કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, માનવ સભ્યતાની પ્રગતિ સાથે, માનસિક, સામાજિક અને આર્થિક જટિલતાઓમાં પણ વધારો થયો છે. આત્મહત્યા એ આ જટિલતાઓ સાથે સંકળાયેલ ખૂબ જ ગંભીર મુદ્દો છે. તે ફક્ત એક વ્યક્તિગત નિર્ણય નથી; તે સામાજિક, માનસિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક પરિબળોથી ઊંડો પ્રભાવિત છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે, આત્મહત્યાને સૌથી ગંભીર જાહેર આરોગ્ય પડકારોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (ડબલ્યુએચઓ) અનુસાર, દર વર્ષે આશરે ૭૦૦,૦૦૦ લોકો આત્મહત્યાથી મૃત્યુ પામે છે, જેનો અર્થ છે કે દર ૪૦ સેકન્ડે એક વ્યક્તિ આત્મહત્યા કરે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ ફક્ત એક વ્યક્તિગત સમસ્યા નથી, પરંતુ એક વૈશ્વિક કટોકટી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્લેટફોર્મ પર શિખર સંમેલનો દ્વારા તેનો ઉકેલ લાવવાનો સમય આવી ગયો છે. ભારત સરકારના આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે રાષ્ટ્રીય આત્મહત્યા નિવારણ વ્યૂહરચના જાહેર કરી છે. આ દેશમાં આ પ્રકારનો પહેલો કાર્યક્રમ છે, જેમાં ૨૦૩૦ સુધીમાં આત્મહત્યા મૃત્યુદરમાં ૧૦% ઘટાડો કરવા માટે સમય-બાઉન્ડ કાર્ય યોજના અને બહુ-ક્ષેત્રીય સહયોગનો સમાવેશ થાય છે. આ વ્યૂહરચના વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠનની આત્મહત્યા નિવારણ માટે દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા પ્રાદેશિક વ્યૂહરચના સાથે સુસંગત છે.
મિત્રો, જો આપણે આત્મહત્યા શું છે અને તે શા માટે થાય છે, અને કયા દેશમાં આત્મહત્યા દર સૌથી વધુ છે તે ધ્યાનમાં લઈએ, તો સામાન્ય રીતે આત્મહત્યાનો અર્થ એ થાય છે કે વ્યક્તિ ઇરાદાપૂર્વક પોતાનો જીવ લે છે. આ નિર્ણય ક્ષણિક આવેગ નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાના માનસિક અને સામાજિક દબાણનું પરિણામ છે. ડબલ્યુએચઓ ના ૨૦૨૩ ના અહેવાલ મુજબ, લગભગ ૭૭% આત્મહત્યા ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં થાય છે, જ્યાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ મર્યાદિત છે અને સામાજિક કલંક લોકોને મદદ લેવાથી નિરાશ કરે છે. ડિપ્રેશન, બાયપોલર ડિસઓર્ડર, સ્કિઝોફ્રેનિયા, માદક દ્રવ્યોનો દુરુપયોગ અને સામાજિક એકલતા આત્મહત્યાના મુખ્ય કારણોમાં સામેલ છે. સંબંધોમાં નિષ્ફળતા, બેરોજગારી, નાણાકીય મુશ્કેલીઓ, ઘરેલુ હિંસા અને યુવાનો પર શિક્ષણ અને કારકિર્દી વિકાસનું દબાણ પણ મહત્વપૂર્ણ પરિબળો છે. વૈશ્વિક સ્તરે, દેશ પ્રમાણે આત્મહત્યાનો દર બદલાય છે.ડબલ્યુએચઓ નો ૨૦૨૨નો અહેવાલ દર્શાવે છે કે લિથુઆનિયા, દક્ષિણ કોરિયા, રશિયા, ગુયાના અને જાપાન જેવા દેશોમાં પ્રતિ ૧૦૦,૦૦૦ વસ્તીએ સૌથી વધુ આત્મહત્યા દર છે. ઉદાહરણ તરીકે, લિથુઆનિયામાં પ્રતિ ૧૦૦,૦૦૦ વસ્તીએ આશરે ૨૫.૭ છે, જ્યારે દક્ષિણ કોરિયામાં પ્રતિ ૧૦૦,૦૦૦ વસ્તીએ આશરે ૨૦.૨ છે. ભારત અને ચીન જેવા દેશોમાં તેમની મોટી વસ્તીને કારણે કુલ આત્મહત્યા દર સૌથી વધુ છે. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોડ્ર્સ બ્યુરો ૨૦૨૨ ના અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં એક વર્ષમાં ૧૬૪,૦૦૦ થી વધુ આત્મહત્યા નોંધાઈ હતી, જેમાં દરરોજ સરેરાશ ૪૫૦ થી વધુ લોકો આત્મહત્યા કરે છે. આમાં સૌથી વધુ સંખ્યા દૈનિક વેતન મેળવનારા, વિદ્યાર્થીઓ અને ખેડૂતોની છે. જાપાનમાં આત્મહત્યા લાંબા સમયથી એક સામાજિક સમસ્યા રહી છે, જ્યાં દર વર્ષે ૨૦,૦૦૦ થી વધુ લોકો આત્મહત્યા કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે આત્મહત્યાને ફક્ત એક વ્યક્તિગત સમસ્યા નહીં પણ એક સામાજિક પડકાર ગણીએ, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે આત્મહત્યાને ફક્ત એક વ્યક્તિગત સમસ્યા માનવી યોગ્ય નથી.ડબલ્યુએચઓ અને ઇન્ટરનેશનલ એસોસિએશન ફોર સુસાઇડ પ્રિવેન્શન (આઈ એ એસ પી) ના નિષ્ણાતો માને છે કે આત્મહત્યા એ માનસિક, સામાજિક, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક પરિબળોનું પરિણામ છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (યુએન) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા ૨૦૨૧ ના ??અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ગરીબી, સામાજિક અસમાનતા, લિંગ ભેદભાવ અને શિક્ષણનો અભાવ પણ આત્મહત્યાના વધતા જતા બનાવોમાં ફાળો આપતા મુખ્ય પરિબળો છે. યુવાનોમાં આત્મહત્યાનો દર ખાસ કરીને ચિંતાજનક છે. ૧૫-૨૯ વય જૂથમાં આત્મહત્યા મૃત્યુનું ચોથું મુખ્ય કારણ છે. ડિજિટલ યુગમાં, સાયબર ધમકીઓ, ઓનલાઈન દબાણ અને સોશિયલ મીડિયા તરફથી અવાસ્તવિક અપેક્ષાઓ પણ યુવાનોને આત્મહત્યા તરફ ધકેલી રહી છે.
મિત્રો, જ્યારે આત્મહત્યા નિવારણની વાત આવે છે, ત્યારે સંશોધન અને ડેટા સંગ્રહ એ આત્મહત્યા નિવારણ તરફના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલાં છે.ડબલ્યુએચઓ ના “માનસિક સ્વાસ્થ્ય એટલાસ ૨૦૨૦” અહેવાલ સૂચવે છે કે વિશ્વભરના ૮૦% થી વધુ દેશોમાં આત્મહત્યા સંબંધિત ડેટા કાં તો ઉપલબ્ધ નથી અથવા અપૂર્ણ છે. આ નીતિ ઘડતરને જટિલ બનાવે છે.આઈ એ એસ પી આ ક્ષેત્રમાં સંશોધન અને તાલીમને પ્રોત્સાહન આપવાનું ચાલુ રાખે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુરોપના દેશોએ આત્મહત્યા નિવારણ પર વ્યાપક સંશોધન કર્યું છે, જેણે દર્શાવ્યું છે કે જ્ઞાનાત્મક વર્તણૂકીય ઉપચાર (ઝ્રમ્), મનોસામાજિક સહાય, હેલ્પલાઇન સેવાઓ અને સમુદાય સહાય આત્મહત્યા અટકાવવામાં ખૂબ અસરકારક છે. વ્યાવસાયિકોને તાલીમ આપવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે.ડબલ્યુ એચઓના અહેવાલ મુજબ, વિશ્વભરમાં ૧૦૦,૦૦૦ લોકો દીઠ સરેરાશ ૧૩ માનસિક સ્વાસ્થ્ય વ્યાવસાયિકો છે, જ્યારે વિકસિત દેશોમાં આ ગુણોત્તર ઘણો વધારે છે. આ અસમાનતા ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં આત્મહત્યા નિવારણને પડકારજનક બનાવે છે. જો ડોકટરો, શિક્ષકો, સામાજિક કાર્યકરો અને પોલીસ અધિકારીઓને આત્મહત્યાના સંકેતોને ઓળખવા અને સમયસર હસ્તક્ષેપ કરવા માટે તાલીમ આપવામાં આવે, તો ઘણા લોકોના જીવ બચાવી શકાય છે.
મિત્રો, જ્યારે આપણે આત્મહત્યા અટકાવવા માટે શિક્ષણ અને સંદેશાવ્યવહારને સૌથી શક્તિશાળી સાધનો તરીકે મહત્વ આપીએ છીએ, ત્યારે આઈ એ એસ પી અને ડબલ્યુએચઓબંને સંમત છે કે જાહેર જાગૃતિ આત્મહત્યાના દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરી શકે છે.ડબલ્યુએચઓ ના ૨૦૨૨ ના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર વાતચીત વધારવાથી આત્મહત્યાના દરમાં ૨૦% સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે છે. મોટાભાગના સમાજોમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને આત્મહત્યાને લગતા સામાજિક કલંક હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે. લોકો આ વિષય પર ચર્ચા કરવાથી દૂર રહે છે. આનાથી અસરગ્રસ્ત લોકો માટે એકલતા અને શરમ આવે છે. યુવાનોમાં સંવાદને પ્રોત્સાહન આપવું અને તેમને શીખવવું મહત્વપૂર્ણ છે કે મદદ લેવી એ નબળાઈ નથી પરંતુ હિંમતની નિશાની છે. શાળાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં કાઉન્સેલિંગ સેવાઓ, હેલ્પલાઇન નંબરો અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાર્યશાળાઓ શરૂ કરવી ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, દક્ષિણ કોરિયા અને જાપાને શાળા સ્તરે માનસિક સ્વાસ્થ્ય શિક્ષણ લાગુ કર્યું છે, જેણે આત્મહત્યા દર ઘટાડવામાં મદદ કરી છે.
મિત્રો, આત્મહત્યા અટકાવવા માટે સાથી વૈજ્ઞાનિકો અને સામાજિક પગલાં માટે બહુપક્ષીય અભિગમોની જરૂર છે.
ડબલ્યુએચઓ ની “લાઇવ લાઇફ” સ્ટ્રેટેજી (૨૦૨૧) ચાર મુખ્ય પગલાંની ભલામણ કરે છેઃ (૧) હાનિકારક માધ્યમોની ઉપલબ્ધતા ઘટાડવી (દા.ત., જંતુનાશકો, હથિયારો અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ), (૨) જવાબદાર મીડિયા રિપોર્ટિંગ માર્ગદર્શિકા સ્થાપિત કરવી, (૩) કિશોરો અને યુવાનોમાં સામાજિક અને ભાવનાત્મક કૌશલ્ય વિકસાવવું, અને (૪) વહેલા ઓળખ અને સહાય પૂરી પાડવી. આ પગલાં આત્મહત્યા દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, શ્રીલંકાએ જંતુનાશકો પર પ્રતિબંધ મૂકીને આત્મહત્યા દરમાં ૭૦% ઘટાડો કર્યો. તેવી જ રીતે, ઓસ્ટ્રેલિયા અને યુનાઇટેડ કિંગડમે હેલ્પલાઇન અને કાઉન્સેલિંગ સેવાઓનો વિસ્તાર કરીને આત્મહત્યા નિવારણમાં સફળતા પ્રાપ્ત કરી છે.
મિત્રો, જો આપણે તેના નિવારણ અને તેના અસરકારક નિયંત્રણ વિશે વાત કરીએ, તો ૧૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ વિશ્વ આત્મહત્યા નિવારણ દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. આત્મહત્યાની સમસ્યા વૈશ્વિક છે, અને તેનો ઉકેલ વૈશ્વિક સહયોગ દ્વારા જ શક્ય છે. ડબલ્યુએચઓ,આઈ એ એસ પીઅને યુએન સતત આત્મહત્યા નિવારણ પર કામ કરી રહ્યા છે, જેનો હેતુ જાગૃતિ ફેલાવવા અને સામૂહિક પ્રયાસોને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. ભવિષ્યની દિશા બધા દેશો માટે તેમની રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નીતિઓમાં આત્મહત્યા નિવારણનો સમાવેશ કરવાની હોવી જોઈએ. ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને, છૈં-આધારિત હેલ્પલાઇન્સ, ૨૪ટ૭ ઓનલાઇન કાઉન્સેલિંગ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશન્સ વિકસાવવા જોઈએ જેથી લોકોને કટોકટીના સમયે તાત્કાલિક મદદ મળી શકે. વધુમાં, આત્મહત્યાનો પ્રયાસ કરનારાઓને ગુનેગારો કરતાં દર્દીઓ તરીકે ગણવા જોઈએ, અને તેમને યોગ્ય તબીબી સારવાર અને કાઉન્સેલિંગ પૂરું પાડવું જોઈએ.
તેથી, જો આપણે અમારા સમગ્ર અહેવાલનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે, આંકડા અને આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલોના આધારે, તે સ્પષ્ટ છે કે આત્મહત્યા ફક્ત એક વ્યક્તિગત સમસ્યા નથી, પરંતુ એક જટિલ સામાજિક અને વૈશ્વિક પડકાર છે. સરકારો, આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો, સમુદાયો અને પરિવારોએ તેનો સામનો કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ.
