તંત્રીની કલમે….
લોકશાહીમાં બહુમતીથી કાયદો પસાર કરવો સત્તાનો અધિકાર છે, પરંતુ કાયદાની ગુણવત્તા નક્કી કરવી ચર્ચા, તપાસ અને જવાબદારીનું કામ છે. ટ્રિબ્યુનલ્સ સુધારા બિલના ઝડપી પસાર થવાથી ફરી એકવાર સંસદીય પ્રક્રિયાની ગંભીરતા સામે પ્રશ્ન ઊભો થયો છે.
ભારતીય સંસદ માત્ર કાયદા પસાર કરવાની જગ્યા નથી. સંસદ એ એવું મંચ છે જ્યાં સરકાર પોતાની નીતિઓનો હિસાબ આપે છે, વિપક્ષ સવાલો ઉઠાવે છે, નિષ્ણાતોના વિચારો સામે આવે છે અને અંતે દેશના હિતમાં કાયદાને વધુ સારો બનાવવાનો પ્રયાસ થાય છે. પરંતુ તાજેતરમાં ટ્રિબ્યુનલ્સ સુધારા બિલ, ૨૦૨૬ જે ઝડપે સંસદમાંથી પસાર થયું તેણે એક અસ્વસ્થ કરનારો પ્રશ્ન ફરી ઊભો કર્યો છે—શું આપણી સંસદીય લોકશાહીમાં કાયદો બનાવવાની પ્રક્રિયા ચર્ચા કરતાં ઝડપને વધુ મહત્વ આપવા લાગી છે?
ટ્રિબ્યુનલ્સ સુધારા બિલ લોકસભામાં ૧૦ ઓગસ્ટે રજૂ થયું અને પસાર થયું. રાજ્યસભાએ ૧૧ ઓગસ્ટે વિપક્ષના વોકઆઉટ વચ્ચે બિલને અવાજ મતથી મંજૂરી આપી. બિલનો મુખ્ય હેતુ વિવિધ ટ્રિબ્યુનલ્સની કાર્યક્ષમતા, સ્વતંત્રતા અને પારદર્શિતા વધારવાનો તથા રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ્સ આયોગ સ્થાપવાનો છે.
આ સુધારા સામાન્ય કાયદા નથી. ટ્રિબ્યુનલ્સ દેશની ન્યાયવ્યવસ્થાનો મહત્વનો ભાગ છે. કરવેરા, કંપની બાબતો, વહીવટી નિર્ણયો, સેવા સંબંધિત વિવાદો સહિત અનેક ક્ષેત્રોમાં ન્યાય મેળવવા માટે નાગરિકો અને સંસ્થાઓ ટ્રિબ્યુનલ્સનો સહારો લે છે. તેથી તેમની રચના, નિમણૂક, કાર્યકાળ અને વહીવટી સ્વતંત્રતા અંગેનો કોઈપણ કાયદો લાંબા ગાળાની અસર ધરાવે છે.
ખાસ કરીને અહીં ભૂતકાળનો અનુભવ મહત્વનો છે. ટ્રિબ્યુનલ્સ સુધારા અધિનિયમ, ૨૦૨૧ની કેટલીક જોગવાઈઓ અંગે ન્યાયિક સ્વતંત્રતા અને સત્તાના વિભાજનને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે વાંધા નોંધાવ્યા હતા. નવા બિલમાં આ ક્ષેત્રે વધુ સુવ્યવસ્થિત માળખું ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
તો પછી પ્રશ્ન એ નથી કે સુધારા જરૂરી હતા કે નહીં. પ્રશ્ન એ છે કે આવા મહત્વપૂર્ણ સુધારાઓ પર પૂરતી સંસદીય ચર્ચા થઈ કે નહીં?
સરકારનું તર્ક સ્વાભાવિક રીતે એવું હોઈ શકે કે દેશને ઝડપી અને કાર્યક્ષમ ન્યાયવ્યવસ્થા જોઈએ છે અને વર્ષો સુધી કાયદાને ચર્ચાના નામે અટકાવી રાખી શકાય નહીં. આ દલીલમાં વજન છે. ભારત જેવી વિશાળ લોકશાહીમાં કાયદા બનાવવા માટે અનંત સમય લેવો પણ યોગ્ય નથી. વિકાસ, રોકાણ અને ન્યાયિક કાર્યક્ષમતા માટે ઝડપી નિર્ણયોની જરૂર છે.
પરંતુ બીજી બાજુ, ઝડપ અને ઉતાવળ વચ્ચેનો તફાવત ભૂલવો નહીં જોઈએ. કોઈ બિલ થોડા કલાકોમાં પસાર થઈ જાય તો તે લોકશાહી રીતે અમાન્ય નથી, પરંતુ જો તેમાં જટિલ બંધારણીય, ન્યાયિક અને વહીવટી પ્રશ્નો હોય તો પૂરતી ચર્ચા વિના તેની ગુણવત્તા પર સવાલ ઊભો થવો સ્વાભાવિક છે.
અહીં વિપક્ષની ભૂમિકા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. સંસદમાં વિપક્ષનું કામ માત્ર વિરોધ કરવાનું નથી. પ્રશ્ન પૂછવો, કલમવાર ચર્ચા કરવી, વિકલ્પ સૂચવવો અને સરકારની નીતિમાં રહેલી ખામીઓ બતાવવી એ તેની બંધારણીય જવાબદારી છે. પરંતુ દરેક બિલ વખતે વોકઆઉટ કે સૂત્રોચ્ચારને જ વિરોધનું સાધન બનાવવામાં આવે તો સંસદીય ચર્ચાનો હેતુ પણ નબળો પડે છે.
અર્થાત્ જવાબદારી સરકાર અને વિપક્ષ બંનેની છે.
સરકારને બહુમતીનો અધિકાર છે, પરંતુ બહુમતી લોકશાહીની સંપૂર્ણ વ્યાખ્યા નથી. સંસદીય લોકશાહીની સાચી શક્તિ એ છે કે બહુમતી સરકાર પણ લઘુમતીના સવાલો સાંભળે. બીજી તરફ વિપક્ષે પણ વિરોધ માટે વિરોધ નહીં, પરંતુ તર્કપૂર્ણ અને રચનાત્મક ચર્ચાનો માર્ગ અપનાવવો જોઈએ.
સંસદીય સમિતિઓ આ સમસ્યાનો મહત્વપૂર્ણ ઉકેલ બની શકે છે. જટિલ બિલોને નિષ્ણાતો, હિતધારકો, ન્યાયવિદો અને સંબંધિત ક્ષેત્રના લોકો પાસેથી અભિપ્રાય મેળવી તપાસવા માટે પૂરતો સમય મળે તો કાયદાની ગુણવત્તા વધી શકે છે. ટ્રિબ્યુનલ્સ જેવા વિષયમાં તો આ પ્રક્રિયા વિશેષ જરૂરી છે, કારણ કે અહીં ન્યાયિક સ્વતંત્રતા સામે કાર્યપાલિકાની જવાબદારીનું સંતુલન જાળવવાનું છે.
ભારત આજે વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી તરીકે પોતાની ઓળખ મજબૂત કરી રહ્યું છે. પરંતુ લોકશાહીની સફળતા માત્ર કેટલા બિલ પસાર થયા તેના આંકડાથી માપી શકાય નહીં. તે પણ જોવું પડશે કે કેટલી ગંભીર ચર્ચા થઈ, કેટલા પ્રશ્નોના જવાબ મળ્યા અને કેટલા સૂચનો કાયદામાં સામેલ થયા.
સંસદ કાયદા બનાવવાની ફેક્ટરી નથી; તે લોકમતનું બંધારણીય મંચ છે. બિલ ઝડપથી પસાર થાય તે સરકારની કાર્યક્ષમતા દર્શાવી શકે, પરંતુ બિલ સમજદારીપૂર્વક પસાર થાય તે સંસદીય પરિપક્વતા દર્શાવે છે.
આથી આગામી દિવસોમાં ભારતે એક સ્પષ્ટ સંસદીય સંસ્કૃતિ તરફ આગળ વધવું જોઈએ—જ્યાં સરકાર કાયદા માટે ઝડપ માગે, વિપક્ષ ચર્ચા માગે અને બંને મળીને ગુણવત્તાયુક્ત કાયદો બનાવે. કારણ કે સંસદમાં પસાર થયેલો દરેક કાયદો માત્ર આજની સરકારનો નિર્ણય નથી; તે આવતી પેઢીઓ માટે દેશનો નિયમ બને છે. અને નિયમ જેટલો મહત્વપૂર્ણ હોય, તેની ચર્ચા એટલી જ ઊંડી હોવી જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
