તંત્રીની કલમે….
વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહી દેશ ભારતમાં વસ્તી ગણતરી એ માત્ર નાગરિકોના માથા ગણવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે દેશના સામાજિક-આર્થિક વિકાસનો અરીસો અને ભવિષ્યની નીતિઓનો મજબૂત પાયો છે. ભારત સરકારે આ પરંપરાગત વહીવટી પ્રક્રિયાને આધુનિક ઓપ આપતા દેશમાં પ્રથમ વખત સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ પદ્ધતિથી વસ્તી ગણતરીનો પ્રારંભ કર્યો છે. ગુજરાત સહિત સમગ્ર દેશમાં મે ૨૦૨૬ થી આ પ્રક્રિયા સત્તાવાર રીતે શરૂ થઈ ચૂકી છે. આ વખતના આયોજનની સૌથી મોટી અને ક્રાંતિકારી વિશેષતા અલ્‘સેલ્ફ-એન્યુમરેશન’ એટલે કે નાગરિકો દ્વારા જાતે જ ઓનલાઇન વિગતો ભરવાની નવી વ્યવસ્થા છે. અત્યાર સુધી સરકારી કર્મચારીઓ ઘરે-ઘરે ફરીને કાગળ પર જે લાંબી યાદીઓ તૈયાર કરતા હતા, તેનું સ્થાન હવે સમર્પિત વેબ પોર્ટલ અને અત્યાધુનિક મોબાઈલ એપ્લિકેશને લીધું છે. આ પરિવર્તન માત્ર પ્રક્રિયાના સરળીકરણ પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ તે ડિજિટલ ઇન્ડિયાના વ્યાપક વિઝનને સાકાર કરતું અને આધુનિક ભારતના નિર્માણ તરફ લઈ જતું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને નવું ચરણ છે.
આ નવી ટેકનોલોજી આધારિત પ્રક્રિયા દેશના ભવિષ્યની યોજનાઓ અને સરકારી નીતિઓ ઘડવામાં ખૂબ જ પારદર્શક અને નિર્ણાયક સાબિત થવાની છે. ભૂતકાળમાં કાગળ પર થતી વસ્તી ગણતરીમાં માનવીય ભૂલો, માહિતીના વિલંબ અને ડેટા એન્ટ્રી વખતે થતી ગેરસમજો જેવી મોટી મર્યાદાઓ રહેતી હતી. ઘણી વખત અંતરિયાળ વિસ્તારોમાંથી સચોટ માહિતી મુખ્ય કેન્દ્ર સુધી પહોંચતા મહિનાઓ અને વર્ષો વીતી જતા હતા, જેના કારણે જ્યારે નીતિઓ અમલમાં આવે ત્યારે ડેટા જૂનો થઈ ગયો હોય તેવું પણ બનતું. ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી અને સેલ્ફ-એન્યુમરેશનના કારણે હવે નાગરિકો પોતાની વિગતો સીધી જ સિસ્ટમમાં સબમિટ કરશે, જેનાથી ડેટા પ્રોસેસિંગનો સમય અડધાથી પણ ઓછો થઈ જશે. આ રિયલ-ટાઇમ ડેટા કલેક્શનના કારણે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો પાસે એકદમ સચોટ આંકડા ઉપલબ્ધ રહેશે, જેનો ઉપયોગ કલ્યાણકારી યોજનાઓના બજેટ ફાળવણી, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગાર લક્ષી આયોજનોમાં ખૂબ જ ચોકસાઈપૂર્વક કરી શકાશે.
સામાજિક અને વહીવટી દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, નાગરિકોને પોતાની વિગતો જાતે ઓનલાઇન ભરવાની સ્વાયત્તતા આપવાથી ડેટાની વિશ્વસનીયતામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. સામાન્ય રીતે જ્યારે કોઈ ગણતરીકાર ઘરે આવે ત્યારે સમયના અભાવે અથવા પ્રશ્નોની ગેરસમજને કારણે ઘણી સંવેદનશીલ કે આર્થિક વિગતો ખોટી નોંધાવાની શક્યતા રહેતી હતી. સેલ્ફ-એન્યુમરેશન પદ્ધતિ નાગરિકોને પોતાના અનુકૂળ સમયે, શાંતિથી અને સચોટતાથી માહિતી ભરવાની તક આપે છે. વસ્તી ગણતરીના ડેટા સેટમાં સામાન્ય રીતે અટક, સરનામું, શૈક્ષણિક લાયકાત, વ્યવસાય અને કૌટુંબિક સભ્યોની સંખ્યા જેવી પ્રાથમિક વિગતોનો સમાવેશ થાય છે. આ આખી પ્રક્રિયામાં ડેટા સિક્યોરિટી અને નાગરિકોની અંગત વિગતોની ગોપનીયતા જળવાઈ રહે તે માટે સરકારે ઉચ્ચ કક્ષાના એન્ક્રિપ્શન અને સુરક્ષિત ક્લાઉડ સર્વર્સનો ઉપયોગ કર્યો છે, જે સમગ્ર પ્રક્રિયામાં દેશના નાગરિકોનો વિશ્વાસ મજબૂત કરે છે.
જો કે, આટલી વિશાળ ડિજિટલ ક્રાંતિની સામે કેટલાક આંતરિક પડકારો પણ રહેલા છે, જેની ઉપેક્ષા કરી શકાય નહીં. ભારત જેવા વૈવિધ્યસભર દેશમાં હજુ પણ ગ્રામીણ અને પછાત વિસ્તારોમાં ડિજિટલ સાક્ષરતાનો અભાવ જોવા મળે છે. સ્માર્ટફોન અને ઇન્ટરનેટની સુવિધા હોવા છતાં, એપ્લિકેશન કે પોર્ટલ પર જઈને જટિલ ફોર્મ જાતે ભરવું દરેક નાગરિક માટે સરળ ન હોઈ શકે. આ પડકારને પહોંચી વળવા માટે સરકારે હાઇબ્રિડ મોડલ અપનાવ્યું છે, જે અંતર્ગત જે નાગરિકો ઓનલાઇન ફોર્મ નથી ભરી શકતા, તેમના ઘરે સરકારી ગણતરીકારો ટેબ્લેટ કે સ્માર્ટફોન સાથે રૂબરૂ મુલાકાત લઈને ડિજિટલ એન્ટ્રી કરશે. આ વ્યવસ્થા વહીવટી તંત્રની તત્પરતા દર્શાવે છે. પરંતુ આ યોજનાને સંપૂર્ણ સફળ બનાવવા માટે સ્થાનિક સ્તરે ગ્રામ પંચાયતો, સેવાભાવી સંસ્થાઓ અને શિક્ષિત યુવાનોએ આગળ આવીને જનજાગૃતિ અભિયાન ચલાવવું પડશે, જેથી વધુમાં વધુ લોકો સેલ્ફ-એન્યુમરેશન પદ્ધતિનો લાભ લેતા થાય.
મે ૨૦૨૬ માં શરૂ થયેલી આ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી એ ભારતીય વહીવટી ઇતિહાસમાં એક યુગ પરિવર્તનકારી કદમ છે. ટેકનોલોજીના માધ્યમથી નાગરિકોને સીધા આ પ્રક્રિયામાં ભાગીદાર બનાવીને સરકારે લોકશાહીના મૂળભૂત સિદ્ધાંતને વધુ સાર્થક કર્યો છે. આ પ્રક્રિયાથી પ્રાપ્ત થનારો સચોટ અને પારદર્શક ડેટા આગામી દાયકાઓમાં ભારતના આર્થિક વિકાસ અને સામાજિક ન્યાયના મજબૂત મકાન માટે પાયાની ઈંટ સાબિત થશે. ડિજિટલ ગણતરીના આ મહાયજ્ઞમાં દરેક નાગરિક પોતાની સાચી અને સચોટ માહિતી આપીને રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં સક્રિય યોગદાન આપે તે જ સમયની માંગ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
