ફેક ન્યૂઝ અને ડીપફેક્સનો વધતો ખતરોઃ સત્ય હવે ફક્ત કાયદા દ્વારા નહીં, પરંતુ ટેકનોલોજી, જવાબદાર પત્રકારત્વ અને જાણકાર નાગરિકના સંયુક્ત પ્રયાસો દ્વારા સુરક્ષિત રહેશે.-ડિજિટલ લોકશાહીને સુરક્ષિત રાખવા માટે એક નવું કાનૂની માળખું શા માટે જરૂરી છે? 

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

Email – kishanbhawnani13@gmail.com

ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, આજનો યુગ માહિતી, સંદેશાવ્યવહાર અને ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો યુગ છે. મોબાઇલ ફોન, ઇન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાએ સમાજમાં માહિતીના પ્રવાહને અભૂતપૂર્વ ગતિએ ઝડપી બનાવ્યો છે. એક સમયે, સમાચાર પ્રસારિત કરવાની જવાબદારી મુખ્યત્વે અખબારો, રેડિયો, ટેલિવિઝન અને પ્રશિક્ષિત પત્રકારોના હાથમાં હતી. આજે, દરેક મોબાઇલ વપરાશકર્તા માત્ર માહિતીનો ગ્રાહક જ નહીં, પણ તેના સર્જક, પ્રસારક અને પ્રભાવક પણ છે. આ પરિવર્તન લોકશાહી માટે ઘણી તકો લઈને આવ્યું છે. સામાન્ય નાગરિકને જાહેર મંચ પર પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર મળ્યો છે, સરકારી પ્રવૃત્તિઓ પર દેખરેખ વધી છે, જાહેર સમસ્યાઓ વધુને વધુ સામે આવી છે, અને સામાજિક ભાગીદારીનો વિસ્તાર થયો છે. પરંતુ ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્રના એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની તરીકે, હું કહેવા માંગુ છું કે ટેકનોલોજીની આ શક્તિ હવે એક ગંભીર પડકાર બની રહી છે. ફેક ન્યૂઝ, ખોટી માહિતી, કૃત્રિમ બુદ્ધિ-જનરેટેડ છબીઓ, સિમ્યુલેટેડ અવાજો અને ડીપફેક વિડિઓઝ સત્ય, વિશ્વાસ અને લોકશાહી માટે નવા પડકારો ઉભા કરી રહ્યા છે.ભારતે ૨૦૨૬ માં માહિતી ટેકનોલોજી નિયમોમાં સુધારો કર્યો હતો જેથી કૃત્રિમ રીતે જનરેટ કરેલી માહિતી, એટલે કે કૃત્રિમ રીતે અથવા અલ્ગોરિધમ દ્વારા બનાવેલી અથવા બદલાયેલી સામગ્રી માટે નિયમનકારી માળખાને મજબૂત બનાવવામાં આવે. આ સુધારાઓ છૈં-જનરેટેડ સામગ્રીને ઓળખવા, સ્પષ્ટ લેબલિંગ અને ડિજિટલ મધ્યસ્થીઓની જવાબદારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. માર્ચ ૨૦૨૬ માં, સરકારે ભ્રામક, અપમાનજનક અને હાનિકારક કૃત્રિમ સામગ્રી અંગે પ્લેટફોર્મ્સને સલાહ પણ જારી કરી હતી. આ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, કારણ કે ડિજિટલ સામગ્રીની અસર તેની ગતિ સાથે જોડાયેલી છે. જો ખોટો વિડિઓ થોડા કલાકોમાં લાખો લોકો સુધી પહોંચે છે, તો તેની સામાજિક અને માનસિક અસર તેને દૂર કર્યા પછી પણ ચાલુ રહી શકે છે.

મિત્રો, જો આપણે ટેકનોલોજીકલ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના આ યુગમાં પત્રકારત્વનો વિચાર કરીએ, તો તેનો મૂળભૂત સંબંધ જાહેર ચિંતાઓ સાથે છે. પત્રકારત્વ ફક્ત ઘટનાઓનું વર્ણન નથી, પરંતુ સામાજિક ચેતના, જાહેર હિતનું રક્ષણ અને લોકશાહી જવાબદારીનું માધ્યમ છે. કારોબારી, વિધાનસભા અને ન્યાયતંત્ર લોકશાહી શાસનના ત્રણ મુખ્ય પરિમાણો છે, જ્યારે પત્રકારત્વ આ સંસ્થાઓની પ્રવૃત્તિઓને જનતા સુધી પહોંચાડીને પારદર્શિતા, સત્ય અને જવાબદારીને મજબૂત બનાવે છે. આ જ કારણ છે કે સ્વતંત્ર અને જવાબદાર પત્રકારત્વને રાષ્ટ્રનો ચોથો સ્તંભ કહેવામાં આવે છે. પત્રકારત્વ આપખુદશાહી પર સવાલ ઉઠાવે છે, સત્તાના દુરુપયોગને ઉજાગર કરે છે, વંચિત અને પીડિતોનો અવાજ બને છે અને માનવીય મૂલ્યોની હિમાયત કરે છે. હિન્દી પત્રકારત્વના લગભગ બે સદીના ઇતિહાસે સાબિત કર્યું છે કે પત્રકારત્વ ફક્ત માહિતીનો વ્યવસાય નથી, પરંતુ સામાજિક પરિવર્તન અને રાષ્ટ્રીય ચેતના માટે એક મહત્વપૂર્ણ બળ છે.

મિત્રો, આજે પત્રકારત્વ સામે પડકાર ફક્ત સમાચારની ગતિ જ નથી, પરંતુ સત્યની ઓળખ પણ છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાએ એવી ટેકનોલોજી વિકસાવી છે જે વ્યક્તિના ચહેરા, અવાજ, હાવભાવ અને બોલવાની શૈલીની અત્યંત વાસ્તવિક પ્રતિકૃતિ બનાવી શકે છે. એક રાજકારણી, ન્યાયાધીશ, પત્રકાર, અભિનેતા, અધિકારી અથવા સામાન્ય નાગરિકને એવી વાતો કહેતા અથવા કરતા બતાવી શકાય છે જે તેમણે ક્યારેય કહ્યું કે કર્યું નથી. જ્યારે કૃત્રિમ સામગ્રી વાસ્તવિકતા જેવી લાગવા લાગે છે, ત્યારે સામાન્ય નાગરિક માટે સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે ભેદ પાડવો મુશ્કેલ બની જાય છે. ડીપફેક્સનો આ સૌથી ગંભીર પડકાર છે; તેઓ માત્ર ખોટી માહિતી જ નથી બનાવતા પણ ખોટાને વિશ્વાસપાત્ર દ્રશ્ય અને શ્રાવ્ય સ્વરૂપ આપીને તેને સાચી પણ બતાવે છે.

મિત્રો, નકલી સમાચાર અને ડીપફેક્સ વચ્ચે ટેકનિકલ તફાવત હોઈ શકે છે, પરંતુ બંનેની અંતિમ અસર જાહેર વિશ્વાસને નબળી પાડવાની છે. નકલી સમાચાર સામાન્ય રીતે ખોટી, ભ્રામક અથવા બનાવટી માહિતી હોય છે જે પૂરતી ચકાસણી વિના જાણી જોઈને પ્રસારિત કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ રાજકીય લાભ, આર્થિક લાભ, સામાજિક તણાવ, વૈચારિક પ્રચાર અથવા વધુ ક્લિક્સ અને દર્શકો મેળવવાનો હોઈ શકે છે. તેનાથી વિપરીત, ડીપફેક એ એક છબી, ધ્વનિ અથવા વિડિઓ છે જે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે અથવા બદલાય છે જેથી કોઈ વ્યક્તિ કોઈ ક્રિયા કરી રહી હોય અથવા એવું નિવેદન આપી રહી હોય જે વાસ્તવિક નથી. નાગરિક લેખિત માહિતી પ્રત્યે શંકાસ્પદ હોઈ શકે છે, પરંતુ જ્યારે તે જ માહિતી પરિચિત ચહેરા અને વાસ્તવિક અવાજ સાથે રજૂ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેની માનસિક અસર ઘણી વધારે હોઈ શકે છે. યુનેસ્કોએ ડીપફેક્સને જ્ઞાન અને સત્યને સમજવામાં કટોકટી સાથે જોડી છે. સમસ્યા ફક્ત નકલી સામગ્રીને ઓળખવાની જ નથી, પરંતુ ડિજિટલ વિશ્વમાં પુરાવા, ઉત્પત્તિ અને વિશ્વસનીયતાનું રક્ષણ કરવાની પણ છે જ્યાં કૃત્રિમ બુદ્ધિ વાસ્તવિકતા જેવી સામગ્રી બનાવી શકે છે.

મિત્રો, ડીપફેકનો સૌથી મોટો ખતરો ફક્ત એ નથી કે લોકો નકલી વીડિયોને સાચા માને છે. જ્યારે લોકો વાસ્તવિક વીડિયો અને વાસ્તવિક પુરાવાઓને નકારવાનું શરૂ કરે છે, ત્યારે વધુ ગંભીર પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે, તેમને ડીપફેક કહે છે. જો કોઈ વ્યક્તિનો વાસ્તવિક વીડિયો જાહેર થાય છે, તો તેઓ દાવો કરી શકે છે કે તે કૃત્રિમ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો છે અથવા બદલાયો છે. આ પરિસ્થિતિને જૂઠાણાનો લાભ કહેવામાં આવે છે – એક ટેકનોલોજીનો ફાયદો જે જૂઠાણાને વાસ્તવિક પુરાવાથી બચવા દે છે. પરિણામે, સમાજમાં એવી માનસિકતા વિકસી શકે છે કે કંઈપણ સંપૂર્ણપણે સાચું નથી. લોકશાહી ફક્ત મતદાન પ્રક્રિયા દ્વારા સંચાલિત નથી; તે શેર કરેલા તથ્યો, વિશ્વસનીય માહિતી અને નાગરિક વિશ્વાસ પર પણ આધારિત છે. જો સત્યની ઓળખ જ વિવાદાસ્પદ બને છે, તો લોકશાહી પ્રવચન અને જાહેર અભિપ્રાય બંનેને નુકસાન થઈ શકે છે.

મિત્રો, ચૂંટણી અને રાજકીય વ્યવસ્થા પર ડીપફેકની અસર ખાસ કરીને ગંભીર હોઈ શકે છે. જો ચૂંટણીના કલાકો પહેલા કોઈ રાજકીય નેતાનો નકલી વીડિયો ફેલાવવામાં આવે છે, જેમાં તે કોઈ ચોક્કસ સમુદાય વિરુદ્ધ નિવેદનો આપતો હોય છે અથવા કોઈ સંવેદનશીલ વિષય પર વિવાદાસ્પદ ટિપ્પણીઓ કરતો હોય છે, તો તે મતદારોની ધારણાઓને પ્રભાવિત કરી શકે છે. ત્યારબાદની હકીકત-તપાસ અથવા સત્તાવાર સ્પષ્ટતા પછી પણ, ખોટી માહિતીની અસર સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થતી નથી. છૈં-આધારિત માઇક્રો-ટાર્ગેટિંગ દ્વારા, વિવિધ નાગરિકોને તેમના હિતો, લાગણીઓ અને ડિજિટલ વર્તનના આધારે વિવિધ રાજકીય સંદેશાઓ મોકલી શકાય છે. આ જાહેર ચર્ચા પર વ્યક્તિગત માનસિક પ્રભાવનું જોખમ વધારી શકે છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિ, સોશિયલ મીડિયા અલ્ગોરિધમ્સ અને સ્વચાલિત ડિજિટલ પ્રચાર અસાધારણ ગતિએ ખોટી માહિતીના ફેલાવાને વેગ આપી શકે છે.

મિત્રો, ભારત જેવા વિશાળ અને બહુભાષી ડિજિટલ લોકશાહીમાં આ પડકાર વધુ વ્યાપક છે. લાખો નાગરિકો મોબાઇલ અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા સમાચાર ઍક્સેસ કરે છે. ડિજિટલ વિસ્તરણે લોકશાહી ભાગીદારીને મજબૂત બનાવી છે, પરંતુ તેણે નકલી સમાચાર અને ડીપફેકના ફેલાવાનો અવકાશ પણ વધાર્યો છે. છૈં-આધારિત નકલી સામગ્રીનો ઉપયોગ રાજકીય મૂંઝવણ, નાણાકીય છેતરપિંડી, નકલી જાહેરાત, ઓળખ ચોરી, બદનક્ષી, સામાજિક તણાવ અને વ્યક્તિગત પજવણી માટે થઈ શકે છે. બેંક અધિકારી, સરકારી અધિકારી, સંબંધી અથવા સેલિબ્રિટીના અવાજનો ઢોંગ કરીને પૈસા અથવા વ્યક્તિગત માહિતી મેળવવા માટે ઉપયોગ કરી શકાય છે. ખોટા સંદર્ભમાં વ્યક્તિના ફોટા અથવા વિડિઓનું ખોટું પ્રતિનિધિત્વ કરવાથી તેમની પ્રતિષ્ઠા અને સામાજિક જીવનને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે.જોકે,

મિત્રો, ફક્ત કાયદા ઘડવાનું પૂરતું નથી. ડિજિટલ ગુનાઓની કોઈ નિશ્ચિત ભૌગોલિક સીમાઓ નથી. એક દેશમાં સામગ્રી બનાવી શકાય છે, બીજા દેશમાં સર્વર પર અપલોડ કરી શકાય છે અને ત્રીજા દેશોના નાગરિકોને અસર કરી શકે છે. તેથી, અસરકારક કાનૂની પ્રણાલીની સાથે, તકનીકી ઓળખ પ્રણાલીઓ, ઝડપી તપાસ, ડિજિટલ પુરાવા જાળવણી, આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને સરહદ પાર પ્લેટફોર્મ માટે જવાબદારી પણ આવશ્યક છે. કાયદાએ સ્પષ્ટપણે ભેદ પાડવો જોઈએ કે કઈ કૃત્રિમ સામગ્રી કાયદેસર અને રચનાત્મક ઉપયોગ હેઠળ આવે છે અને કઈ સામગ્રી જાણી જોઈને છેતરપિંડી, આર્થિક નુકસાન, હિંસા, ચૂંટણીમાં દખલગીરી અથવા પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવા માટે બનાવવામાં આવી છે. કૃત્રિમ પોતે સમસ્યા નથી; તેનો અનૈતિક અને હાનિકારક કૃત્રિમ ઉપયોગ છે.

મિત્રો, વૈશ્વિક સ્તરે, યુરોપિયન યુનિયનનો કૃત્રિમ કાયદો પારદર્શિતા-આધારિત નિયમનનું એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. ચોક્કસ જનરેટિવ કૃત્રિમ સિસ્ટમ્સ અને ડીપફેક સામગ્રી માટે પારદર્શિતા જવાબદારીઓ ૨ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ થી અમલમાં આવી છે.આ જવાબદારીઓનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે, યોગ્ય સંજોગોમાં, વપરાશકર્તાઓ જાણે છે કે તેઓ જે સામગ્રી સાથે વાતચીત કરી રહ્યા છે અથવા જોઈ રહ્યા છે તે કૃત્રિમ રીતે જનરેટ અથવા બદલાયેલ છે. ડિજિટલ સામગ્રીની વિશ્વસનીયતા વધારવા માટે મશીન-વાંચી શકાય તેવી ઓળખ અને સ્પષ્ટ માહિતીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ મોડેલ એ સિદ્ધાંત પર આધારિત છે કે ટેકનોલોજીકલ નવીનતા નાગરિકોના માહિતીના અધિકાર અને પારદર્શિતા સાથે હોવી જોઈએ.

મિત્રો, આ ટેકનોલોજીકલ યુગમાં પત્રકારત્વ જગતે પણ આત્મનિરીક્ષણ કરવું જોઈએ. દિલ્હી હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ દિલીપ પથપાલિયાની મોબાઇલ ફોન અને માઇક્રોફોનના અનિયંત્રિત ઉપયોગ અને પત્રકારત્વના નામે લોકોને ડરાવવા અંગેની ટિપ્પણીઓના વ્યાપક પરિણામો છે. લોકશાહી માટે પ્રેસ સ્વતંત્રતા આવશ્યક છે, પરંતુ ભય પેદા કરવો, અપ્રમાણિત આરોપો કરવા, વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવા અથવા પત્રકારત્વના આડમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાને પ્રભાવિત કરવી તે સ્વતંત્ર પત્રકારત્વ ગણી શકાય નહીં. મોબાઇલ કેમેરાએ નાગરિક પત્રકારત્વને સશક્ત બનાવ્યું છે, પરંતુ તેઓએ જવાબદારીમાં પણ વધારો કર્યો છે. કેમેરા અને માઇક્રોફોનથી જાહેર સામગ્રી બનાવનાર દરેક વ્યક્તિ આપમેળે પત્રકારત્વના નૈતિક ધોરણોનું પાલન કરતું નથી. પત્રકારત્વ ફક્ત તેના સાધનો દ્વારા જ નહીં, પરંતુ ચકાસણી, નિષ્પક્ષતા, જાહેર હિત, જવાબદારી અને નૈતિક આચરણ દ્વારા પણ વ્યાખ્યાયિત થાય છે.

મિત્રો, કૃત્રિમ યુગમાં પત્રકારત્વનું મહત્વ ઘટ્યું નથી, વધ્યું છે. જ્યારે સોશિયલ મીડિયા માહિતીથી ભરેલું હોય છે, ત્યારે વિશ્વસનીય પત્રકારત્વ ચકાસણી, સંદર્ભ અને પુરાવા પ્રદાન કરે છે. સમાચાર સંસ્થાઓએ છબીઓ અને વિડિઓઝના સ્ત્રોત, સમય, સ્થાન અને તકનીકી અધિકૃતતા તપાસવી જોઈએ. કૃત્રિમ -આધારિત તથ્ય-ચકાસણી સાધનોનો ઉપયોગ આવશ્યક છે, પરંતુ અંતિમ સંપાદકીય નિર્ણય તાલીમ પામેલા માનવ પત્રકારો અને જવાબદાર સંપાદકો પાસે હોવો જોઈએ. સમાચાર સંસ્થાઓએ એ પણ સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે કઈ સામગ્રી  કૃત્રિમ નો ઉપયોગ કરે છે. પત્રકારત્વનું ભવિષ્ય ફક્ત પ્રથમ સમાચારની જાણ કરવામાં જ નહીં, પરંતુ સૌથી વિશ્વસનીય સમાચાર પહોંચાડવામાં પણ રહેલું છે.

નકલી સમાચાર સામે કાયદો બનાવતી વખતે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવું પણ જરૂરી છે. જો નકલી માહિતીની વ્યાખ્યા વધુ પડતી વ્યાપક અથવા અસ્પષ્ટ હોય, તો તેનો દુરુપયોગ કાયદેસર પત્રકારત્વ, રાજકીય ટીકા, વ્યંગ અને અસંમતિને દબાવવા માટે થઈ શકે છે. તેથી, કાયદાએ ઇરાદાપૂર્વકની છેતરપિંડી અને સામાન્ય ભૂલ, સંગઠિત ડિજિટલ મેનીપ્યુલેશન અને કાયદેસર ટીકા, અને હાનિકારક ડીપફેક્સ અને સર્જનાત્મક કૃત્રિમ ઉપયોગ વચ્ચે સ્પષ્ટ રીતે તફાવત કરવો જોઈએ. સરકારની ટીકાને ફક્ત એટલા માટે નકલી સમાચાર તરીકે લેબલ કરી શકાતી નથી કારણ કે તે અસુવિધાજનક છે. તેવી જ રીતે, સમાચાર વાર્તામાં અજાણતાં ભૂલ ઇરાદાપૂર્વકની ખોટી માન્યતા જેવી નથી. નિયમનનો ઉદ્દેશ્ય સત્યને નિયંત્રિત કરવાનો ન હોવો જોઈએ, પરંતુ સંગઠિત છેતરપિંડી અને હાનિકારક ડિજિટલ મેનીપ્યુલેશનને રોકવાનો હોવો જોઈએ.

મિત્રો, ડિજિટલ લોકશાહી માટે સૌથી મજબૂત સુરક્ષા જાગૃત નાગરિક છે. કોઈપણ સનસનાટીભર્યા વિડિઓ, છબી અથવા સંદેશ શેર કરતા પહેલા, નાગરિકોએ તેના સ્ત્રોત, તારીખ, સંદર્ભ અને વિશ્વસનીયતા તપાસવી જોઈએ. શું તે કોઈ પ્રતિષ્ઠિત સમાચાર સંસ્થા દ્વારા ચકાસાયેલ છે? શું વિડિઓનો મૂળ સ્ત્રોત ઉપલબ્ધ છે? શું કોઈ અકુદરતી અવાજો, ચહેરાના હાવભાવ અથવા શારીરિક ભાષા છે? શું સંદેશ તાત્કાલિક શેર કરવા માટે દબાણ બનાવીને ભય કે ગુસ્સો પેદા કરે છે? પહેલા ચકાસણી, પછી પ્રસાર એ ડિજિટલ નાગરિકતાનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત હોવો જોઈએ. શાળાઓ અને કોલેજોમાં મીડિયા સાક્ષરતા, હકીકત-તપાસ અને કૃત્રિમ જાગૃતિને શિક્ષણનો ફરજિયાત ભાગ બનાવવો જોઈએ.