તંત્રીની કલમે….
ગુજરાત હાઈકોર્ટ સહિત અમદાવાદ અને સુરતની વિવિધ અદાલતોને આજે બોમ્બ વિસ્ફોટની ધમકીભર્યા ઈ-મેલ મળતાં સુરક્ષા તંત્ર દોડતું થયું. પોલીસ, બોમ્બ ડિટેક્શન એન્ડ ડિસ્પોઝલ સ્ક્વોડ તથા અન્ય સુરક્ષા એજન્સીઓએ કોર્ટ પરિસરોમાં તપાસ શરૂ કરી અને સાવચેતીના પગલાં લેવાયા.
આ ઘટના માત્ર એક ધમકીભર્યા ઈ-મેલની ઘટના માનીને ભૂલી જવાની નથી. તેનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે દેશની ન્યાયવ્યવસ્થાની સુરક્ષા કેટલી મજબૂત છે અને ડિજિટલ માધ્યમનો ઉપયોગ કરીને ગભરાટ ફેલાવનારાઓ સુધી કાયદો કેટલી ઝડપથી પહોંચી શકે છે?
કોર્ટ કોઈ સામાન્ય સરકારી કચેરી નથી. તે ન્યાયનું મંદિર છે, જ્યાં ન્યાયાધીશો, વકીલો, પોલીસ અધિકારીઓ, પક્ષકારો અને સામાન્ય નાગરિકો દરરોજ આવે છે. અદાલતને મળતી ધમકીનો હેતુ માત્ર ભૌતિક નુકસાન કરવાનો જ હોય એવું જરૂરી નથી; આવી ધમકીઓનો હેતુ ભય પેદા કરવો, ન્યાયિક કામગીરીમાં વિક્ષેપ ઊભો કરવો અને રાજ્યની સુરક્ષા વ્યવસ્થા સામે અવિશ્વાસ ઊભો કરવાનો પણ હોઈ શકે છે.
અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે. દરેક ધમકીને ગંભીરતાથી લેવી જ જોઈએ, ભલે અંતે તે ખોટી સાબિત થાય. ખોટી ધમકી પાછળ સમય અને સંસાધનોનો વ્યય થાય છે, પરંતુ જો સાચી ધમકીને અવગણવામાં આવે તો તેની કિંમત માનવજીવનથી ચૂકવવી પડી શકે છે. તેથી સુરક્ષા એજન્સીઓ દ્વારા તાત્કાલિક તપાસ કરવી યોગ્ય અને જરૂરી છે.
પરંતુ સુરક્ષાનો અર્થ માત્ર દરવાજા પર મેટલ ડિટેક્ટર, બેગની તપાસ કે પોલીસની વધારાની તૈનાતી નથી. આજની સુરક્ષા વ્યવસ્થા ભૌતિક સુરક્ષા સાથે સાયબર સુરક્ષાને પણ સમાન મહત્વ આપતી હોવી જોઈએ. જો ધમકી ઈ-મેલ મારફતે આવે છે તો તેની પાછળના ડિજિટલ પગેરા શોધવા, મોકલનારનું નેટવર્ક ઓળખવા, ખોટા ખાતા અને વિદેશી સર્વરનો ઉપયોગ થયો હોય તો આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર મેળવવા જેવી ક્ષમતાઓ પણ મજબૂત બનાવવી પડશે.
ગુજરાતમાં આ પ્રકારની ધમકીઓ અગાઉ પણ સામે આવી ચૂકી છે. માર્ચ ૨૦૨૬માં ગુજરાત હાઈકોર્ટ અને અમદાવાદની એક અદાલતને મળેલી ધમકી બાદ વ્યાપક તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી અને તે ધમકી ખોટી હોવાનું બહાર આવ્યું હતું. એટલે પ્રશ્ન હવે માત્ર “આ ધમકી સાચી હતી કે ખોટી?” એટલો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે વારંવાર આવી ધમકીઓ આપવાની હિંમત કોઈને ક્યાંથી મળે છે?
સરકાર અને સુરક્ષા તંત્રએ હવે ઘટનાવાર પ્રતિક્રિયાથી આગળ વધીને કાયમી સુરક્ષા માળખું ઊભું કરવું જોઈએ. દરેક મહત્વની અદાલત માટે નિયમિત સુરક્ષા ઓડિટ, સીસીટીવી અને પ્રવેશ વ્યવસ્થાની સમીક્ષા, તાત્કાલિક ખાલી કરાવવાની કવાયત, આગ અને વિસ્ફોટ જેવી પરિસ્થિતિ માટે તાલીમ તથા પોલીસ અને અદાલતી તંત્ર વચ્ચે ઝડપી સંચારની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ.
સાથે સાથે સાયબર પોલીસ અને અદાલતી વહીવટીતંત્ર વચ્ચે વિશેષ સંકલન જરૂરી છે. ધમકીભર્યા ઈ-મેલની તપાસ માત્ર એક ઘટનાની તપાસ પૂરતી ન રહે; આવા સંદેશાઓ પાછળ એક જ વ્યક્તિ, સંગઠિત જૂથ કે કોઈ મોટું નેટવર્ક કાર્યરત છે કે કેમ તે પણ તપાસવું જોઈએ.
અહીં વહીવટી જવાબદારી પણ એટલી જ મહત્વની છે. સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં ખામી બહાર આવે ત્યારે જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ, પરંતુ બિનજરૂરી દોષારોપણથી બચીને વ્યવસ્થામાં રહેલી ખામીઓ દૂર કરવી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. સુરક્ષા એ એવી વ્યવસ્થા છે જેમાં “ઘટના થયા પછી કાર્યવાહી” કરતાં “ઘટના થાય તે પહેલાં તૈયારી” વધુ મહત્વ ધરાવે છે.
આજની ઘટના આપણને એક મોટો પાઠ આપે છેઃ કોર્ટની સુરક્ષા એટલે માત્ર ઈમારતની સુરક્ષા નહીં, પરંતુ ન્યાયની પ્રક્રિયાની સુરક્ષા. જો કોઈ ધમકીના કારણે ન્યાયાધીશ, વકીલ, કર્મચારી અથવા સામાન્ય નાગરિકના મનમાં ભય ઊભો થાય છે, તો તેની અસર લોકશાહીની મૂળ વ્યવસ્થા સુધી પહોંચી શકે છે.
તેથી હવે સમય આવી ગયો છે કે ગુજરાતની અદાલતો માટે એક આધુનિક, સંકલિત અને સતત અપડેટ થતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવે. બોમ્બ સ્ક્વોડની તાત્કાલિક તપાસ જરૂરી છે, પરંતુ તેની સાથે સાયબર તપાસ, ગુપ્તચર માહિતી, ટેક્નોલોજી, તાલીમ અને જવાબદારીનું મજબૂત નેટવર્ક પણ એટલું જ જરૂરી છે.
ધમકી આપનાર કોઈ પણ હોય—તેને કાયદાની પહોંચથી દૂર રહેવાની તક ન મળવી જોઈએ. અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા એવી હોવી જોઈએ કે ધમકી આવે ત્યારે તંત્ર દોડતું ન થાય, પરંતુ પહેલેથી જ તૈયાર હોય.
કારણ કે ન્યાયાલયની સુરક્ષા માત્ર એક ઈમારતની સુરક્ષા નથી; તે કાયદાના શાસન અને લોકશાહીની સુરક્ષા છે.
નરેન્દ્ર જોષી
