હનુમાન ચાર રસ્તા, સુરત
મો ૯૪૨૭૮ ૩૧૨૧૩
એક શેર છે, પણ તે શેર નથી, તે આખી અદાલત છે. જેમાં મુદ્દો છે – માણસ ક્યાં જઈને પોતાનો ગમ હળવો કરે?
મિર્ઝા ગાલિબ કહે છે – ઝાહિદ, શરાબ પીવા દે મશીદમાં બેસીને, અથવા એ જગ્યા બતાવ જ્યાં ખુદા ન હોય. ગાલિબનો સવાલ બહુ મોટો છે. તે કહે છે કે જો ખુદા દરેક જગ્યાએ છે, તો પછી મશીદમાં પીવામાં શું વાંધો છે? અને જો મશીદમાં પીવાની મનાઈ છે, તો એવી જગ્યા બતાવ જ્યાં ખુદા નથી. એટલે કે માણસ ગમે ત્યાં જાય, ખુદાની નજરથી બચી શકતો નથી. તો પછી આ ઢોંગ શું કામ? ગાલિબ અહીં ધર્મના ઠેકેદારોને પડકારે છે.
આ સવાલનો જવાબ ૫૦ વર્ષ પછી અલ્લામા ઇકબાલે આપ્યો. તેમણે કહ્યું – મશીદ ખુદાનું ઘર છે, પીવાની જગ્યા નથી, કાફિરના દિલમાં જા ત્યાં ખુદા નથી. ઇકબાલે સીધી લીટી દોરી દીધી. તેમણે કહ્યું કે મશીદની એક મર્યાદા છે, એક અદબ છે.
પણ વાત અહીં અટકી નહીં. અહમદ ફરાઝ આવ્યા. તેમણે કહ્યું કે હું કાફિરના દિલથી જ આવ્યો છું, મેં જોયું કે ખુદા ત્યાં પણ છે, પણ તે કાફિરને જ ખબર નથી. આપણે જેને દુશ્મન સમજીએ છીએ, તેના દિલમાં પણ ખુદા વસે છે.
પછી વસી શાહ આવ્યા. તેમણે કહ્યું – ખુદા તો હાજર છે દુનિયામાં દરેક જગ્યાએ, તું જન્નતમાં જા ત્યાં પીવાની મનાઈ નથી.
અને છેલ્લે મુનવ્વર લખનવીએ આખું તત્વજ્ઞાન જ પૂરું કરી દીધું – પીઉં છું ગમ-એ-હસ્તી મિટાવવા માટે સાકી, જન્નતમાં વળી કયો ગમ છે કે ત્યાં પીશ?
આ પાંચ શેરમાં માણસની આખી યાત્રા છે. ગાલિબ સવાલ કરે છે, ઇકબાલ નિયમ બનાવે છે, ફરાઝ નિયમમાં માણસાઈ શોધે છે, વસી તેમાં પ્રેમ શોધે છે અને મુનવ્વર તેમાં દર્દ શોધે છે. આજે આપણે મશીદ, મંદિરના ઝઘડામાં માણસને કાફિર બનાવી દઈએ છીએ, પણ ફરાઝ યાદ અપાવે છે કે કાફિરના દિલમાં પણ ખુદા છે!
દાદ અદા!વાહ રે વાહ ઉસ્તાદ!સુભાનઅલ્લાહ!ક્યા કહેને! બહૂત અચ્છે!દિલ જીત લિયા!ઉફ્ફ! ક્યા બાત હૈ!ઇક બાર ઔર, હો જાયે! ફરમાઈશ!મજા આ ગયા!આદાબ અરજ હૈ!સલામ! સજદામાં!દિલ સે શુક્રિય!કરમ હૈ નવાઝિશ!
