નરેન્દ્ર જોષી
પર્સિયન ગલ્ફમાં અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ઇરાન વચ્ચે શરૂ થયેલા ભીષણ યુદ્ધના આજે ૧૧મા દિવસે પરિસ્થિતિ વધુ સ્ફોટક અને ચિંતાજનક બની ગઈ છે. ચાર દિવસ પહેલા જ્યારે આ યુદ્ધ તેના સાતમા દિવસે હતું, ત્યારે જે ભય વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો તે હવે વાસ્તવિકતામાં ફેરવાઈ રહ્યો હોય તેવું દેખાય છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સર્જાયેલી મડાગાંઠને કારણે વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં હાહાકાર મચી ગયો છે. કતારના ઉર્જા મંત્રી સાદ અલ-કાબીએ આપેલી ચેતવણી હવે દુનિયાના અર્થતંત્રો માટે દુઃસ્વપ્ન સાબિત થઈ રહી છે. તે સમયે બ્રેન્ટ ક્રૂડ ૮૯ ડૉલરની આસપાસ હતું, પરંતુ આજે તે ૧૦૦ ડૉલરની સપાટીને વટાવી ચૂક્યું છે. જો આ સંઘર્ષ આગામી દિવસોમાં પણ આ જ રીતે ચાલુ રહ્યો, તો તેલના ભાવ ૧૫૦ ડૉલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચતા વાર નહીં લાગે. આ માત્ર આર્થિક આંકડાઓની રમત નથી, પરંતુ લાખો લોકોના રસોડાના બજેટ અને દેશોની આર્થિક સુરક્ષા પર સીધો હુમલો છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવી સાંકડી દરિયાઈ પટ્ટી આજે વિશ્વના અર્થતંત્ર માટે ગૂંગળામણ સમાન બની ગઈ છે, કારણ કે ત્યાંથી પસાર થતો તેલનો પ્રવાહ સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયો છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી રોજના અંદાજે ૨ કરોડ બેરલ તેલની હેરફેર થાય છે, જે વૈશ્વિક તેલ વપરાશનો ૨૦ ટકા હિસ્સો છે. ઇરાને આ માર્ગ પર જે રીતે નિયંત્રણ લાદ્યું છે અને જે રીતે ટેન્કરો પર હુમલા થઈ રહ્યા છે, તેનાથી શિપિંગ ઉદ્યોગ ફફડી રહ્યો છે. હજારો જહાજો દરિયામાં લંગર નાખીને ઉભા છે કારણ કે વીમા કંપનીઓએ આ વિસ્તાર માટે કવરેજ આપવાનું બંધ કરી દીધું છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે શિપિંગ ખર્ચમાં ૨૦૦ ટકા સુધીનો વધારો નોંધાયો છે. કતાર જેવો મોટો ઉર્જા નિકાસકાર દેશ જ્યારે ઉત્પાદન અને નિકાસ અટકાવવાની વાત કરે, ત્યારે સમજવું જોઈએ કે સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે. વિશ્વના બજારોમાં સપ્લાય ચેઈન તૂટી રહી છે અને તેની અસર માત્ર પેટ્રોલ-ડીઝલ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ કુદરતી ગેસ અને અન્ય કાચા માલના પુરવઠાને પણ અસર થઈ રહી છે. જે દેશો આ માર્ગ પર વધુ નિર્ભર છે, તેમની હાલત અત્યંત નાજુક બની રહી છે.
ભારત માટે આ સંકટ બેવડો માર લઈને આવ્યું છે. ભારત પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાત માટે ૮૮ ટકા આયાત પર નિર્ભર છે અને તેમાંથી મોટો હિસ્સો પર્સિયન ગલ્ફમાંથી આવે છે. જો ક્રૂડ ઓઈલ ૧૦૦ ડૉલરની ઉપર સ્થિર થાય છે, તો ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં અસહ્ય વધારો ઝીંકવો પડી શકે છે. હાલમાં જ બજારમાં એવી ચર્ચાઓ છે કે જો સ્થિતિ ન સુધરે તો પેટ્રોલના ભાવ રૂ ૧૫૦ પ્રતિ લિટર સુધી પહોંચી શકે છે. આ વધારો સીધી રીતે મોંઘવારીને આમંત્રણ આપશે. જ્યારે ડીઝલ મોંઘું થાય છે, ત્યારે શાકભાજી, દૂધ અને અનાજ જેવી જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના પરિવહનનો ખર્ચ વધે છે, જેનો સીધો બોજ સામાન્ય જનતા પર પડે છે. દેશમાં ઇન્ફ્લેશનનો દર ૮ ટકાને વટાવી જવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે, જે મધ્યમ વર્ગના પરિવારોની બચતને ખાઈ જશે. રસોઈ ગેસના સિલિન્ડરના ભાવમાં પણ મોટો ઉછાળો આવવાની શક્યતા છે, જે ગૃહિણીઓના બજેટને વેરવિખેર કરી નાખશે.
આર્થિક મોરચે પણ ભારતને મોટા પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. શેરબજારમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. બીએસઈ અને એનએસઈમાં રોકાણકારોના કરોડો રૂપિયા ધોવાઈ રહ્યા છે. તેલના વધતા ભાવને કારણે રૂપિયો નબળો પડી રહ્યો છે, જે આયાતને વધુ મોંઘી બનાવી રહ્યો છે. એરલાઇન્સ કંપનીઓએ પહેલેથી જ ભાડામાં ૩૦ ટકા જેટલો વધારો કરી દીધો છે, કારણ કે વિમાનના ઇંધણના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે. લોજિસ્ટિક્સ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર પર પણ આની માઠી અસર પડી રહી છે. ભારતીય નિકાસકારોને વિદેશી બજારમાં સ્પર્ધામાં ટકી રહેવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે કારણ કે તેમનો ઉત્પાદન ખર્ચ વધી રહ્યો છે. સરકાર માટે નાણાકીય વર્ષના લક્ષ્યાંકો પૂરા કરવા હવે પડકારજનક બની રહેશે કારણ કે સબસિડીનો બોજ વધવાની પૂરી સંભાવના છે.
ભારત સરકારે આ કટોકટીનો સામનો કરવા માટે કમર કસી છે. આપણા સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વમાં રહેલા તેલના જથ્થાનો ઉપયોગ કરવાની યોજના ઘડાઈ રહી છે. આ જથ્થો અંદાજે ૪૦ થી ૪૫ દિવસ સુધી દેશની જરૂરિયાત પૂરી કરી શકે તેમ છે. સરકાર રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ મેળવવા માટે ફરીથી સક્રિય થઈ છે અને અમેરિકા સાથે પણ રાજદ્વારી સ્તરે વાતચીત ચાલી રહી છે. જોકે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ હોવાને કારણે રશિયન તેલ લાવવા માટે વૈકલ્પિક અને લાંબા દરિયાઈ માર્ગોનો ઉપયોગ કરવો પડશે, જે ખર્ચાળ અને સમય માંગી લે તેવો છે. આ સંકટમાં આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકા જેવા દેશો પાસેથી તેલ મેળવવાના પ્રયાસો પણ તેજ કરવામાં આવ્યા છે. લાંબા ગાળે ભારતે હવે રિન્યુએબલ એનર્જી અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો તરફ વધુ ઝડપથી વળવું પડશે, જેથી ઉર્જા માટે અન્ય દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય.
વૈશ્વિક સ્તરે જોઈએ તો આ યુદ્ધ માત્ર ત્રણ દેશો વચ્ચેનું નથી રહ્યું, પરંતુ તે સમગ્ર વિશ્વના આર્થિક માળખાને હચમચાવી રહ્યું છે. અમેરિકા અને યુરોપના બજારોમાં પણ ગાબડાં પડ્યા છે. જો આ યુદ્ધ વધુ લંબાય છે, તો વિશ્વ ૨૦૦૮ જેવી ભયાનક આર્થિક મંદીમાં ધકેલાઈ શકે છે. ચીન અને જાપાન જેવા દેશો જે મોટી માત્રામાં તેલની આયાત કરે છે, તેમની અર્થવ્યવસ્થા પર પણ જોખમ તોળાઈ રહ્યું છે. અત્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર યુનાઈટેડ નેશન્સ અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો પર છે કે તેઓ કેવી રીતે આ સંઘર્ષને અટકાવે છે. શાંતિ એ માત્ર માનવીય જરૂરિયાત નથી, પરંતુ આજના સમયમાં તે આર્થિક અનિવાર્યતા બની ગઈ છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશે અત્યારે અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક પગલાં લેવા પડશે અને નાગરિકોએ પણ ઉર્જા બચત તરફ ધ્યાન આપવું પડશે. આ કસોટીનો સમય છે અને જો સંયમ તેમજ કુનેહથી કામ લેવામાં નહીં આવે, તો આર્થિક વિનાશને રોકવો અશક્ય બની જશે.
