કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતમાં મહિલાઓને શક્તિ, પ્રેમ, બલિદાન અને સર્જનાત્મકતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આધુનિક ભારતમાં આર્થિક પ્રગતિ, ડિજિટલ ક્રાંતિ, શાસન, વિજ્ઞાન, શિક્ષણ અને સામાજિક પરિવર્તનમાં મહિલાઓની ભૂમિકા સતત મજબૂત થઈ રહી છે. પરંતુ આપણી વ્યવસ્થા સામે હજુ પણ એક પ્રશ્ન ઉભો રહે છેઃ જ્યારે કોઈ સ્ત્રીને કેદ કરવામાં આવે છે, ત્યારે શું તેનો માનવીય ગૌરવ, આરોગ્ય, માતૃત્વ અને આદરનો અધિકાર પણ કેદ થઈ જાય છે? શું કોઈ ગુના માટે કાનૂની સજા ભોગવવાનો અર્થ એ છે કે સ્ત્રીને સ્વચ્છ શૌચાલય, માસિક સ્રાવ દરમિયાન આવશ્યક સુવિધાઓ, પૂરતો ખોરાક, આરોગ્ય સેવાઓ અને તેના બાળકો માટે સુરક્ષિત ભવિષ્ય જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતોથી વંચિત રાખવી પડે છે? હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, તમને જણાવવા માંગુ છું કે આ ગંભીર પ્રશ્નો વચ્ચે, રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ (એનએચઆરસી) એ ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ મહિલા કેદીઓ અને તેમના બાળકોના માનવ અધિકારોના રક્ષણ પર જારી કરાયેલ તેની મહત્વપૂર્ણ પરામર્શ પ્રેસ રિલીઝ દ્વારા દેશની જેલ વ્યવસ્થા માટે એક વ્યાપક સુધારા એજન્ડા આગળ ધપાવ્યો છે. પંચે નવ કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સંબંધિત ઉચ્ચ અધિકારીઓને ભલામણો પર કાર્ય કરવા અને બે મહિનાની અંદર કાર્યવાહી અહેવાલ રજૂ કરવા જણાવ્યું છે. આ પહેલ ફક્ત જેલોની ભૌતિક સ્થિતિનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ ન્યાય, બંધારણીય ગૌરવ, મહિલા સશક્તિકરણ અને બાળ અધિકારોની કસોટી પણ છે.
મિત્રો, જો આપણે આ પ્રશ્ન પર વિચાર કરીએઃ શું સજાની સાથે માનવીય ગૌરવ છીનવી લેવું જોઈએ?જેલનો હેતુ કાયદા અનુસાર સજા કરવાનો, સમાજનું રક્ષણ કરવાનો અને શક્ય હોય ત્યાં વ્યક્તિઓને સુધારા અને પુનર્વસનની તક પૂરી પાડવાનો છે. પરંતુ જો કોઈ સ્ત્રીને અસ્વચ્છ શૌચાલય, પૂરતા પાણીનો અભાવ, માસિક સ્રાવ દરમિયાન આવશ્યક સ્વચ્છતા સામગ્રીનો અભાવ, પૌષ્ટિક ખોરાકનો અભાવ અથવા માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાયનો અભાવ હોય, તો તે સિસ્ટમ માટે ગંભીર કસોટી ઉભી કરે છે. સ્ત્રી કેદીઓની જરૂરિયાતો પુરુષ કેદીઓ કરતા કેટલીક બાબતોમાં અલગ હોય છે. ગર્ભાવસ્થા, બાળજન્મ, સ્તનપાન, માસિક સ્રાવ, પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય અને બાળ સંભાળ માટે ખાસ વ્યવસ્થા જરૂરી છે. આ જરૂરિયાતોને અવગણવાથી માત્ર અસુવિધા જ નહીં પરંતુ આરોગ્ય, સલામતી અને ગૌરવના અધિકારો પર પણ અસર પડી શકે છે. સ્ત્રી કેદીઓ સામેનો બીજો ગંભીર પડકાર સામાજિક કલંક છે. જેલમાંથી મુક્ત થયા પછી, ઘણી સ્ત્રીઓને રોજગાર શોધવા, કૌટુંબિક સ્વીકૃતિ, સામાજિક સંબંધો અને આત્મસન્માન પુનઃસ્થાપિત કરવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. તેથી, સુધારાનું વિઝન ફક્ત જેલના દરવાજા સુધી મર્યાદિત ન હોઈ શકે; તે મુક્તિ પછીના જીવન સુધી વિસ્તરવું જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે એનએચઆરસી ની પહેલનીપૃષ્ઠભૂમિ પર વિચાર કરીએઃ કોને સમજવું જોઈએ તે પ્રશ્ન પહેલા પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે, તો આ સંદર્ભમાં એક મહત્વપૂર્ણ હકીકત એ છે કે આ પહેલી વાર નથી જ્યારે કમિશને મહિલા કેદીઓને પડતી મુશ્કેલીઓનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હોય. એનએચઆરસી ના સત્તાવાર પ્રકાશન અનુસાર, ૮ એપ્રિલ, ૨૦૨૫ ના રોજ, કમિશને દેશભરની વિવિધ જેલોમાં કેદીઓ, ખાસ કરીને મહિલા કેદીઓ અને તેમના બાળકો દ્વારા થતી મુશ્કેલીઓનું સ્વતઃ ધ્યાન લીધું હતું. તે સમયે, જેલોમાં ભીડભાડ, મૂળભૂત સુવિધાઓ અને આરોગ્ય સેવાઓનો અભાવ, અપૂરતા શૌચાલય, સેનિટરી નેપકિન્સ અને સ્વચ્છ પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધતા સંબંધિત સમસ્યાઓ પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. સગર્ભા અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓમાં કુપોષણ, બાળકો માટે શૈક્ષણિક તકોનો અભાવ અને કાનૂની સહાય, કૌશલ્ય તાલીમ અને પુનર્વસન કાર્યક્રમોના અમલીકરણ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ કમિશને રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય સચિવો પાસેથી સંબંધિત ડેટા સહિત ચાર અઠવાડિયામાં રિપોર્ટ માંગ્યો હતો.
આ સંદર્ભમાં, ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ થયેલ પરામર્શ એક વ્યાપક નીતિગત પહેલ તરીકે મહત્વપૂર્ણ છે. જો કે, હકીકતલક્ષી સ્પષ્ટતા જરૂરી છેઃ ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ સત્તાવાર પ્રેસ રિલીઝમાં એક નવી પરામર્શની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી; તે દિવસે મહિલા કેદીઓના મુદ્દા પર તેને પ્રથમ સુઓ મોટો આદેશ કહેવું યોગ્ય રહેશે નહીં.
મિત્રો, જ્યારે આદેશ કે સલાહકારને સમજવાની વાત આવે છે? તારીખ, સંખ્યા અને સત્તાવાર સ્થિતિ, ત્યારે આ વિષય પર રિપોર્ટિંગ કરતી વખતે એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની ભેદ સમજવો જરૂરી છે. એનએચઆરસી ની સત્તાવાર વેબસાઇટના “અન્ય સલાહ” વિભાગમાં, “મહિલા કેદીઓ અને તેમના બાળકોના માનવ અધિકારોના રક્ષણ પર સલાહ” ૨૩ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ ક્રમાંક ૧ પર સૂચિબદ્ધ છે. કમિશનની પ્રેસ રિલીઝ ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ છે. આમ, સલાહકારની સૂચિબદ્ધ તારીખ અને પ્રેસ રિલીઝની તારીખ અલગ છે. ઉપલબ્ધ સત્તાવાર વિગતો આ સલાહકાર માટે અલગ કોર્ટ કેસ નંબર અથવા ઓર્ડર નંબર પ્રદર્શિત કરતી નથી. તેથી, તેને બંધનકર્તા કોર્ટના નિર્ણય તરીકે નહીં, પરંતુ એનએચઆરસી તરફથી સુધારા ભલામણો ધરાવતી સત્તાવાર સલાહકાર તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય રહેશે.
મિત્રો, જ્યારે જેલ સુધારણા માટે વ્યાપક કાર્ય યોજનાને સમજવાની વાત આવે છે, ત્યારે તે દસ મુખ્ય ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છેઃ (૧) ધરપકડથી જેલ પ્રવેશ સુધીની સંવેદનશીલ પ્રક્રિયા. મહિલાની ધરપકડ, અટકાયત અને જેલમાં પ્રવેશ દરમિયાન કાનૂની સલામતી અને માનવીય સંવેદનશીલતાનું અવલોકન કરવું આવશ્યક છે. પ્રવેશ સમયે, તેની ખાસ જરૂરિયાતો, આરોગ્ય અને સલામતીની સ્થિતિઓ ધ્યાનમાં લેવી આવશ્યક છે. (૨) બાળકોના પ્રવેશ રેકોર્ડ અને યોગ્ય દસ્તાવેજીકરણ. જેલમાં મહિલાઓ સાથે રહેતા અને અલગ રહેતા બાળકો વિશેની માહિતી વ્યવસ્થિત રીતે રેકોર્ડ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. આનાથી બાળકોની ઓળખ, સંભાળ, આરોગ્ય અને કલ્યાણની જરૂરિયાતો પર યોગ્ય ધ્યાન આપી શકાય છે. (૩) આરોગ્ય, તબીબી અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ. મહિલા કેદીઓને જરૂરી તબીબી તપાસ, નિયમિત આરોગ્ય સેવાઓ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાય મળવી જોઈએ. સગર્ભા સ્ત્રીઓ, પ્રસૂતિ પછીની માતાઓ અને સ્તનપાન કરાવતી સ્ત્રીઓની જરૂરિયાતોને ખાસ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. પોષણ અને સમયસર તબીબી સહાયનો અભાવ પણ આ સુધારાનો એક ભાગ છે. (૪) રહેવાની સ્થિતિ, સ્વચ્છતા અને સુખાકારી. માસિક સ્રાવ દરમિયાન પર્યાપ્ત જગ્યા, સ્વચ્છ શૌચાલય, સ્નાન સુવિધાઓ, સુરક્ષિત પીવાનું પાણી અને આવશ્યક સ્વચ્છતા સામગ્રીની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવી મહિલા બેરેકમાં જરૂરી છે. જેલ વહીવટી કર્મચારીઓને મહિલા કેદીઓની ખાસ જરૂરિયાતો અને આદરપૂર્ણ વર્તન પ્રત્યે પણ સંવેદનશીલ બનવું જોઈએ. (૫) તેમની માતાઓ સાથે રહેતા અથવા તેમનાથી અલગ રહેતા બાળકોના અધિકારો. નાના બાળકો માટે, ફક્ત એ વિચારવું પૂરતું નથી કે તેઓ જેલમાં છે કે બહાર. તેમના શ્રેષ્ઠ હિતો, પોષણ, આરોગ્ય, સલામત સંભાળ, રમત અને ઉંમરને અનુરૂપ શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. માતાની કેદને કારણે કોઈપણ બાળકનું ભવિષ્ય અનિશ્ચિત ન હોવું જોઈએ.
સાથીઓ (૬) પરિવાર સાથે વાતચીત અને મુલાકાત. મહિલા કેદીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સામાજિક સંબંધો માટે પરિવારના સભ્યો અને બાળકો સાથે નિયમિત સંપર્ક મહત્વપૂર્ણ છે. યોગ્ય નિયમો હેઠળ મુલાકાત અને વાતચીતની સુવિધાઓ પૂરી પાડવાથી કૌટુંબિક સંબંધો જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે. (૭) જેલ વહીવટ, કાનૂની સહાય અને ન્યાયની પહોંચ. મહિલા કેદીઓને મફત કાનૂની સહાય, તેમના કેસોની સ્થિતિ વિશે માહિતી અને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં અસરકારક પહોંચ હોવી જોઈએ. અંડરટ્રાયલ કેદીઓના કેસોમાં બિનજરૂરી વિલંબ પણ આવશ્યક છે. યાદ રાખો, અંડરટ્રાયલ હોવાનો અર્થ દોષિત ઠેરવવાનો નથી; કાયદા હેઠળ, વ્યક્તિ દોષિત સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી નિર્દોષ હોવાની ધારણા માટે હકદાર છે. (૮) કોર્ટમાં હાજરી દરમિયાન વિશેષ વિશેષાધિકારો. મહિલા કેદીઓને જેલમાંથી કોર્ટમાં અને પાછા લઈ જતી વખતે મહિલા કેદીઓની સલામતી, આરોગ્ય અને ગૌરવ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. જરૂરી સુવિધાઓ અને સંવેદનશીલ સારવારનો અભાવ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં તેમની ભાગીદારીમાં અવરોધ ન લાવવો જોઈએ. (૯) મુક્તિ પછી પુનર્વસન અને સામાજિક પુનઃએકીકરણ. કૌશલ્ય તાલીમ, રોજગારની તકો, જરૂરી પરામર્શ અને સામાજિક સમર્થન મહિલાઓને ગૌરવ સાથે તેમનું જીવન ફરી શરૂ કરવામાં મદદ કરી શકે છે. સમાજે ભૂતપૂર્વ કેદીઓ સામે આંધળા ભેદભાવ અને કાયમી કલંક ટાળવું જોઈએ. વાસ્તવિક સુધારો ત્યારે જ પ્રાપ્ત થશે જ્યારે મહિલાઓ જેલ છોડ્યા પછી સુરક્ષિત અને સ્વતંત્ર જીવન જીવી શકે. (૧૦) વિદેશી મહિલા કેદીઓની ખાસ જરૂરિયાતો. વિદેશી રાષ્ટ્રીય મહિલાઓને ભાષા, પરિવારથી અંતર, કોન્સ્યુલર સંપર્ક અને કાનૂની પ્રક્રિયાને સમજવા જેવા વધારાના પડકારોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. પરામર્શમાં તેમના સંજોગોને અનુરૂપ જરૂરી સમર્થન અને અધિકારોનું રક્ષણ પૂરું પાડવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.
મિત્રો, જો આપણે નવ કેન્દ્રીય મંત્રાલયોથી રાજ્યો સુધી જવાબદારીના માપદંડોને સમજવા માંગતા હોઈએ, તો
એનએચઆરસી એ આ સલાહકાર નવ કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, બધા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય સચિવો અથવા વહીવટકર્તાઓ અને સંબંધિત પોલીસ મહાનિર્દેશકોને મોકલી છે. તેનો હેતુ ફક્ત સમસ્યા ઓળખવાનો જ નથી, પરંતુ સંબંધિત અધિકારીઓને તેમની સંબંધિત જવાબદારીઓ અનુસાર સુધારણા તરફ પગલાં લેવા માટે પ્રેરિત કરવાનો પણ છે. કમિશને ભલામણોના અમલીકરણની પ્રગતિથી વાકેફ રાખવા માટે બે મહિનાની અંદર કાર્યવાહી અહેવાલ રજૂ કરવાની વિનંતી કરી છે. આ સમયમર્યાદા જવાબદારી માટે એક મહત્વપૂર્ણ તક છે. જો કે, અહેવાલની વિનંતી અને બધી ભલામણોના વાસ્તવિક અમલીકરણ વચ્ચે એક અંતર છે. વાસ્તવિક કસોટી એ હશે કે સંબંધિત વિભાગો શું પગલાં લે છે, તેઓ કઈ ખામીઓને દૂર કરે છે અને જમીન પર કયા ફેરફારો દેખાય છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વાર્તાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે જેલના સળિયા સ્વતંત્રતાને પ્રતિબંધિત કરી શકે છે, પરંતુ માનવીય ગૌરવને નહીં! ભારતમાં મહિલા સશક્તિકરણ ફક્ત શિક્ષણ, રોજગાર, રાજકારણ અને ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં મહિલાઓને આગળ વધારવા વિશે નથી. તેનો અર્થ એ પણ છે કે જે મહિલાઓ ગમે તે કારણોસર જેલમાં હોય અને જેમનો અવાજ સામાન્ય સામાજિક જીવનમાંથી બાકાત રહેવાથી નબળી પડી શકે છે તેમના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું. કાયદા અનુસાર, સજા ભોગવી રહેલી મહિલા પણ આરોગ્ય, સ્વચ્છતા, સલામતી, આદર અને ન્યાયી વર્તન મેળવવા માટે હકદાર છે. તેની સાથે રહેતા બાળકો તેમની માતાની જેલને કારણે ઉપેક્ષા, અસુરક્ષા અને તેમના ભવિષ્ય વિશે અનિશ્ચિતતાનો બોજ સહન કરવા માટે કોઈપણ રીતે જવાબદાર નથી. ૨૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ એનએચઆરસીની પરામર્શ આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ છે. પરંતુ હવે પ્રશ્ન ફક્ત ભલામણોનો નથી, પરંતુ તેમના અસરકારક અમલીકરણનો છે. શું જેલો ખરેખર સ્વચ્છ શૌચાલય, પર્યાપ્ત સેનિટરી નેપકિન્સ, પૌષ્ટિક ખોરાક, માતૃત્વ અને બાળ આરોગ્ય સેવાઓ, બાળકોનું શિક્ષણ અને અસરકારક કાનૂની સહાય સુનિશ્ચિત કરશે? શું મહિલાઓને મુક્તિ પછી ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવાની તક મળશે? આ પ્રશ્નોના જવાબો આગામી મહિનાઓમાં કાર્યવાહીમાંથી બહાર આવશે.જેલો ફક્ત સજાના સ્થળો જ નહીં, પણ સુધારા, પુનર્વસન અને માનવ ગૌરવના રક્ષણના કેન્દ્રો પણ હોવા જોઈએ. જો સંબંધિત અધિકારીઓ બે મહિનાની સમયમર્યાદામાં નક્કર પગલાં લે અને નિયમિતપણે દેખરેખ રાખે, તો આ પહેલ ભારતીય જેલ પ્રણાલીને વધુ સંવેદનશીલ, ન્યાયી અને માનવીય બનાવવામાં અર્થપૂર્ણ પરિવર્તન લાવી શકે છે. કારણ કે એક સભ્ય સમાજ ફક્ત મુક્ત નાગરિકો સાથે કેવી રીતે વર્તે છે તેના દ્વારા જ નહીં, પરંતુ તે તેની કસ્ટડીમાં સૌથી સંવેદનશીલ લોકોના અધિકારોનું કેટલું સારી રીતે રક્ષણ કરે છે તેના દ્વારા પણ વ્યાખ્યાયિત થાય છે.
