કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, આજના ડિજિટલ યુગ યુવા પેઢી માટે તકોની અભૂતપૂર્વ દુનિયા ખોલી રહ્યો છે. નાના ગામડાઓમાં ખેતી, પરંપરાગત દુકાનદારી અથવા કૌટુંબિક વ્યવસાયથી આગળ વધવું, ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવું, મહાનગરોમાં નોકરીઓ કરવી, બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનું આકર્ષણ અને વિદેશમાં કારકિર્દી બનાવવી એ આજે ??લાખો યુવાનોનું સ્વપ્ન બની ગયું છે. ગામડાથી મહાનગર અને ભારતથી વિદેશ સુધીની આ સફર આર્થિક અને સામાજિક પ્રગતિનું પ્રતીક લાગે છે, પરંતુ આ તેજસ્વી સફર પાછળ એક પ્રશ્ન પણ ઉભો થઈ રહ્યો છે, જેને અવગણવો હવે મુશ્કેલ છે. શું આપણી શિક્ષણ પ્રણાલી યુવાનોને સફળ વ્યાવસાયિક બનાવે છે, પરંતુ તેમને માનસિક રીતે સુરક્ષિત અને સંતુલિત માનવ બનાવવામાં પાછળ રહી ગઈ છે? હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, કહેવા માંગુ છું કે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત નેશનલ ટાસ્ક ફોર્સ (એનટીએફ) દ્વારા ૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ની આસપાસ પ્રકાશિત થયેલા ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય ચિંતાઓ અને આત્મહત્યા નિવારણ પર હાથ ધરવામાં આવેલા રાષ્ટ્રવ્યાપી સર્વેક્ષણના પ્રારંભિક તારણો આ પ્રશ્નને રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવ્યા છે.મીડિયામાં પ્રકાશિત આ તારણો અનુસાર, ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના ૨.૪૩ લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ સર્વેમાં ભાગ લીધો હતો. ગયા વર્ષે લગભગ ૯ ટકા વિદ્યાર્થીઓએ વારંવાર અથવા ખૂબ જ વારંવાર આત્મહત્યાના વિચારો અનુભવ્યા હોવાનું જણાવ્યું હતું, જ્યારે લગભગ ૧૫ ટકા વિદ્યાર્થીઓએ છેલ્લા છ મહિનામાં કેટલાક અઠવાડિયા સુધી ભારે તણાવ, ચિંતા, નીચા મૂડ અથવા ચિંતાનો અનુભવ કર્યો હોવાનું જણાવ્યું હતું. લગભગ ૩૪ ટકા વિદ્યાર્થીઓએ પણ તેમના કેમ્પસમાં અમુક અંશે બહારના લોકો જેવું અનુભવ્યું હોવાનું જણાવ્યું હતું.
મિત્રો, અહીં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે આને હજુ સુધી સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ અહેવાલ ન ગણવો જોઈએ. ૨૯-૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ જાહેર કરાયેલો ડેટા, એનટીએફ સર્વેક્ષણના પ્રારંભિક/ઉભરતા તારણો છે, જેનો અહેવાલ મીડિયા દ્વારા આપવામાં આવ્યો છે અને અંતિમ અહેવાલમાં તેનો સમાવેશ થવાની અપેક્ષા છે.
એનટીએફ એ એ પણ સ્પષ્ટતા કરી છે કે સર્વેક્ષણમાં મેળવેલ નમૂના આંકડાકીય રીતે દેશના સમગ્ર વિદ્યાર્થી સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો નથી. તેથી, ભારતની દરેક ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાના વિદ્યાર્થીઓ પર ૯ ટકાનો આંકડો સીધો લાગુ કરવો યોગ્ય રહેશે નહીં. આ સમગ્ર મુદ્દાને સમજવા માટે આ સાવધાની જરૂરી છે.
મિત્રો, જો આપણે એનટીએફ કેવી રીતે રચાયું અને તેની જરૂર કેમ પડી તે વિશે વાત કરીએ? આ સમજવા માટે, આ સમગ્ર પ્રક્રિયાનું મૂળ ૨૪ માર્ચ, ૨૦૨૫ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના એક ઐતિહાસિક નિર્ણયમાં રહેલું છે. અમિત કુમાર અને અન્ય વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા અને અન્યના કેસમાં, બે ન્યાયાધીશોની બેન્ચે ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યામાં સતત વધારા પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. આ કેસ આઈઆઈટી દિલ્હીના બે વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યાનો હતો, પરંતુ કોર્ટે ફક્ત એક સંસ્થા કે બે ઘટનાઓ સુધી ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું ન હતું. દેશભરની ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય, ભેદભાવ, શૈક્ષણિક દબાણ અને આત્મહત્યા નિવારણને સંબોધવા માટે વ્યાપક પદ્ધતિઓની જરૂરિયાતને ઓળખીને, કોર્ટે રાષ્ટ્રીય ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરી. આ ટાસ્ક ફોર્સની અધ્યક્ષતા સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.તેમાં મનોચિકિત્સા, ક્લિનિકલ સાયકોલોજી, શિક્ષણ, સામાજિક નીતિ, અપંગતા અધિકારો, લિંગ અભ્યાસ અને કાયદા સહિત વિવિધ ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતોનો સમાવેશ થતો હતો. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, મૂળ રચનામાં ૧૨ સભ્યો અને છ પદાધિકારીઓનો સમાવેશ થતો હતો.
મિત્રો, જો આપણે સમજીએ કે આ ટાસ્ક ફોર્સનો હેતુ ફક્ત આત્મહત્યાના આંકડાઓની ગણતરી કરવાનો નથી, તો સુપ્રીમ કોર્ટે એનટીએફ ને વ્યાપક આદેશ આપ્યો છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા પાછળના મુખ્ય કારણો ઓળખવાનો, હાલના કાયદાઓ અને સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાઓની તપાસ કરવાનો અને ભવિષ્ય માટે અસરકારક નિવારણ અને સહાયક પ્રણાલીઓની ભલામણ કરવાનો છે. તેના ક્ષેત્રમાં રેગિંગ, જાતિ ભેદભાવ, લિંગ ભેદભાવ, જાતીય સતામણી, શૈક્ષણિક દબાણ, નાણાકીય મુશ્કેલીઓ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય કલંક, વંશીય અથવા આદિવાસી ઓળખ, અપંગતા અને સામાજિક બાકાતના અન્ય સ્વરૂપો જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેથી, ૯ ટકાનો આંકડો ફક્ત એક સંખ્યા નથી; તે ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે યુવાનોને કેવા વાતાવરણ મળી રહ્યું છે તે અંગે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉઠાવે છે. સર્વેમાં, લગભગ ૩૨ ટકા વિદ્યાર્થીઓએ કહ્યું કે તેમની સંસ્થાઓમાં કાઉન્સેલિંગ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ નથી, જ્યારે લગભગ ૫૬ ટકા વિદ્યાર્થીઓએ ગંભીર કેસોને નિષ્પક્ષ રીતે હેન્ડલ કરવા માટે સંસ્થાના વહીવટમાં વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો. કેમ્પસમાં લગભગ ૩૪ ટકા વિદ્યાર્થીઓ બહારના લોકો જેવા અનુભવે છે તે પણ સામાજિક એકતા અને સંસ્થાકીય વાતાવરણના મહત્વ તરફ નિર્દેશ કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે ગામથી મહાનગર અને મહાનગરથી વિદેશની સફર પર વિચાર કરીએ, તો સફળતાનો ખર્ચ કેટલો થાય છે? આ સમજવા માટે, આજે એક સામાન્ય ભારતીય પરિવાર પોતાના બાળકનું સારું ભવિષ્ય પૂરું પાડવા માટે પોતાની આવકનો નોંધપાત્ર હિસ્સો પોતાના બાળકના શિક્ષણ પર ખર્ચ કરે છે. ગામડાનો વિદ્યાર્થી પહેલા જિલ્લા મુખ્યાલય પહોંચે છે, પછી મહાનગરમાં પ્રવેશ મેળવે છે, અને અંતે અમેરિકા, બ્રિટન, ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, યુરોપ અથવા અન્ય દેશમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ અને રોજગારના સપના જુએ છે. આ સફરમાં સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનું દબાણ, મોંઘુ શિક્ષણ, છાત્રાલય જીવન, ભાષા અવરોધો, પરિવારથી અંતર, નાણાકીય ચિંતાઓ, સામાજિક સરખામણીઓ, અનિશ્ચિત નોકરીનું ભવિષ્ય અને સતત ઉત્તમ પ્રદર્શનની અપેક્ષા શામેલ હોઈ શકે છે. સમસ્યા એ નથી કે યુવાન વ્યક્તિ મહાનગર કે વિદેશ કેમ જવા માંગે છે. સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે સફળતાની વ્યાખ્યા પેકેજ, પદ, ડિગ્રી, યુનિવર્સિટી અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠા સુધી મર્યાદિત હોય છે, અને વિદ્યાર્થીની માનસિક સ્થિતિને સફળતાનો ભાગ માનવામાં આવતી નથી. જે ??પરિવારમાં બાળકના પરીક્ષાના સ્કોર પૂછવામાં આવે છે, પરંતુ “તમે અંદરથી કેવા છો?” નહીં, ત્યાં શિક્ષણ અધૂરું રહી શકે છે. જે સંસ્થાઓમાં હાજરી, પરીક્ષાના રેકોર્ડ, રેન્કિંગ અને પ્લેસમેન્ટ જાળવવામાં આવે છે, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓમાં એકલતા, ભય અને હતાશા નિયમિતપણે ઓળખવામાં આવતી નથી, ત્યાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રણાલીઓને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર જણાય છે.
મિત્રો, ચાલો સર્વેના કદ વિશે વાત કરીએ, પરંતુ પ્રતિનિધિત્વની હદ સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે. આ સમજવા માટે, ૨૪૩,૦૦૦ થી વધુ વિદ્યાર્થીઓના પ્રતિભાવો ચોક્કસપણે વ્યાપક ડેટા પ્રદાન કરે છે. આશરે ૨,૧૧૯ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓએ સંસ્થાકીય સર્વેક્ષણનો જવાબ આપ્યો હતો; આ તે સમયે દેશની કુલ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓના આશરે ૩.૫ ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓ ઉપરાંત,એનટીએફ એ સંસ્થાઓ, શિક્ષકો, માતાપિતા અને અન્ય હિસ્સેદારો પાસેથી પણ માહિતી એકત્રિત કરી હતી, અને સંસ્થાકીય સ્તરે ક્ષેત્ર મુલાકાતો અને પરામર્શ હાથ ધર્યા હતા. જો કે, અહીં વૈજ્ઞાનિક સાવધાની જરૂરી છે. ૨૪૩,૦૦૦ ઉત્તરદાતાઓ હોવાનો અર્થ એ નથી કે ૯ ટકા ભારતભરના તમામ વિદ્યાર્થીઓના ચોક્કસ રાષ્ટ્રીય પ્રમાણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જો સર્વેમાં ભાગીદારી સ્વૈચ્છિક હતી અને સંસ્થાઓ અને વિદ્યાર્થીઓની પસંદગી આંકડાકીય રાષ્ટ્રીય પ્રતિનિધિત્વને સંપૂર્ણપણે પ્રતિબિંબિત કરતી ન હતી, તો તારણો પસંદગી મર્યાદાઓને આધીન હોઈ શકે છે. તેથી, વર્તમાન ડેટાને ચેતવણી અને નીતિનિર્માણ માટે એક મહત્વપૂર્ણ સૂચક તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય છે.
મિત્રો, જો આપણે અંતિમ રાષ્ટ્રીય પ્રસાર દર વિશે વાત નથી કરી રહ્યા, તો ૩૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?આ સમજવા માટે, ૨૭ મે, ૨૦૨૬ ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે એનટીએફ ને તેનો અંતિમ અહેવાલ રજૂ કરવા માટે ૩૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ સુધીનો સમય આપ્યો. આ જ આદેશ હેઠળ, વચગાળાનો અહેવાલ એનટીએફ ના સત્તાવાર પોર્ટલ પર પ્રકાશિત કરવાની પણ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. તેથી, ૩૧ ઓક્ટોબરની સમયમર્યાદા મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે સમય સુધીમાં, દેશ પાસે માત્ર સર્વેક્ષણ ડેટા જ નહીં પરંતુ તેના આધારે એનટીએફ ની અંતિમ ભલામણોનું પણ સ્પષ્ટ ચિત્ર હશે.
ખરા સુધારાનો પ્રશ્ન અહીંથી શરૂ થાય છે. જો કોઈ વિદ્યાર્થી તકલીફના સંકેતો બતાવે છે, તો સંસ્થા પાસે પ્રશિક્ષિત કાઉન્સેલર, મનોવૈજ્ઞાનિક સહાય, ગુપ્ત સહાય પ્રણાલી, શિક્ષક-માર્ગદર્શિકા, કુટુંબ સંકલન અને સ્પષ્ટ કટોકટી પ્રતિભાવ પ્રણાલી હોવી આવશ્યક છે. માનસિક સ્વાસ્થ્યને સમગ્ર વિદ્યાર્થી યાત્રાનો એક ભાગ બનાવવાની જરૂર છે, પ્રવેશથી લઈને પરીક્ષા, છાત્રાલય, રોજગાર અને સ્નાતક સુધી, ફક્ત આત્મહત્યા પછીની પ્રતિક્રિયાનો ભાગ નહીં.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત બાબતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે ડિગ્રીની સાથે માનસિક સુરક્ષા પણ જરૂરી છે. ભારત આજે જ્ઞાન, ટેકનોલોજીકલ નવીનતા અને વૈશ્વિક રોજગારના ક્ષેત્રોમાં નવી પેઢી દ્વારા પ્રગતિ કરી રહ્યું છે. ગ્રામીણ યુવાનો મહાનગરોમાં પહોંચી રહ્યા છે, અને મહાનગરોના યુવાનો વિશ્વભરમાં પહોંચી રહ્યા છે. આ ભારતની આકાંક્ષાઓની શક્તિ છે. પરંતુ કોઈ પણ રાષ્ટ્રની સાચી પ્રગતિ ફક્ત તેના કેટલા યુવાનો વિદેશમાં અભ્યાસ કરી રહ્યા છે, કરોડો રૂપિયાના પેકેજો મેળવી રહ્યા છે, અથવા મોટી કંપનીઓમાં કામ કરી રહ્યા છે તેના દ્વારા માપી શકાતી નથી. પ્રગતિનું માપ એ પણ હોવું જોઈએ કે તે યુવાનોના મન કેટલા સુરક્ષિત, આદરપાત્ર, સાંભળવામાં અને ટેકો આપે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના એનટીએફ ના પ્રારંભિક સર્વેમાં જાહેર થયેલા ૨.૪૩ લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓના અનુભવો અને આત્મહત્યાના વિચારો અંગે આશરે ૯% વિદ્યાર્થીઓનો પ્રતિભાવ દેશ માટે અંતિમ નિષ્કર્ષ નથી, પરંતુ ચોક્કસપણે એક ગંભીર ચેતવણી છે. આશરે ૧૫% લોકોએ લાંબા સમય સુધી તણાવ અથવા ચિંતાનો અનુભવ કર્યો હતો, અને ૩૪% કેમ્પસમાં બહારના લોકો જેવા અનુભવ્યા હતા, તે સૂચવે છે કે શિક્ષણ પ્રણાલીએ ફક્ત સ્પર્ધાત્મકતાની સંસ્કૃતિથી આગળ વધવું જોઈએ અને માનવીય રીતે સલામત અને સહાયક વાતાવરણની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. આખરે, પ્રશ્ન એ ન હોવો જોઈએ કે આપણા બાળકો કેટલી ઊંચાઈએ પહોંચ્યા છે, પરંતુ તે ઊંચાઈએ પહોંચતી વખતે તેઓ કેટલા સુરક્ષિત અને સ્વસ્થ રહ્યા છે. કારણ કે રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય ફક્ત યુનિવર્સિટીની ઇમારતો, પ્રયોગશાળાઓ અને ડિજિટલ ટેકનોલોજીમાં જ નહીં, પરંતુ આ સંસ્થાઓમાંથી ઉભરી આવનારા યુવા મનમાં પણ રહેલું છે અને ભારત અને વિશ્વના ભવિષ્યને આકાર આપશે.
