નરેન્દ્ર જોષી
વિપક્ષની આક્રમકતા અને અભદ્ર ભાષા વચ્ચેની પાતળી રેખા ક્યાં છે? રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળ કોંગ્રેસની રાજકીય રણનીતિને કેટલો ફાયદો અને કેટલું નુકસાન થઈ શકે?
કોંગ્રેસના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ ૨૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ બિહારની રાજધાની પટનામાં એક જાહેર કાર્યક્રમ દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વિશે કરેલી ટિપ્પણીએ દેશના રાજકારણમાં નવો વિવાદ જગાવ્યો છે. ભાષણ દરમિયાન ઉપસ્થિત એક વ્યક્તિએ ‘મોદી નહીં જાય’ એવી બૂમ પાડતાં ખડગેએ જવાબમાં ‘મોદીનો બાપ પણ જશે’ એવા શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હોવાના અહેવાલો છે. આ ઘટનાનો વીડિયો સામે આવ્યા બાદ ભાજપે કોંગ્રેસ પર આકરા પ્રહારો કર્યા, જ્યારે કોંગ્રેસે દલીલ કરી કે ખડગેની ટિપ્પણીને તેના સંદર્ભથી અલગ કરીને જોવામાં આવી રહી છે.
પરંતુ આ વિવાદને માત્ર એક વાક્યની ઉગ્રતા કે એક નેતાના ગુસ્સા પૂરતો મર્યાદિત રાખવો યોગ્ય નથી. આ ઘટનાએ ભારતીય રાજકારણના એક ગંભીર પ્રશ્નને ફરીથી સામે મૂક્યો છેઃ શું સત્તા મેળવવાની લડાઈમાં રાજકીય પક્ષો નીતિ, કામગીરી અને જનહિતના મુદ્દાઓને પાછળ ધકેલીને વ્યક્તિગત આક્ષેપો અને અપમાનજનક ભાષાને આગળ કરી રહ્યા છે?
લોકશાહીમાં વડાપ્રધાનની ટીકા કરવાનો, સરકારને પડકારવાનો અને શાસક પક્ષને ચૂંટણીમાં હરાવવાની અપીલ કરવાનો વિપક્ષને સંપૂર્ણ અધિકાર છે. પરંતુ સરકારની ટીકા અને વ્યક્તિના પરિવારને નિશાન બનાવતી ભાષા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો પણ એટલો જ જરૂરી છે. ખડગેની ટિપ્પણીનો રાજકીય પ્રભાવ આ જ કસોટી પર માપવો પડશે.
વિરોધની ભાષા કે રાજકીય અપરિપક્વતા?
ખડગે લાંબા રાજકીય અનુભવ ધરાવતા નેતા છે. કોંગ્રેસના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ તરીકે તેમનું દરેક નિવેદન માત્ર વ્યક્તિગત અભિવ્યક્તિ રહેતું નથી; તે પક્ષની રાજકીય છબી સાથે પણ જોડાઈ જાય છે. સામાન્ય કાર્યકર ગુસ્સામાં કંઈક બોલી જાય તો તેની અસર મર્યાદિત રહી શકે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય પક્ષના અધ્યક્ષના શબ્દો રાષ્ટ્રીય ચર્ચાનો વિષય બને છે. તેથી જાહેર મંચ પર શબ્દોની પસંદગી વધુ જવાબદારીપૂર્વક થવી જોઈએ.
આ ઘટનામાં ખડગેની ટિપ્પણી પાછળ ઉપસ્થિત વ્યક્તિની ઉશ્કેરણી હતી કે નહીં, તેના સમગ્ર સંદર્ભની ચર્ચા થવી જોઈએ. કોંગ્રેસે એવો બચાવ કર્યો છે કે ખડગેને ઉશ્કેરવામાં આવ્યા હતા અને તેમની વાતનો અર્થ અલગ રીતે રજૂ થઈ રહ્યો છે. પક્ષના પ્રવક્તાઓએ એવો દાવો પણ કર્યો કે ટિપ્પણીનો સંદર્ભ વૈચારિક વિરોધ સાથે જોડાયેલો હતો. બીજી તરફ, ભાજપે તેને વડાપ્રધાનના સ્વર્ગસ્થ પિતાના અપમાન તરીકે રજૂ કરી માફીની માગણી કરી છે.
અહીં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે કોઈ વ્યક્તિ ઉશ્કેરે તો પણ શું એક વરિષ્ઠ નેતાએ પોતાની ભાષા પરનો કાબૂ ગુમાવવો જોઈએ? રાજકીય નેતૃત્વની કસોટી માત્ર પોતાના સમર્થકોને ઉત્સાહિત કરવામાં નથી, પરંતુ ઉશ્કેરણીની ક્ષણે પણ સંયમ જાળવવામાં છે. ખડગે ઇચ્છતા તો જવાબમાં કહી શક્યા હોત કે સરકારો અને વડાપ્રધાનો કાયમી નથી, લોકશાહીમાં અંતિમ નિર્ણય જનતા કરે છે અને ચૂંટણીમાં કોઈ પણ પક્ષને હરાવી શકાય છે. એવો જવાબ રાજકીય રીતે વધુ ધારદાર અને લોકશાહી મૂલ્યોને અનુરૂપ હોત.
શબ્દોનો ઘા ક્યારેક વિરોધીને નબળો પાડવાને બદલે પોતાના પક્ષની વિશ્વસનીયતાને જ નુકસાન પહોંચાડે છે. આ વિવાદમાં કોંગ્રેસ માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે તે પોતાની ટીકા માટે કયા મુદ્દાઓ પસંદ કરે છે અને તે મુદ્દાઓને કઈ ભાષામાં જનતા સમક્ષ મૂકે છે.
ભાજપને મળેલો રાજકીય લાભ
રાજકારણમાં કેટલીક ઘટનાઓ એવી હોય છે, જેમાં વિરોધી પક્ષને પોતાની તરફથી કોઈ નવી મોટી જાહેરાત કરવાની જરૂર રહેતી નથી. વિરોધી નેતાનું નિવેદન જ તેના માટે પ્રચારનો મુદ્દો બની જાય છે. ખડગેની ટિપ્પણી ભાજપ માટે આવો જ અવસર બની છે.
ભાજપે આ નિવેદનને વ્યક્તિગત અપમાન, રાજકીય શિષ્ટાચારના ભંગ અને કોંગ્રેસની ભાષાકીય સંસ્કૃતિના પ્રશ્ન સાથે જોડ્યું છે. કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ સહિત ભાજપના અનેક નેતાઓએ ખડગેની ટીકા કરી હતી. ૨૬ ઓક્ટોબરે ભાજપે વિવિધ સ્થળોએ વિરોધ પ્રદર્શનો યોજ્યાં અને ખડગે તથા રાહુલ ગાંધી પાસેથી માફીની માગણી કરી. આ વિવાદમાં પોલીસ ફરિયાદની બાબત પણ સામે આવી છે.
આ ઘટનાથી ભાજપને ઓછામાં ઓછા ત્રણ રાજકીય લાભ મળવાની શક્યતા છે.
પ્રથમ, ચર્ચાનું કેન્દ્ર મોંઘવારી, રોજગાર, આર્થિક અસમાનતા, સરકારી યોજનાઓની અસરકારકતા અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા જેવા મુદ્દાઓ પરથી ખસીને કોંગ્રેસના નેતાની ભાષા તરફ વળી શકે છે. જો વિપક્ષ સરકારની નીતિઓ સામે જનતાને એકત્રિત કરવા માગતો હોય, તો તેણે પોતાના મુખ્ય મુદ્દાઓને સતત ચર્ચામાં રાખવા પડે. પરંતુ જ્યારે આખા દિવસની ચર્ચા એક વિવાદાસ્પદ વાક્યની આસપાસ ફરે, ત્યારે મૂળ રાજકીય મુદ્દાઓ પાછળ ધકેલાઈ જાય છે.
બીજું, ભાજપ આ ઘટનાને પોતાના સમર્થકોને એકત્રિત કરવા અને કોંગ્રેસને જવાબદાર ઠેરવવા માટે ઉપયોગમાં લઈ શકે છે. ખાસ કરીને વડાપ્રધાનના પરિવાર અંગેની ટિપ્પણીને ભારતીય સામાજિક સંવેદનશીલતા સાથે જોડવામાં આવે તો તેની ભાવનાત્મક અસર થઈ શકે છે.
ત્રીજું, ભાજપ આ ઘટનાને રાહુલ ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળની કોંગ્રેસની કાર્યશૈલી અંગેના વ્યાપક રાજકીય દાવા સાથે જોડી શકે છે. જોકે, માત્ર એક નિવેદનના આધારે સમગ્ર પક્ષ કે તેના દરેક નેતાના વર્તન અંગે અંતિમ ચુકાદો આપવો યોગ્ય નથી. ભાજપને મળેલો આ રાજકીય લાભ કેટલો ટકાઉ રહેશે તે આગામી દિવસોમાં પક્ષો કયા મુદ્દાઓ આગળ ધપાવે છે અને જનતા તેને કેવી રીતે સ્વીકારે છે તેના પર આધારિત રહેશે.
ભાજપ માટે પણ એક ચેતવણી જરૂરી છેઃ આ વિવાદનો લાભ લેવા માટે માત્ર વિરોધી પક્ષની ભૂલો ગણાવવી પૂરતી નથી. મતદારો અંતે શાસનની કામગીરી, રોજગાર, મોંઘવારી, સુરક્ષા, વિકાસ અને જાહેર સેવાઓની ગુણવત્તા અંગે પણ જવાબ માગશે. રાજકીય વિવાદથી મળતું ધ્યાન કામકાજની કસોટીનો કાયમી વિકલ્પ બની શકતું નથી.
રાહુલ ગાંધી માટે નેતૃત્વની કસોટી
આ વિવાદનો બીજો મહત્વનો પાસો રાહુલ ગાંધીની રાજકીય ભૂમિકા છે. કોંગ્રેસના અગ્રણી નેતા તરીકે તેઓ સરકાર સામે આક્રમક રાજકીય લડત ચલાવે છે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે પણ સવાલો ઉઠાવે છે. પટનાના કાર્યક્રમમાં ખડગેએ મતદાર યાદીઓમાં કથિત ગેરરીતિઓ અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગેના આક્ષેપો રજૂ કર્યા હતા. આ આક્ષેપો અંગે પુરાવા, પારદર્શક તપાસ અને ચૂંટણી સંસ્થાઓના જવાબો પર ચર્ચા થવી જોઈએ.
પરંતુ કોઈ રાજકીય આક્ષેપને અસરકારક બનાવવા માટે તેની સાથે દસ્તાવેજો, તથ્યો, સ્પષ્ટ માગણીઓ અને વિશ્વસનીય અનુસરણ હોવું જરૂરી છે. જો ચર્ચા વારંવાર વ્યક્તિગત ટકોર, ઉશ્કેરણી અને અપમાનજનક શબ્દો તરફ વળે, તો નીતિગત વિરોધની ગંભીરતા ઘટી શકે છે.
રાહુલ ગાંધી સામે અહીં સીધો પ્રશ્ન એ નથી કે ખડગેના દરેક શબ્દ માટે તેઓ વ્યક્તિગત રીતે જવાબદાર છે કે નહીં. કોઈ પક્ષના અધ્યક્ષે કરેલા દરેક નિવેદનને પક્ષના બીજા નેતાની મંજૂરી મળેલી જ હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી. પરંતુ પક્ષના મુખ્ય નેતૃત્વની જવાબદારી ચોક્કસપણે એ છે કે જાહેર રાજકીય ચર્ચામાં કઈ મર્યાદાઓ જાળવવી અને વિવાદ ઊભો થાય ત્યારે કેવો પ્રતિભાવ આપવો.
રાહુલ ગાંધી માટે આ ઘટના એક તક પણ બની શકે છે. તેઓ સ્પષ્ટ કરી શકે કે કોંગ્રેસ વડાપ્રધાનની નીતિઓનો કડક વિરોધ કરશે, પરંતુ વ્યક્તિના પરિવારને નિશાન બનાવવાને બદલે રોજગાર, મોંઘવારી, લોકશાહી સંસ્થાઓ અને જાહેર જવાબદારી પર પોતાની લડત કેન્દ્રિત રાખશે. જો પક્ષને લાગે કે તેના નેતાની ભાષા અનુચિત હતી, તો સંયમપૂર્વક અફસોસ વ્યક્ત કરવાથી રાજકીય પ્રતિષ્ઠા ઓછી થતી નથી; કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં તે જવાબદાર નેતૃત્વનું ચિહ્ન બની શકે છે.
વિપક્ષનું કામ સરકારને અસ્વસ્થ કરવાનું છે, પરંતુ તે અસ્વસ્થતા તથ્યો અને પ્રશ્નોથી ઊભી થવી જોઈએ. સરકારને કઠિન પ્રશ્નોના જવાબ આપવા મજબૂર કરવી એ રાજકીય સફળતા છે; ચર્ચાને અપમાનના વિવાદમાં ફેરવી દેવી એ ઘણી વાર પોતાના જ હેતુને નુકસાન પહોંચાડે છે.
શું કોંગ્રેસ માટે આ રાજકીય નુકસાનમાં ફેરવાશે?
આ ઘટનાની અસરનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે બે બાબતો વચ્ચે તફાવત રાખવો જરૂરી છે. એક છે તાત્કાલિક પ્રચારાત્મક અસર અને બીજી છે લાંબા ગાળાનું મતદારોનું વલણ. તાત્કાલિક રીતે ભાજપને વિરોધ પ્રદર્શનો, માફીની માગણી અને પ્રચાર માટે મુદ્દો મળ્યો છે. પરંતુ આ એક ઘટના માત્રથી કોંગ્રેસને ચૂંટણીમાં કેટલું નુકસાન થશે તે નિશ્ચિતપણે કહી શકાય નહીં.
મતદારોનો નિર્ણય અનેક પરિબળોથી ઘડાય છે. સ્થાનિક ઉમેદવારની વિશ્વસનીયતા, રોજગારની તકો, ખેડૂતોની સ્થિતિ, સામાજિક સમીકરણો, સરકારી યોજનાઓનો લાભ, મોંઘવારી અને પક્ષનું સંગઠન—આ બધું ચૂંટણી પરિણામોને અસર કરે છે. કોઈ એક વિવાદ મતદારોના એક વર્ગને પ્રભાવિત કરી શકે, જ્યારે બીજા વર્ગ માટે અન્ય મુદ્દાઓ વધુ મહત્ત્વના હોઈ શકે.
છતાં, કોંગ્રેસ માટે જોખમ સ્પષ્ટ છે. જો પક્ષ પોતાના નેતાઓનાં વિવાદાસ્પદ નિવેદનોને સતત યોગ્ય ઠેરવતો રહેશે અને મૂળ મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં નિષ્ફળ જશે, તો ભાજપ તેને જવાબદાર વિપક્ષ તરીકેની તેની ભૂમિકા અંગે સવાલો ઉઠાવવા માટે વધુ અવકાશ મેળવી શકે છે. બીજી તરફ, જો કોંગ્રેસ તથ્ય આધારિત રાજકીય ચર્ચા આગળ ધપાવે, તો આ વિવાદની અસર સમય જતાં ઓછી પણ થઈ શકે છે.
આથી, કોંગ્રેસે માત્ર બચાવાત્મક નિવેદનો આપવા કરતાં પોતાની રાજકીય પ્રાથમિકતાઓ સ્પષ્ટ કરવી જોઈએ. ભાજપે પણ વિવાદને વધારવાને બદલે પોતાના શાસનના પરિણામો અને નીતિઓ દ્વારા જવાબ આપવો જોઈએ. બંને પક્ષોની કસોટી આખરે જનતાની સામે જ થવાની છે.
લોકશાહીને ગાળાગાળી નહીં, જવાબદારી જોઈએ
ભારતનું લોકતંત્ર રાજકીય મતભેદોથી સમૃદ્ધ બને છે, વ્યક્તિગત અપમાનથી નહીં. સરકારને પડકારવી, વડાપ્રધાનની ટીકા કરવી, ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવવા અને સત્તામાં પરિવર્તન માટે જનતાને અપીલ કરવી—આ લોકશાહીના અનિવાર્ય ભાગો છે. પરંતુ આ અધિકારો સાથે જવાબદારી પણ જોડાયેલી છે.
ખડગેના નિવેદનથી ભાજપને રાજકીય પ્રચારનો મુદ્દો મળ્યો છે અને કોંગ્રેસને પોતાની ભાષા તથા રાજકીય રણનીતિ પર વિચાર કરવાની ફરજ પડી છે. આ વિવાદમાં કોણ કેટલો રાજકીય લાભ મેળવશે તે સમય નક્કી કરશે. પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છેઃ જ્યારે નેતાઓના શબ્દો જ મુખ્ય સમાચાર બની જાય અને જનતાની સમસ્યાઓ પાછળ રહી જાય, ત્યારે લોકશાહી ચર્ચાની ગુણવત્તાને નુકસાન થાય છે.
રાજકારણમાં સૌથી શક્તિશાળી જવાબ અપમાન નથી, પરંતુ તથ્ય છે; સૌથી અસરકારક પ્રહાર ગાળ નથી, પરંતુ જનતાના પ્રશ્નનો સાચો જવાબ છે. કોંગ્રેસે આ પાઠ શીખ્યો તો તે પોતાની વિશ્વસનીયતા મજબૂત કરી શકે છે. ભાજપે પણ આ ઘટનાથી મળેલા પ્રચારાત્મક લાભ કરતાં આગળ વધીને શાસનની જવાબદારી પર ધ્યાન આપ્યું તો તે વધુ મજબૂત લોકશાહી સ્પર્ધાનું ઉદાહરણ પૂરું પાડી શકે છે.
મતદારોને નેતાઓની ભાષા કરતાં પણ વધુ મહત્વપૂર્ણ છે કે તેમના જીવનમાં શું બદલાયું. અંતે જનતા એ જ પૂછશેઃ રોજગાર ક્યાં છે, મોંઘવારી સામે રાહત ક્યાં છે, જાહેર સેવાઓમાં સુધારો ક્યાં છે અને સત્તા હોય કે વિપક્ષ—જવાબદારી કોણ નિભાવશે?
લોકશાહીમાં અંતિમ શબ્દ કોઈ નેતા, પક્ષ કે મંચનો નથી; તે જનતાનો છે.
