તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં નશીલા પદાર્થોના વધતા જોખમ સામે પોલીસ તંત્રને વધુ મજબૂત બનાવવાનો નિર્ણય મહત્વનો છે. રાજ્યના પોલીસ જિલ્લાઓ અને કમિશનરેટ વિસ્તારોમાં કુલ ૪૧ વિશેષ એન્ટી-નાર્કોટિક્સ વિંગ કાર્યરત કરવાની તૈયારી છે. આ ટુકડીઓ ગુપ્ત માહિતી એકત્રિત કરશે, નશીલા પદાર્થોની હેરાફેરીના માર્ગો શોધશે, તપાસ કરશે અને મોટા નેટવર્ક સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરશે. છ સમર્પિત પોલીસ મથકો ઉપરાંત કૃત્રિમ બુદ્ધિ આધારિત સાધનો અને નાર્કોટિક્સ ઇન્ટેલિજન્સ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવાની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે.
પરંતુ અહીં સૌથી મોટો સવાલ ટુકડીઓની સંખ્યાનો નથી, પરિણામનો છે. પોલીસની નવી શાખા, નવા અધિકારીઓ, નવા વાહનો અને નવી ટેકનોલોજીથી માત્ર ગુનાઓ નોંધાવાની સંખ્યા વધે તે પૂરતું નથી. નશાના સપ્લાયર સુધી પહોંચવું, પાછળના નાણાકીય નેટવર્કને તોડવું, મોટા વેપારીઓને પકડવા, જથ્થો ક્યાંથી આવે છે તે શોધવું અને ફરી એ જ નેટવર્ક ઊભું ન થાય તેની ખાતરી કરવી—આ જ સફળતાનું સાચું માપદંડ બનવું જોઈએ.
ગુજરાત પાસે દારૂબંધીના અમલનો લાંબો અનુભવ છે. આ અનુભવમાંથી એક બાબત સ્પષ્ટ છે કે કાયદો કડક હોવો અને કાયદાનો સંપૂર્ણ અસરકારક અમલ થવો—બન્ને અલગ બાબતો છે. તાજેતરના સરકારી આંકડા દર્શાવે છે કે બે વર્ષના ગાળામાં માત્ર રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશની સરહદ નજીકની તપાસ ચોકીઓ પરથી રૂ.૪૨ કરોડથી વધુની દારૂની જપ્તી થઈ હતી અને ૧૦ લાખથી વધુ બોટલો જપ્ત કરવામાં આવી હતી. તેમ છતાં ગેરકાયદે દારૂની હેરાફેરી અટકી નથી.
વર્ષ ૨૦૨૫માં પણ દારૂબંધીના ગુનાઓની સંખ્યા ૨૦૨૪ની સરખામણીએ ઘટીને ૩૧,૨૬૯ થઈ હતી, પરંતુ જપ્ત કરાયેલા વિદેશી દારૂનું પ્રમાણ ૧.૧૧ કરોડથી વધુ બોટલ અને તેની કિંમત રૂ.૩૧૭ કરોડથી વધુ થયેલ હતું. એટલે માત્ર કેસોની સંખ્યા ઘટે તેને સફળતા માનવી જોખમી છે.
આ વર્ષે પણ પરિસ્થિતિનો બીજો ચહેરો જોવા મળ્યો છે. સપ્ટેમ્બરમાં માત્ર ત્રણ અલગ દરોડામાં રૂ.૨૨ લાખથી વધુનો દારૂ ઝડપાયો હતો. તાજેતરમાં એમ્બ્યુલન્સમાં દારૂની હેરાફેરીનો કિસ્સો પણ સામે આવ્યો. આવા બનાવો દર્શાવે છે કે ગેરકાયદે બજાર માત્ર જીવંત જ નથી, પરંતુ નવા રસ્તાઓ શોધતું રહે છે.
આથી દારૂબંધીના અનુભવમાંથી ડ્રગ્સ વિરોધી અભિયાન માટે એક મોટો પાઠ લેવો જરૂરી છે. જપ્તી નહીં, સપ્લાય ચેઇનનો અંત—આ લક્ષ્ય હોવું જોઈએ. કોઈ નાની માત્રા સાથે પકડાયેલા વાહનચાલક કે સ્થાનિક સપ્લાયર સુધી કાર્યવાહી મર્યાદિત રહે અને મુખ્ય સપ્લાયર, નાણાં પૂરાં પાડનાર, સંગ્રહકર્તા અને વિતરણ નેટવર્ક બચી જાય તો આ લડાઈ અધૂરી રહેશે.
ગુજરાતની વિશાળ દરિયાઈ સીમા, બંદરો અને આંતરરાજ્ય માર્ગોને કારણે રાજ્ય નશીલા પદાર્થોની હેરાફેરી માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગ બની શકે છે. તેથી નવી ૪૧ ટુકડીઓએ માત્ર પોતાના જિલ્લામાં નોંધાયેલા કેસો પર નહીં, પરંતુ આંતરરાજ્ય અને આંતરરાષ્ટ્રીય જોડાણો પર નજર રાખવી પડશે. દરેક મોટા કેસમાં માલ ક્યાંથી આવ્યો, કોના પૈસાથી આવ્યો અને ક્યાં જવાનો હતો—આ ત્રણ પ્રશ્નોના જવાબ સુધી તપાસ પહોંચવી જોઈએ.
સાથે સાથે યુવાનોને નશાથી દૂર રાખવાની સામાજિક જવાબદારી પણ એટલી જ જરૂરી છે. શાળાઓ, કોલેજો, માતા-પિતા, તબીબી તંત્ર અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓને જોડ્યા વિના માત્ર પોલીસ કાર્યવાહી લાંબા ગાળે પૂરતી સાબિત નહીં થાય.
૪૧ નવી ટુકડીઓ ગુજરાત માટે તક છે, પરંતુ તેની સફળતાનો હિસાબ દરોડાની સંખ્યાથી નહીં થાય. કેટલા મોટા નેટવર્ક તૂટ્યા? કેટલા મુખ્ય આરોપીઓ સુધી તપાસ પહોંચી? કેટલું નાણાકીય નેટવર્ક જપ્ત થયું? કેટલા યુવાનોને નશાના ચક્રમાંથી બચાવી શકાયા? અને પકડાયેલા નેટવર્ક ફરી ઊભા ન થાય તેની કેટલી ખાતરી થઈ? આ પ્રશ્નોના જવાબ જ સાચું પરિણામ બતાવશે.
દારૂબંધીના અમલમાં જે ખામીઓ વર્ષો પછી પણ પડકાર બની રહી છે, તે જ ભૂલો નશીલા પદાર્થો સામેની લડાઈમાં પુનરાવર્તિત ન થવી જોઈએ. હવે કાર્યવાહી દેખાડવા માટે નહીં, પરિણામ લાવવા માટે થવી જોઈએ. નશા સામેની લડાઈમાં કડકાઈ સાથે સતત દેખરેખ, ગુપ્તચર માહિતી, નાણાકીય તપાસ અને જવાબદારી—આ ચારેયને એકસાથે આગળ વધારવામાં આવશે ત્યારે જ “નશામુક્ત ગુજરાત” માત્ર સૂત્ર નહીં, પરંતુ માપી શકાય તેવું પરિણામ બની શકશે.
–નરેન્દ્ર જોષી
