તંત્રીની કલમે….
વિશ્વના રાજકીય નકશામાં મધ્યપૂર્વ હંમેશાં સંવેદનશીલ વિસ્તાર રહ્યો છે. અહીં થતી દરેક હલચલનો પડઘો માત્ર સંબંધિત દેશોમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં સંભળાય છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધેલા તણાવને કારણે ફરી એકવાર વિશ્વનું ધ્યાન આ વિસ્તાર તરફ કેન્દ્રિત થયું છે. જોકે બંને પક્ષો વચ્ચે શાંતિ માટેના પ્રયાસો અને પરોક્ષ સંપર્કોની ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે, તાજેતરની ઘટનાઓએ એ પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે શું આ વિસ્તાર ખરેખર સ્થિરતા તરફ આગળ વધી રહ્યો છે કે પછી માત્ર એક નવા સંકટ પહેલાંની શાંતિનો અનુભવ કરી રહ્યો છે?
આજની સ્થિતિમાં સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે સંઘર્ષ અને સંવાદ બંને એકસાથે ચાલી રહ્યા છે. એક તરફ કડક નિવેદનો, લશ્કરી તૈયારીઓ અને પરસ્પર અવિશ્વાસ છે, તો બીજી તરફ રાજદ્વારી માધ્યમો દ્વારા વાતચીત ચાલુ રાખવાના પ્રયાસો પણ થઈ રહ્યા છે. આ જ કારણ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં પણ ગભરાટ કરતાં વધુ સાવચેતીનો માહોલ જોવા મળી રહ્યો છે.
તાજેતરના દિવસોમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે રોકાણકારો હજુ પણ આશા રાખી રહ્યા છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધો મોટો લશ્કરી સંઘર્ષ ટાળી શકાય. બજારોને વિશ્વાસ છે કે કૂટનીતિનો માર્ગ હજુ સંપૂર્ણપણે બંધ થયો નથી. પરંતુ આ આશા કેટલી લાંબી ટકશે તે આગામી દિવસોની ઘટનાઓ નક્કી કરશે.
વિશ્વ અર્થતંત્ર માટે સૌથી મોટો પડકાર અનિશ્ચિતતા છે. વેપાર, રોકાણ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રોને સ્થિરતા જોઈએ છે. જ્યારે રાજકીય તણાવ વધે છે ત્યારે રોકાણકારો સાવચેત બની જાય છે, નાણાકીય બજારોમાં અસ્થિરતા વધે છે અને વૈશ્વિક વિકાસની ગતિ ધીમી પડી શકે છે. આજની વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પહેલેથી જ અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં મધ્યપૂર્વમાં વધતી અનિશ્ચિતતા વિશ્વ માટે નવી ચિંતાઓ ઊભી કરી શકે છે.
ભારત માટે આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ભારતના ઊર્જા હિતો, વેપાર માર્ગો અને વિદેશમાં વસતા લાખો ભારતીયો મધ્યપૂર્વ સાથે સીધા જોડાયેલા છે. હાલમાં તેલના ભાવમાં રાહત જોવા મળી રહી છે, જે ભારત માટે સકારાત્મક સંકેત છે. પરંતુ જો પરિસ્થિતિ અચાનક બગડે તો તેની અસર પેટ્રોલિયમ આયાત, પરિવહન ખર્ચ અને અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે.
ભારત માટે બીજી એક મહત્વની બાબત એ છે કે તેણે વર્ષો સુધી સંતુલિત વિદેશ નીતિ અપનાવી છે. અમેરિકા સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી હોવા છતાં ભારતે ઈરાન સાથે પણ પોતાના ઐતિહાસિક અને આર્થિક સંબંધો જાળવી રાખ્યા છે. આજની પરિસ્થિતિમાં આ સંતુલન ભારતની સૌથી મોટી રાજદ્વારી તાકાત બની શકે છે. વિશ્વ જ્યારે બે ધ્રુવોમાં વહેંચાતું દેખાય છે ત્યારે ભારત સંવાદ અને સહઅસ્તિત્વનો માર્ગ અપનાવતું રહ્યું છે.
મધ્યપૂર્વમાં ઉભી થયેલી વર્તમાન સ્થિતિ એક મહત્વનો પાઠ પણ આપે છે. આધુનિક યુગમાં કોઈપણ દેશ પોતાની સુરક્ષા માત્ર લશ્કરી શક્તિના આધારે સુનિશ્ચિત કરી શકતો નથી. મિસાઈલ, ડ્રોન અને સૈન્ય તાકાત તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળાની શાંતિ માટે વિશ્વાસ અને સંવાદ જરૂરી છે. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યાં કૂટનીતિ નિષ્ફળ જાય છે ત્યાં યુદ્ધ જન્મે છે, અને જ્યાં સંવાદ ચાલુ રહે છે ત્યાં ઉકેલની આશા જીવંત રહે છે.
આજે વિશ્વ સમક્ષ સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ નથી કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મતભેદ છે કે નહીં. પ્રશ્ન એ છે કે શું વૈશ્વિક નેતૃત્વ આ મતભેદોને યુદ્ધમાં પરિવર્તિત થતાં અટકાવી શકશે? જો કૂટનીતિ સફળ થશે તો માત્ર મધ્યપૂર્વ જ નહીં, સમગ્ર વિશ્વને રાહત મળશે. પરંતુ જો સંવાદનો માર્ગ અવરોધિત થશે તો તેની અસર સરહદો પાર કરીને વિશ્વ અર્થતંત્ર, ઊર્જા સુરક્ષા અને વૈશ્વિક સ્થિરતા સુધી પહોંચશે.
વિશ્વ આજે યુદ્ધ અને શાંતિ વચ્ચેના એક નાજુક મુકામ પર ઊભું છે. આશા એ જ રાખવી જોઈએ કે બુદ્ધિ, ધીરજ અને સંવાદનો માર્ગ બળ અને સંઘર્ષના માર્ગ કરતાં વધુ શક્તિશાળી સાબિત થાય. કારણ કે અંતે યુદ્ધમાં કોઈ જીતતું નથી, જ્યારે શાંતિમાં સમગ્ર માનવતા જીતે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
