તંત્રીની કલમે….
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર આજે ફરી એક એવા તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે, જ્યાં વેપાર માત્ર આર્થિક પ્રવૃત્તિ નથી રહ્યો, પરંતુ ભૂરાજકીય વ્યૂહરચનાનું સૌથી અસરકારક હથિયાર બની ગયો છે. અમેરિકાએ વિવિધ દેશોમાંથી આયાત થતી કેટલીક ચીજવસ્તુઓ પર નવા ટેરિફ લાગુ કરવાની દિશામાં લીધેલા પગલાંએ વિશ્વ વેપારને ફરી અનિશ્ચિતતાના વળાંક પર લાવી દીધો છે. આ નિર્ણયનો સીધો અને પરોક્ષ પ્રભાવ ભારત જેવા ઝડપી વિકસતા અર્થતંત્ર પર પણ પડી શકે છે. પ્રશ્ન એ નથી કે ટેરિફ કોના પર લાગ્યા છે; પ્રશ્ન એ છે કે બદલાતા વૈશ્વિક વેપારના નકશામાં ભારત પોતાની સ્થિતિ કેટલી મજબૂત બનાવી શકે છે.
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને નિકાસ કેન્દ્ર તરીકે પોતાની ઓળખ મજબૂત કરવાની દિશામાં આગળ વધ્યું છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ઓટો કોમ્પોનેન્ટ્સ, રસાયણો, ટેક્સટાઇલ અને એન્જિનિયરિંગ ઉત્પાદનોની નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. પરંતુ જો વૈશ્વિક વેપાર અવરોધો વધશે, તો ભારતીય નિકાસકારો માટે સ્પર્ધા વધુ કઠિન બનશે. વધતા ટેરિફ, સપ્લાય ચેઇનની અનિશ્ચિતતા અને વેપાર નીતિઓમાં ઝડપી ફેરફાર નિકાસ આધારિત ઉદ્યોગો માટે નવા પડકારો ઊભા કરી શકે છે.
બીજી તરફ, દરેક પડકાર સાથે એક તક પણ જોડાયેલી હોય છે. અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેના વેપાર મતભેદોએ પહેલાથી જ અનેક વૈશ્વિક કંપનીઓને ઉત્પાદનનું વૈવિધ્યીકરણ કરવા પ્રેરિત કર્યું છે. ભારતે ઉત્પાદન આધારિત પ્રોત્સાહન યોજનાઓ, માળખાકીય સુવિધાઓમાં સુધારા અને વ્યવસાય સરળ બનાવવા માટે અનેક પગલાં લીધાં છે. જો આ સુધારાઓનો અમલ વધુ ઝડપથી અને અસરકારક રીતે થશે, તો ભારત વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવી શકે છે.
ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર માત્ર નિકાસ વધારવાનો નથી, પરંતુ નિકાસને વધુ સ્પર્ધાત્મક બનાવવાનો છે. ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવો, બંદરો અને લોજિસ્ટિક્સને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવું, વીજળી અને પરિવહન ખર્ચમાં સુધારો લાવવો તથા મુક્ત વેપાર કરારોનો વ્યૂહાત્મક ઉપયોગ કરવો હવે અનિવાર્ય બની ગયો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ગુણવત્તા, સમયસર પુરવઠો અને વિશ્વસનીયતા જ લાંબા ગાળાની સફળતાના મુખ્ય આધાર રહેશે.
આ પરિસ્થિતિમાં ભારતીય શેરબજાર પર પણ અસર જોવા મળી શકે છે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વધે ત્યારે વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો વધુ સાવચેતી દાખવે છે. તેના કારણે બજારમાં ટૂંકા ગાળાની અસ્થિરતા વધે છે. જોકે લાંબા ગાળાના રોકાણકારો માટે આવી સ્થિતિ જોખમ કરતાં વધુ તક પણ બની શકે છે, જો તેઓ મજબૂત નાણાકીય સ્થિતિ, સ્પર્ધાત્મક વ્યવસાય મોડેલ અને નિકાસ ક્ષમતા ધરાવતી કંપનીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે.
સરકાર માટે પણ આ સમય નિર્ણાયક છે. વેપાર સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવા, નવા નિકાસ બજારો વિકસાવવા, સ્થાનિક ઉત્પાદનને ટેક્નોલોજીથી સશક્ત બનાવવા અને કૌશલ્ય વિકાસમાં રોકાણ વધારવું જરૂરી છે. માત્ર એક અથવા બે મોટા બજારો પર નિર્ભર રહેવાના બદલે ભારતે એશિયા, આળિકા, મધ્ય પૂર્વ અને લેટિન અમેરિકામાં વેપાર સંબંધો વિસ્તૃત કરવા જોઈએ. નિકાસનું વૈવિધ્યીકરણ ભારતને વૈશ્વિક આંચકાઓ સામે વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.
ભારતીય ઉદ્યોગો માટે પણ આ સમય આત્મચિંતનનો છે. વૈશ્વિક સ્પર્ધા હવે માત્ર સસ્તું ઉત્પાદન કરવાની નથી, પરંતુ નવીનતા, સંશોધન, ઓટોમેશન અને ગુણવત્તાના આધારે વિશ્વાસ જીતવાની છે. જે કંપનીઓ ટેક્નોલોજી અપનાવશે અને ઉત્પાદકતા વધારશે, તે જ લાંબા ગાળે વૈશ્વિક બજારમાં ટકી શકશે.
વેપાર યુદ્ધો, ટેરિફ અને ભૂરાજકીય અનિશ્ચિતતાઓ આગામી વર્ષોમાં પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રનો ભાગ બની રહેવાની શક્યતા છે. ભારત પાસે વિશાળ ઘરેલુ બજાર, યુવા કાર્યશક્તિ અને વધતી ઉત્પાદન ક્ષમતા જેવા મજબૂત આધાર છે. હવે આ શક્તિને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતામાં પરિવર્તિત કરવાની જરૂર છે.
અમેરિકાના નવા ટેરિફને માત્ર પડકાર તરીકે જોવાની જરૂર નથી. જો ભારત યોગ્ય નીતિ, ઝડપી સુધારા અને વ્યૂહાત્મક વેપાર દૃષ્ટિકોણ અપનાવે, તો આ જ પરિસ્થિતિ ભારત માટે નવી નિકાસ તકો, વધુ રોકાણ અને લાંબા ગાળાની આર્થિક મજબૂતીનો માર્ગ પણ બની શકે છે. વૈશ્વિક વેપારનું સમીકરણ બદલાઈ રહ્યું છે—પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે કે ભારત આ પરિવર્તનનો દર્શક બનશે કે નેતા.
નરેન્દ્ર જોષી
