કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
વૈશ્વિક સ્તરે ભારત વિશ્વની સૌથી યુવા વસ્તી ધરાવતો દેશ છે, જ્યાં લાખો વિદ્યાર્થીઓ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના માધ્યમથી પોતાના ભવિષ્યનું નિર્માણ કરવાની આકાંક્ષા રાખે છે. ડૉક્ટર, એન્જિનિયર, વહીવટી અધિકારી અને વૈજ્ઞાનિક બનવાના સપના સાથે યુવાનો વર્ષો સુધી તનતોડ મહેનત કરે છે. પરંતુ જ્યારે પરીક્ષા પૂર્વે જ રાષ્ટ્રીય સ્તરનું પ્રશ્નપત્ર બજારમાં વેચાવા લાગે છે, ત્યારે સમગ્ર ગુણવત્તા આધારિત પ્રણાલી પરથી લોકોનો વિશ્વાસ ઉઠી જાય છે. તપાસ એજન્સીઓ દ્વારા જ્યારે રસાયણશાસ્ત્ર અને જીવવિજ્ઞાનના શિક્ષકો, પ્રખ્યાત કોચિંગ સંસ્થાઓના સંચાલકો અને ટેકનિકલ નિષ્ણાતોની ધરપકડ કરવામાં આવે છે, ત્યારે સાબિત થાય છે કે આ સમસ્યા માત્ર એક વહીવટી પડકાર નથી. વર્તમાન સમયમાં પેપર લીકની ઘટનાઓ સંગઠિત આર્થિક ગુના, અદ્યતન ટેકનોલોજીકલ દુરુપયોગ અને નૈતિક અધોગતિનું એક ભયાનક સંયુક્ત સંકટ બની ચૂકી છે. આ પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે સિસ્ટમની સુરક્ષા બહારથી નહીં પરંતુ અંદરથી જ ખંડિત થઈ રહી છે, કારણ કે સંવેદનશીલ ડેટા સુધી પહોંચ ધરાવતા આંતરિક લોકોની સંડોવણી વિના આ કક્ષાનું દૂષણ અશક્ય છે.
તાજેતરમાં નીટ યુઝી પરીક્ષા લીક કેસમાં દેશના વિવિધ રાજ્યોમાંથી ૧૦ થી વધુ અગ્રણી લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. આ ધરપકડ કરાયેલા લોકોમાં રસાયણશાસ્ત્ર અને જીવવિજ્ઞાનના શિક્ષકો ઉપરાંત એક અગ્રણી કોચિંગ સંસ્થાના માલિકનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે પોતે અગાઉ શિક્ષક રહી ચૂક્યા છે. પરીક્ષા કેન્દ્રો પર સક્રિય બ્લૂટૂથ ઉપકરણો, માઇક્રોફોન્સ, ક્લાઉડ સ્ટોરેજ અને સોલ્વર ગેંગનું વ્યાપક નેટવર્ક દર્શાવે છે કે આ કોઈ સ્થાનિક સ્તરની નાની છેતરપિંડી નથી પરંતુ એક અત્યંત સંગઠિત ’પરીક્ષા માફિયા ઇકોસિસ્ટમ’ છે. મેડિકલ, એન્જિનિયરિંગ, પોલીસ ભરતી, રેલ્વે અને રાજ્ય સ્તરની વિવિધ પરીક્ષાઓમાં પરીક્ષાના કલાકો પહેલા જ પ્રશ્નપત્રો વોટ્સએપ અને ટેલિગ્રામ જેવા ડિજિટલ માધ્યમો પર વાયરલ થઈ જાય છે. પ્રિન્ટિંગ પ્રેસથી લઈને ડિજિટલ સર્વર સુધીના કોઈપણ એક તબક્કે થતી સુરક્ષાની ચૂક સમગ્ર શૈક્ષણિક પ્રણાલીને જોખમમાં મૂકી દે છે. ડિજિટલ યુગમાં એન્ક્રિપ્ટેડ એપ્લિકેશન્સ અને ડાર્ક વેબના ઉપયોગને કારણે વહીવટી તંત્ર કરતાં ગુનેગારોની ગતિ વધુ ઝડપી બની ગઈ છે, જે તપાસ એજન્સીઓ માટે મોટો પડકાર છે.
ભારતમાં સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનું સામાજિક અને માનસિક દબાણ અસાધારણ છે, જ્યાં મર્યાદિત બેઠકો સામે લાખો ઉમેદવારો મેદાનમાં હોય છે. ખાનગી કોલેજોની અતિશય ફી અને પરિવારની અપેક્ષાઓના કારણે વિદ્યાર્થીઓ માનસિક રીતે અત્યંત સંવેદનશીલ બની જાય છે, જેનો લાભ આ ગુનાહિત તત્વો ઉઠાવે છે. આ કટોકટીનો બીજો મોટો પક્ષ અબજો રૂપિયાનું ટર્નઓવર ધરાવતો કોચિંગ ઉદ્યોગ છે. કોટા, મુખર્જી નગર, પટના અને હૈદરાબાદ જેવા શહેરો આજે શૈક્ષણિક વેપારના મોટા કેન્દ્રો બની ગયા છે. જ્યારે શિક્ષણનો હેતુ બદલાઈને માત્ર સફળતા અને રેન્ક વેચવાના વ્યવસાયમાં રૂપાંતરિત થાય છે, ત્યારે નૈતિક સીમાઓ તૂટવા લાગે છે. કેટલીક સંસ્થાઓ આગામી વર્ષે પોતાના પ્રવેશ અને ફી વધારવા તેમજ બ્રાન્ડ વેલ્યુ મજબૂત કરવા માટે આવા ગેરકાયદેસર નેટવર્કનો સહારો લેતી હોવાનું તપાસમાં બહાર આવ્યું છે. આનાથી શિક્ષણનું પવિત્ર ક્ષેત્ર ગુનાખોરીની પ્રયોગશાળા બની ગયું છે.
આ આખી પ્રક્રિયામાં સૌથી મોટો અન્યાય અને આઘાત એ પ્રામાણિક વિદ્યાર્થીઓને સહન કરવો પડે છે જેઓ દિવસ-રાત એક કરીને તૈયારી કરે છે. પેપર લીક થયા બાદ જ્યારે પરીક્ષાઓ રદ થાય છે, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ ગંભીર માનસિક તણાવ, અનિશ્ચિતતા અને હતાશાનો ભોગ બને છે. અનેક પરિવારો કોચિંગ અને હોસ્ટેલના ખર્ચ માટે લોન લેતા હોય છે, જેના કારણે પરીક્ષા રદ થવી એ માત્ર વહીવટી નિર્ણય ન રહેતા એક મોટી સામાજિક અને આર્થિક દુર્ઘટના બની જાય છે. ચીનના ’ગાઓકાઓ’ કે દક્ષિણ કોરિયાની પ્રવેશ પરીક્ષાઓની જેમ ભારતે પણ હવે પરંપરાગત પદ્ધતિઓ છોડીને લશ્કરી સ્તરનું ’રાષ્ટ્રીય પરીક્ષા સુરક્ષા સ્થાપત્ય’ વિકસાવવું પડશે. ચીનમાં પરીક્ષા દરમિયાન ડ્રોન અને હાઇ-ટેક ઉપકરણો પર નજર રાખવામાં આવે છે, જ્યારે દક્ષિણ કોરિયામાં પરીક્ષાના દિવસે પરિવહન વ્યવસ્થા પણ નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે જેથી કોઈ ખલેલ ન પહોંચે.
ભારત જેવા લોકશાહી દેશમાં સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ એ ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ માટે સામાજિક સમાનતા અને પ્રગતિનો સૌથી મોટો માર્ગ છે. જો પૈસા અને વચગેટિયાઓનો પ્રભાવ પ્રતિભા પર હાવી થઈ જશે, તો યુવાનોમાં વ્યવસ્થા પ્રત્યે આક્રોશ પેદા થશે. તપાસ એજન્સીઓએ દરોડા પાડીને કરોડો રૂપિયા અને હવાલા નેટવર્ક પકડી પાડ્યા છે, જે સાબિત કરે છે કે આ ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતો સંગઠિત ગુનો છે. આ પરિસ્થિતિમાં માત્ર ધરપકડ કરવાથી સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ નહીં આવે, કારણ કે જ્યાં સુધી માળખાકીય ખામીઓ દૂર નહીં થાય ત્યાં સુધી નવી ગેંગ સક્રિય થતી રહેશે. પરીક્ષા પ્રણાલીમાં બ્લોકચેન-આધારિત ટ્રેકિંગ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા દેખરેખ, મર્યાદિત એક્સેસ કંટ્રોલ અને રીઅલ-ટાઇમ સાયબર સર્વેલન્સ જેવા બહુસ્તરીય ટેકનોલોજીકલ સુધારાઓ તાત્કાલિક લાગુ કરવા અનિવાર્ય છે.
આ સાથે જ દેશમાં કોચિંગ સંસ્થાઓ માટે એક કડક વૈધાનિક માળખું અને ’કોચિંગ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી’ની સ્થાપના કરવી જરૂરી છે, જે સંસ્થાઓની ફી, જાહેરાતોના દાવા અને નાણાકીય વ્યવહારો પર નિયંત્રણ રાખી શકે. મીડિયાએ પણ માત્ર સફળતાની વાર્તાઓને હાઇલાઇટ કરીને સામાજિક દબાણ વધારવાને બદલે શિક્ષણના મૂળભૂત હેતુને પ્રોત્સાહિત કરવો જોઈએ. સરકારોએ પેપર લીક વિરોધી કડક કાયદા, ગુનેગારોની મિલકત જપ્તી અને ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ દ્વારા ઝડપી ન્યાયની વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડશે. જો ભારત વૈશ્વિક સ્તરે જ્ઞાન આધારિત મહાસત્તા બનવા માંગતું હોય, તો તેણે પોતાની પરીક્ષા પ્રણાલીની વિશ્વસનીયતા પુનઃસ્થાપિત કરવી જ પડશે. મજબૂત રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ, કડક કાયદાકીય અમલીકરણ અને આંતરિક પારદર્શિતા દ્વારા જ આ કટોકટીને દેશની વાસ્તવિક પ્રતિભાઓ માટે એક સમાન અને સુરક્ષિત તકમાં બદલી શકાશે.
