ઐતિહાસિક મતદાનઃ લોકશાહીની પરિપક્વતા કે માત્ર પરિવર્તનની આશા?

તંત્રીની કલમે….

ભારત વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી છે અને ચૂંટણી એ આ લોકશાહીનો સૌથી મોટો ઉત્સવ છે. તાજેતરના વર્ષોમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓથી લઈને લોકસભા સુધીની ચૂંટણીઓમાં નોંધાયેલું ઐતિહાસિક અને વિક્રમજનક મતદાન એ ભારતીય રાજકારણના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત નોંધપાત્ર ઘટના બની છે. જ્યારે મતદાન મથકો પર સવારથી જ મતદાતાઓની લાંબી કતારો જોવા મળે છે, ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ દેશભરમાં રાજકીય વિશ્લેષકો અને સામાન્ય નાગરિકો વચ્ચે એક જ ચર્ચા શરૂ થાય છે કે આટલા મોટા પ્રમાણમાં લોકો શા માટે ઘરની બહાર આવી રહ્યા છે. ચૂંટણી પંચ દ્વારા કરવામાં આવતી વ્યાપક જાગૃતિ ઝુંબેશ અને આધુનિક ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી મતદાનની પ્રક્રિયા ચોક્કસપણે સરળ બની છે, પરંતુ માત્ર સુવિધાઓ જ આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકોને આકર્ષી શકે નહીં. આ ઐતિહાસિક મતદાન પાછળ મતદારોની બદલાતી માનસિકતા અને તેમના અધિકારો પ્રત્યેની જાગૃતિ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. આ ઘટનાને સમજવા માટે આપણે તેને બે અલગ અલગ દ્રષ્ટિકોણથી જોવી પડે છેઃ શું આ લોકશાહીની પરિપક્વતા છે, કે પછી માત્ર પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતિમાંથી પરિવર્તનની આશા?

રાજકીય પંડિતો હંમેશા આ મુદ્દે બે ભાગમાં વહેંચાયેલા રહે છે. એક મોટો વર્ગ માને છે કે અસામાન્ય રીતે ઊંચું મતદાન એ હંમેશા શાસક પક્ષ સામેની નારાજગી અને સત્તા પરિવર્તનની સ્પષ્ટ નિશાની છે. ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં એવા અનેક ઉદાહરણો છે જ્યાં કટોકટી, બેરોજગારી કે ભ્રષ્ટાચારના મોટા આક્ષેપો પછી પ્રજાએ મોટા પ્રમાણમાં મતદાન કરીને વર્ષો જૂની સરકારો ઉથલાવી દીધી હોય. જ્યારે સામાન્ય નાગરિકને લાગે છે કે તેના રોજિંદા જીવનના પ્રશ્નો ઉકેલાઈ રહ્યા નથી, આર્થિક નીતિઓથી તેમને નુકસાન થઈ રહ્યું છે, ત્યારે તે પોતાનો રોષ વ્યક્ત કરવા માટે મતદાનનો ઉપયોગ કરે છે. પ્રજા જ્યારે આક્રમક મૂડમાં હોય છે ત્યારે કોઈ પણ પક્ષનું સંગઠન કે સંપત્તિ કામ આવતી નથી. આવા સમયે, વિરોધ પક્ષો દ્વારા આપવામાં આવતી ગેરંટીઓ અને ચૂંટણી ઢંઢેરામાં દર્શાવવામાં આવતા આકર્ષક વચનો મતદારોમાં એક નવી આશા જગાડે છે. આ સંજોગોમાં, ઊંચું મતદાન એ માત્ર એક રાજકીય પ્રક્રિયા નહીં, પરંતુ એક સામાજિક આક્રોશ અને પરિવર્તનની પ્રબળ ઇચ્છાનું પ્રતિબિંબ બની જાય છે.

પરંતુ, આ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. આ ઐતિહાસિક મતદાનને માત્ર સરકાર પ્રત્યેના ગુસ્સા પૂરતું સીમિત રાખવું તે ભારતીય મતદારોની સમજદારીનું અપમાન કરવા સમાન છે. આજના સમયમાં ઊંચું મતદાન એ ભારતીય લોકશાહીની વધતી જતી પરિપક્વતા પણ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે. હવે મતદારો માને છે કે તેમનો એક મત ખરેખર દેશની નીતિઓ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને તેમના પોતાના ભવિષ્યને આકાર આપવામાં નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે. પહેલાના સમયમાં અમુક શિક્ષિત વર્ગો અને શહેરી લોકો મતદાન પ્રત્યે ઉદાસીન રહેતા હતા, પરંતુ હવે તેઓ પણ સમજી ગયા છે કે લોકશાહીમાં નિષ્ક્રિયતા ક્યારેય પરવડી શકે તેમ નથી. સોશિયલ મીડિયા અને માહિતીના ઝડપી પ્રસારના કારણે છેવાડાના ગામડાનો નાગરિક પણ દેશના આર્થિક અને રાજકીય પ્રવાહોથી વાકેફ રહે છે. તેને ખબર છે કે દેશનો વિકાસ દર શું છે, અને કઈ નીતિઓ લાંબા ગાળે દેશના અર્થતંત્રને ફાયદો કરાવશે. આ સભાનતા લોકશાહીની સાચી જીત છે.

આ પરિપક્વતા પાછળ યુવા અને મહિલા મતદારોની ભૂમિકા સૌથી મહત્વની અને નિર્ણાયક રહી છે. આજે દેશનો યુવાન માત્ર જાતિવાદ કે ભાવનાત્મક મુદ્દાઓ પર વહી જવાને બદલે રોજગાર, ઉચ્ચ શિક્ષણ, સ્ટાર્ટઅપ માટેની તકો અને આર્થિક વિકાસ જેવા વાસ્તવિક મુદ્દાઓ પર પ્રશ્નો પૂછતો થયો છે. બીજી તરફ, મહિલાઓ, જે એક સમયે પરિવારના પુરુષોના કહેવા પ્રમાણે કે તેમના પ્રભાવ હેઠળ મતદાન કરતી હતી, તે હવે પોતાની એકદમ સ્વતંત્ર વિચારધારા ધરાવે છે. મહિલા સશક્તિકરણ, કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ, પીવાના પાણીની સુવિધા અને ઘરખર્ચને અસર કરતી મોંઘવારી જેવા મુદ્દાઓ તેમને સ્વયંભૂ મતદાન મથક સુધી ખેંચી લાવે છે. જ્યારે આ બંને વર્ગ આટલી મોટી સંખ્યામાં અને સંપૂર્ણ જાગૃતિ સાથે મતદાન કરે છે, ત્યારે તે માત્ર પરિવર્તનનો જ નહીં, પરંતુ રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં પોતાનું યોગદાન આપવા માટેનો એક સજાગ અને જવાબદાર નાગરિક તરીકેનો અહેસાસ છે.

આ ઉપરાંત, ગ્રામીણ અને શહેરી મતદાન વચ્ચેના તફાવતો પણ ધીમે ધીમે ઘટી રહ્યા છે. ચૂંટણી સમયે સરકાર અને રાજકીય પક્ષો દ્વારા કરોડો રૂ ના ખર્ચે જાહેરાતો અને સભાઓ કરવામાં આવે છે, પરંતુ છેવટે તો નાગરિક પોતાના અનુભવના આધારે જ નિર્ણય લે છે. જ્યારે કોઈ સરકાર સારી કામગીરી કરે છે, અને ગત નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન પ્રજાના હિતના નક્કર નિર્ણયો લેવાય છે, ત્યારે પ્રજા એ જ સરકારને ફરીથી ચૂંટી કાઢવા માટે પણ એટલા જ ઉત્સાહથી મતદાન કરે છે જેને પ્રો-ઇન્કમ્બન્સી એટલે કે સત્તા તરફી લહેર કહેવામાં આવે છે. એટલે કે, દરેક ઐતિહાસિક મતદાન માત્ર સરકાર બદલવા માટે જ હોતું નથી, પરંતુ સારું કામ કરતી સરકારને બિરદાવવા અને તેને સતત સમર્થન આપવા માટે પણ હોય છે. આ દર્શાવે છે કે ભારતીય મતદાર હવે માત્ર પ્રવાહમાં તણાઈ જવાને બદલે પોતાના સારા અને નરસાનો ભેદ પારખતો થઈ ગયો છે.

સરવાળે, ઐતિહાસિક મતદાનને માત્ર કોઈ એક જ દ્રષ્ટિકોણથી જોવું ભૂલભરેલું ગણાશે. તે વાસ્તવમાં લોકશાહીની પરિપક્વતા અને સાનુકૂળ પરિવર્તનની આશાનું એક અદભુત અને જીવંત મિશ્રણ છે. જ્યારે નાગરિકો ઉત્સાહભેર મત આપવા જાય છે, ત્યારે તેઓ માત્ર કોઈ નેતા કે સરકાર જ નથી બદલતા અથવા જાળવી રાખતા, પરંતુ તેઓ આખી રાજકીય વ્યવસ્થાને એક સ્પષ્ટ અને કડક સંદેશ આપે છે કે સત્તાનો અસલી દોર આજે પણ પ્રજાના હાથમાં જ છે. ચૂંટણીના પરિણામ ભલે જે પણ આવે, અને ગમે તે પક્ષ સત્તા પર બેસે, પરંતુ મતપેટીમાં પડતો દરેક વધારાનો મત એ ભારતીય લોકશાહીના મૂળિયાંને વધુ ઊંડા અને મજબૂત બનાવે છે. તે રાજકીય પક્ષોને એ સમજવા અને સ્વીકારવા મજબૂર કરે છે કે હવે લોકોને માત્ર પોકળ વચનો આપીને લાંબા સમય સુધી ગુમરાહ કરી શકાશે નહીં. આખરે, પોતાના અધિકારો અને ફરજો પ્રત્યે જાગૃત થયેલો મતદાર એ જ દેશની જીવંત અને પરિપક્વ લોકશાહીની સૌથી અમૂલ્ય મૂડી છે.

નરેન્દ્ર જોષી