કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, વિશ્વ અર્થતંત્રમાં હવે એક કટોકટી ઊભી થઈ રહી છે, જે દરેક વ્યક્તિના રસોડા, ખાદ્ય ઉપલબ્ધતા અને ઘરના બજેટ સાથે સીધી રીતે સંબંધિત છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ, પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ, ખાતર પુરવઠામાં વિક્ષેપો, ઉર્જા બજારની અસ્થિરતા અને સંભવિત શક્તિશાળી અલ નીનોએ વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા અંગે ચિંતાઓ ઉભી કરી છે. આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે, ભારતના વિદેશ મંત્રીએ ૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ ન્યૂયોર્કમાં એશિયા સોસાયટીના એક કાર્યક્રમમાં બોલતા, આગામી મહિનાઓમાં મોટા ખાદ્ય સંકટની આશંકા વ્યક્ત કરી હતી. તેમનો સંદેશ સ્પષ્ટ હતોઃ યુદ્ધોની અસર ફક્ત સરહદો અને લશ્કરી મોરચા સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ વિકાસશીલ દેશોના ખોરાક, ખાતર, ઉર્જા અને આર્થિક સ્થિરતા સુધી પહોંચે છે. હું,એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ
ભવનાની,ગોંદિયા મહારાષ્ટ્ર, તમને જણાવવા માંગુ છું કે આ વૈશ્વિક ચિંતા વચ્ચે, ભારત સરકારે તહેવારો પહેલા ખાંડના સંગ્રહ, કૃત્રિમ અછત અને અટકળોને રોકવા માટે સ્ટોક મર્યાદા વધુ કડક કરી છે. આ વિકાસ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉભો કરે છેઃ શું આગામી મહિનાઓમાં ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવ પર દબાણ વધશે, અને શું ૨૦૨૭ સુધીમાં સામાન્ય માણસની થાળી વધુ મોંઘી થઈ શકે છે?
મિત્રો, જો આપણે કેન્દ્ર સરકારના ખાંડના સંગ્રહ પર કડક કાર્યવાહીને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ૧૫ ઓક્ટોબરથી નવા નિયમો લાગુ કરવામાં આવશે. ૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ, ભારત સરકારના ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલયના ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ વિભાગે ખાંડની ઉપલબ્ધતા અને ભાવને નિયંત્રિત કરવા માટે સુધારેલી સ્ટોકહોલ્ડિંગ સિસ્ટમની જાહેરાત કરી. આ સિસ્ટમનો ઉદ્દેશ્ય તહેવારો દરમિયાન પૂરતો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાનો, સંગ્રહખોરી અટકાવવાનો અને ગ્રાહક હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે. નવી સિસ્ટમ અનુસાર, ખાંડના વેપારીઓ માટે મહત્તમ સ્ટોકહોલ્ડિંગ સમયગાળો ૧૫ ઓક્ટોબરથી ૩૦ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધી ૧૫ દિવસનો નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. સામાન્ય વિસ્તારોમાં સ્ટોક મર્યાદા ૧,૦૦૦ ક્વિન્ટલ નક્કી કરવામાં આવી છે, જ્યારે કોલકાતા અને તેના વિસ્તૃત મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર અને આસામ માટે મર્યાદા ૨,૦૦૦ ક્વિન્ટલ છે. આ નિર્ણય ૧૯૫૫ના આવશ્યક ચીજવસ્તુ અધિનિયમ હેઠળ સરકારની બજાર નિયમનકારી સત્તાઓના વ્યાપક સંદર્ભમાં લેવામાં આવ્યો છે.
મિત્રો, અગાઉ ૧ સપ્ટેમ્બરના રોજ, સરકારે ૧૫ સપ્ટેમ્બરથી ૩૦ નવેમ્બર સુધી વેપારીઓ માટે સ્ટોક મર્યાદા ૪,૦૦૦ ક્વિન્ટલથી ઘટાડીને ૨,૦૦૦ ક્વિન્ટલ કરી હતી. ૧,૦૦૦ ક્વિન્ટલનો આ વધુ ઘટાડો બજારમાં બિનજરૂરી સ્ટોકિંગ અને કૃત્રિમ ભાવ વધારાને નિયંત્રિત કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. સરકાર દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા ડેટા અનુસાર, ઓગસ્ટની તુલનામાં ખાંડના છૂટક ભાવમાં આશરે ૧૫ ટકા અને એક્સ-મિલ ભાવમાં આશરે ૨૮ ટકાનો ઘટાડો થયો છે. આનો અર્થ એ છે કે સરકાર માત્ર ભાવ વધારાને રોકવા માટે પ્રયાસ કરી રહી નથી, પરંતુ મિલોથી વેપારીઓ અને અંતિમ ગ્રાહકો સુધી ભાવ લાભ પહોંચાડવા પર પણ ભાર મૂકી રહી છે.
મિત્રો, જો આપણે ભારતના વિદેશ મંત્રીની ચેતવણીને ધ્યાનમાં લઈએઃ “વિશ્વમાં ખાદ્ય સંકટનો એક નવો સીમાડો”, તેમણે ન્યૂયોર્કમાં એશિયા સોસાયટીના એક કાર્યક્રમમાં જણાવ્યું હતું કે યુક્રેન અને પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષો ખોરાક અને ખાતરોના પુરવઠા પર ગંભીર અસર કરી રહ્યા છે. તેમના મતે, ઉર્જા, ખોરાક, ખાતર અને નાણાકીય પડકારોની સંયુક્ત અસર ગ્લોબલ સાઉથના દેશો માટે ખૂબ જ તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરી રહી છે. આ ચેતવણીનું સૌથી મહત્વનું પાસું એ છે કે ખાદ્ય કટોકટી ફક્ત વાસ્તવિક અનાજની અછતને કારણે થતી નથી. જો ખેડૂતોને સમયસર ખાતર ન મળે, તો સિંચાઈ મોંઘી બને છે, પરિવહન ખર્ચ વધે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માર્ગો ખોરવાઈ જાય છે, પૂરતા ઉત્પાદન છતાં બજાર ભાવમાં તીવ્ર વધારો થઈ શકે છે. રશિયા અને યુક્રેન વૈશ્વિક અનાજ વેપારમાં મહત્વપૂર્ણ હિસ્સેદારો છે. કાળા સમુદ્રના ક્ષેત્રમાં યુદ્ધથી પ્રેરિત વિક્ષેપો ઘઉં, મકાઈ અને અન્ય કૃષિ ઉત્પાદનોના પુરવઠાને અસર કરી શકે છે. બીજી બાજુ, પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ ઊર્જા અને ખાતર પુરવઠા માટે જોખમ ઊભું કરે છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વિક્ષેપ ઊર્જા બજાર તેમજ ખાતર ઉત્પાદન અને દરિયાઈ પરિવહન ખર્ચને અસર કરી શકે છે. અલ ??નીનોનો વધતો ખતરોઃ ૨૦૨૭ સુધીમાં ૪૯ મિલિયન વધારાના લોકો ખાદ્ય અસુરક્ષાનો ભોગ બનશે? આબોહવા પરિવર્તન સાથે જોડાયેલ અલ નીનો વૈશ્વિક ખાદ્ય સંકટની શક્યતાને વધુ ગંભીર બનાવી રહ્યું છે. યુનાઈટેડ નેશન્સ વર્લ્ડ ફૂડ પ્રોગ્રામે ૫ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના રોજ પ્રકાશિત થયેલા તેના વિશ્લેષણમાં ચેતવણી આપી હતી કે ૨૦૨૬-૨૭નો અલ નીનો ઘણા સંવેદનશીલ દેશોમાં ખાદ્ય અસુરક્ષા વધારી શકે છે.
મિત્રો, ડબલ્યુએફપી ના અંદાજ મુજબ, ૨૦૨૭ ના અંત સુધીમાં ૪૫ ખાદ્ય અસુરક્ષિત દેશોમાં આશરે ૨૭૪ મિલિયન લોકો તીવ્ર ખાદ્ય અસુરક્ષાનો સામનો કરી શકે છે. આ વર્તમાન અંદાજ કરતા લગભગ ૪૯ મિલિયન વધુ લોકોની સંભવિત કટોકટીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. અલ ??નીનો એ એક આબોહવાની ઘટના છે જે પેસિફિક મહાસાગરના તાપમાનમાં ફેરફાર સાથે જોડાયેલી છે, જે વિશ્વના વિવિધ પ્રદેશોમાં સામાન્ય વરસાદ અને તાપમાનના પેટર્નને અસર કરી શકે છે. દુષ્કાળ, અતિશય વરસાદ અને પૂર કૃષિ ઉત્પાદનને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. જો મુખ્ય ઉત્પાદક પ્રદેશોમાં પાકને અસર થાય છે, તો વૈશ્વિક બજારમાં અનાજની ઉપલબ્ધતા અને ભાવ પર દબાણ આવવું સ્વાભાવિક છે.જ્યારે આ આંકડો ૪૫ સંવેદનશીલ દેશો માટે છે, તો તેને ભારતમાં વધારાના ૪૯ મિલિયન લોકો ખાદ્ય અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે તેના અંદાજ તરીકે અર્થઘટન ન કરવું જોઈએ. ભારત પરની અસરનું મૂલ્યાંકન સ્થાનિક ઉત્પાદન, ચોમાસા, અનામત અને આયાત ખર્ચના આધારે અલગથી કરવું પડશે.
મિત્રો, જો આપણે ભારત પરની અસર વિશે વાત કરીએ, તો તેની કેટલી અસર પડશે? ખાદ્ય ફુગાવાના ડેટા પહેલાથી જ સંકેતો પૂરા પાડી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે દેશની વિશાળ વસ્તીના ઘરગથ્થુ બજેટ પર ખાદ્ય ભાવોની સીધી અસર પડે છે. ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા અનુસાર, ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ માં ભારતનો ખાદ્ય ફુગાવો ૫.૯૫ ટકા હતો, જે જુલાઈમાં ૫.૫૨ ટકા હતો. આ જ સમયગાળા દરમિયાન સામાન્ય છૂટક ફુગાવો ૪.૮૨ ટકા હતો.આ વધારો પોતે રાષ્ટ્રવ્યાપી ખાદ્ય કટોકટીનો પુરાવો નથી, પરંતુ તે સૂચવે છે કે સ્થાનિક ભાવો પર દબાણને અવગણી શકાય નહીં. ભારતની પરિસ્થિતિનું એક સકારાત્મક પાસું એ છે કે દેશમાં વ્યાપક કૃષિ ઉત્પાદન ક્ષમતા, જાહેર ખાદ્ય અનાજ સંગ્રહ, લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ પ્રણાલી અને જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા છે. તેથી, એવું માનવું અયોગ્ય રહેશે કે વૈશ્વિક કટોકટીની અસર ભારતમાં અનિવાર્યપણે ભૌતિક ખાદ્ય તંગીમાં પરિણમશે. તેમ છતાં, આંતરરાષ્ટ્રીય ખાતરના ભાવમાં વધારો, ડીઝલ અને પરિવહન ખર્ચ, આયાતી ખાદ્ય તેલના ભાવ અને પ્રતિકૂળ ચોમાસાની સંયુક્ત અસર ખેડૂતોના ઉત્પાદન ખર્ચ અને ગ્રાહકોના ખર્ચમાં વધારો કરી શકે છે.
મિત્રો, જો આપણે ચર્ચા કરીએ કે શું ૨૦૨૭ સુધીમાં સામાન્ય માણસનો ખોરાક વધુ મોંઘો થશે? સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ભવિષ્યમાં ખાદ્ય ફુગાવા માટેનો સૌથી મોટો ખતરો એક જ વસ્તુના ભાવ વધારાથી નહીં, પરંતુ અનેક ઇનપુટ ખર્ચમાં એક સાથે વધારાથી ઉભો થઈ શકે છે. ઘઉં, ચોખા, કઠોળ, ખાદ્ય તેલ, દૂધ અને શાકભાજીના ભાવ વિવિધ પરિબળોથી પ્રભાવિત થાય છે. ખાતરના ભાવ ખેતી ખર્ચમાં વધારો કરે છે, ઉર્જાના ભાવ સિંચાઈ અને પરિવહનને અસર કરે છે, અને પ્રતિકૂળ હવામાન પરિસ્થિતિઓ ઉત્પાદનને નબળી બનાવી શકે છે. તેથી, ૨૦૨૭ સુધીમાં ખાદ્ય ભાવમાં વધારો થવાની સંભાવનાને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ, પરંતુ તેને ચોક્કસ ભાવ વધારા અથવા અનિવાર્ય ખાદ્ય સંકટ તરીકે રજૂ કરવી વૈજ્ઞાનિક રીતે અયોગ્ય રહેશે. વાસ્તવિક અસર ચોમાસા, પાક ઉત્પાદન, વૈશ્વિક સંઘર્ષોનો સમયગાળો અને સરકારી નીતિ તૈયારી પર આધારિત રહેશે. ભારત સરકારે ખાંડ જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના સ્ટોક પર દેખરેખ રાખવાની જરૂર પડશે, તેમજ ખાતરની ઉપલબ્ધતા, ખાદ્ય અનાજ ભંડાર, આયાત-નિકાસ નીતિઓ અને જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવાની જરૂર પડશે. રાજ્યોએ સંગ્રહખોરી અને કાળાબજાર સામે દેખરેખ વધારવાની જરૂર પડશે, જ્યારે ખેડૂતોને કૃષિ ઇનપુટની સમયસર ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવી એ પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે ખાદ્ય સુરક્ષા હવે ફક્ત કૃષિનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય આર્થિક સુરક્ષાનો પણ પ્રશ્ન છે. વર્તમાન પરિસ્થિતિઓ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ૨૧મી સદીમાં, ખાદ્ય સુરક્ષા ફક્ત કૃષિ ઉત્પાદન સાથે જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક રાજદ્વારી, યુદ્ધ, ઉર્જા, આબોહવા અને વેપાર સ્થિરતા સાથે પણ ગહન રીતે જોડાયેલી છે.તહેવારો પહેલાં ખાંડના સ્ટોક મર્યાદા ઘટાડવાનો કેન્દ્ર સરકારનો નિર્ણય ગ્રાહક હિતોનું રક્ષણ કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. જયશંકરની ચેતવણી અને ડબલ્યુએફપી ની અલ નીનો આગાહીઓ વિશ્વને સમયસર તૈયારી કરવાનો સંદેશ આપે છે. ભારતનો પડકાર ફક્ત ખોરાકની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાનો નથી, પરંતુ દરેક નાગરિકને વાજબી ભાવે તેની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાનો પણ છે. દેશની આર્થિક મજબૂતાઈનું સાચું માપ ફક્ત તેનું કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન, વિદેશી વિનિમય અનામત અથવા શેરબજાર જ નથી, પરંતુ સામાન્ય માણસનો ખોરાક કેટલો સુરક્ષિત, સુલભ અને સસ્તું છે તે પણ છે. ૨૦૪૭ માં વિકસિત ભારત માટે ખાદ્ય સુરક્ષાને રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા બનાવવી એ સમયની જરૂરિયાત છે, કારણ કે ભૂખમરા અને ફુગાવાથી સુરક્ષિત નાગરિકો મજબૂત અર્થતંત્ર અને સ્થિર રાષ્ટ્રનો સાચો પાયો છે.
