તંત્રીની કલમે….
એક સમય હતો જ્યારે ભારતમાં ચોમાસું એટલે આશા, સમૃદ્ધિ અને નવી શરૂઆતનું પ્રતીક ગણાતું. આજે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. હવે ચોમાસું આવે ત્યારે આનંદ કરતાં ચિંતા વધુ થાય છે. ક્યાંક થોડા કલાકોમાં મહિનાભરનો વરસાદ વરસે છે, તો ક્યાંક અઠવાડિયાં સુધી આકાશ કોરું રહે છે. એક તરફ પૂરની વિનાશક સ્થિતિ છે, તો બીજી તરફ દુષ્કાળની ભયાનક આશંકા. પ્રશ્ન એ નથી કે વરસાદ કેટલો પડ્યો; પ્રશ્ન એ છે કે વરસાદનું સ્વરૂપ આટલું અનિશ્ચિત કેમ બની ગયું? આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધ્યા વિના ભારતનું કૃષિ, અર્થતંત્ર અને ભવિષ્ય સુરક્ષિત બની શકે તેમ નથી.
ભારતની લગભગ અડધીથી વધુ ખેતી હજુ પણ ચોમાસા પર આધારિત છે. લાખો ખેડૂતો વાવણી પહેલાં આકાશ તરફ મીટ માંડીને બેઠા હોય છે. પરંતુ જ્યારે વરસાદ સમયસર ન આવે, વચ્ચે લાંબો વિરામ લે અથવા એકસાથે અતિશય વરસી પડે ત્યારે માત્ર પાક જ બરબાદ થતો નથી, પરંતુ ખેડૂતોની આખા વર્ષની મહેનત, આશા અને આવક પણ ધોવાઈ જાય છે. પરિણામે કૃષિ ઉત્પાદન ઘટે છે, બજારમાં પુરવઠો ઓછો થાય છે અને મોંઘવારી સામાન્ય નાગરિકના રસોડા સુધી પહોંચી જાય છે. એટલે જ ચોમાસાની અનિશ્ચિતતા હવે માત્ર ખેડૂતનો પ્રશ્ન રહી નથી; તે દેશના દરેક પરિવારનો પ્રશ્ન બની ગઈ છે.
આ સ્થિતિ માટે માત્ર કુદરતને દોષી ઠેરવવો યોગ્ય નથી. નિઃસંદેહ આબોહવા પરિવર્તન તેનું સૌથી મોટું કારણ છે. વધતું વૈશ્વિક તાપમાન, ગરમ બનતો હિંદ મહાસાગર અને બદલાતી હવામાન પ્રણાલીઓના કારણે ભારતીય ચોમાસાની પ્રકૃતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. એલ નીનો અને લા નીના જેવી વૈશ્વિક હવામાન ઘટનાઓ પણ વરસાદના વિતરણને અસર કરે છે. પરંતુ એટલું જ સત્ય એ પણ છે કે માનવસર્જિત વિકાસના મોડેલે આ સંકટને વધુ ગંભીર બનાવ્યું છે.
છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં શહેરો કોંક્રીટના જંગલોમાં ફેરવાઈ ગયા છે. તળાવો પુરાઈ ગયા, વરસાદી પાણીના કુદરતી માર્ગો બંધ થઈ ગયા અને નદીઓ પર સતત અતિક્રમણ થયું. પરિણામે થોડા કલાકના ભારે વરસાદમાં જ શહેરો પાણીમાં ગરકાવ થઈ જાય છે. બીજી તરફ, એ જ વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઊતરતું નથી, તેથી થોડા મહિનામાં જ પાણીની અછત શરૂ થઈ જાય છે. આ વિસંગતિ કુદરતની નહીં, પરંતુ આપણા આયોજનની નિષ્ફળતા છે.
જંગલોનો વિનાશ, પર્વતીય વિસ્તારોમાં અનિયંત્રિત બાંધકામ, નદીઓમાંથી બેફામ રેતી ખનન અને ભૌગોલિક સંતુલન સાથે કરાયેલ ચેડાં પણ વરસાદના કુદરતી ચક્રને અસર પહોંચાડી રહ્યા છે. આપણે વિકાસના નામે કુદરતી સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડ્યું, પરંતુ તેના પરિણામો વિશે ગંભીરતાથી વિચાર્યું નહીં. આજે કુદરત તેનો હિસાબ માંગતી હોય એવું લાગી રહ્યું છે.
કૃષિ નીતિઓ પણ આત્મચિંતનની માંગ કરે છે. પાણીની અછત ધરાવતા વિસ્તારોમાં પણ વધુ પાણી માંગતા પાકોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું. સૂક્ષ્મ સિંચાઈ, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, પાક વૈવિધ્યીકરણ અને જળસંરક્ષણને અપેક્ષિત પ્રાથમિકતા મળી નથી. દરેક વર્ષે પૂર આવે ત્યારે રાહત પેકેજ જાહેર થાય છે અને દુષ્કાળ આવે ત્યારે સહાયની જાહેરાત થાય છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે રાહતની રાજનીતિમાંથી બહાર આવીને સ્થાયી ઉકેલ તરફ આપણે ક્યારે આગળ વધીશું?
અનિશ્ચિત ચોમાસું દેશના ઊર્જા ક્ષેત્ર માટે પણ પડકાર છે. જળાશયોમાં પાણી ઓછું હોય તો જળવિદ્યુત ઉત્પાદન પર અસર પડે છે, જ્યારે અતિશય વરસાદ બંધોની સુરક્ષા અને સંચાલન માટે જોખમ ઊભું કરે છે. ઉદ્યોગો, પીવાનું પાણી, કૃષિ અને વીજળી—બધું એકબીજા સાથે જોડાયેલું છે. એટલે ચોમાસાની દરેક અસામાન્ય ઘટના અર્થતંત્રના અનેક ક્ષેત્રોને એકસાથે અસર કરે છે.
આ પડકારનો સામનો માત્ર સરકાર એકલી કરી શકે તેમ નથી. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ જળસંચયને રાષ્ટ્રીય જનઆંદોલન બનાવવું પડશે. દરેક ગામમાં તળાવોનું પુનર્જીવન, દરેક શહેરમાં વરસાદી પાણીના સંચયની ફરજિયાત વ્યવસ્થા, નદીઓના કુદરતી પ્રવાહનું સંરક્ષણ અને હવામાનને અનુરૂપ કૃષિ નીતિ સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે. સાથે સાથે નાગરિકોએ પણ પાણીનો બગાડ અટકાવવો, વૃક્ષારોપણ વધારવું અને પર્યાવરણ પ્રત્યે જવાબદાર જીવનશૈલી અપનાવવી પડશે.
ભારત આજે વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. પરંતુ જો પાણીની સુરક્ષા, કૃષિની સ્થિરતા અને પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવી શકાશે નહીં, તો વિકાસના બધા દાવા અધૂરા સાબિત થશે. એકવીસમી સદીમાં સૌથી સમૃદ્ધ દેશ તે નહીં ગણાય જેના પાસે સૌથી વધુ સંપત્તિ હશે; પરંતુ તે દેશ આગળ રહેશે જે પાણી, ખાદ્ય સુરક્ષા અને કુદરતી સંસાધનોનું સૌથી બુદ્ધિશાળી સંચાલન કરશે.
અનિશ્ચિત ચોમાસું માત્ર હવામાનનો અહેવાલ નથી; તે ભારત માટે ચેતવણીનો ઘંટનાદ છે. હજુ પણ સમય છે કે આપણે આ સંકેતને સમજીએ. નહીં તો આવનારા વર્ષોમાં પૂરની તસવીરો અને દુષ્કાળના સમાચાર આપણા વિકાસની સૌથી મોટી વિસંગતિ બની જશે. વરસાદ પર આપણું નિયંત્રણ નથી, પરંતુ વરસાદના પાણીનું સંચાલન, કુદરત પ્રત્યેનો આપણો અભિગમ અને વિકાસની દિશા ચોક્કસપણે આપણા હાથમાં છે. ભારતનું ભવિષ્ય હવે માત્ર આકાશમાં વરસતા વરસાદ પર નહીં, પરંતુ ધરતી પર લેવાતા સમજદાર નિર્ણયોની કસોટી પર નિર્ભર છે.
નરેન્દ્ર જોષી
