નરેન્દ્ર જોષી
ભારતના લોકશાહી ઇતિહાસમાં ૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬નો દિવસ અનેક દ્રષ્ટિકોણથી સુવર્ણ અક્ષરે લખાશે. સામાન્ય રીતે રવિવારના દિવસે રજાનો માહોલ હોય છે, પરંતુ આ વખતે નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે આ પરંપરા તોડીને રવિવારે જ કેન્દ્રીય બજેટ રજૂ કરીને સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. સતત ૯મી વખત બજેટ રજૂ કરવાનો વિક્રમ સર્જીને નાણામંત્રીએ સાબિત કર્યું છે કે સરકાર આર્થિક સાતત્ય જાળવવા માટે મક્કમ છે. ‘વિકસિત ભારત ૨૦૪૭’ના લક્ષ્યાંકને પ્રાપ્ત કરવા માટે આ બજેટને એક મજબૂત પાયા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. દેશની અર્થવ્યવસ્થા જ્યારે વૈશ્વિક પડકારો અને મંદીના ઓળા વચ્ચેથી પસાર થઈ રહી છે, ત્યારે રૂ ૫૩.૫ લાખ કરોડનું આ જંગી બજેટ ભારતની આંતરિક શક્તિ અને સંસાધનોના મહત્તમ ઉપયોગની દિશા નિર્દેશ કરે છે. આ લેખમાં આપણે બજેટના ઊંડા વિશ્લેષણની સાથે દેશના રાજકીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાહોની પણ વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
આર્થિક વિશ્લેષણઃ મૂડીખર્ચમાં મોટો ઉછાળો અને રાજકોષીય શિસ્ત
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ના આ બજેટનું સૌથી જમા પાસું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાછળ કરવામાં આવેલી રૂ ૧૨.૨ લાખ કરોડની ફાળવણી છે. મૂડીખર્ચ (ઝ્રટ્ઠીટ) માં થયેલો આ વધારો દર્શાવે છે કે સરકાર માત્ર ટૂંકા ગાળાના લોકપ્રિય નિર્ણયો લેવાને બદલે લાંબા ગાળાની સંપત્તિ નિર્માણ પર ધ્યાન આપી રહી છે. સાત નવા હાઈ-સ્પીડ રેલ કોરિડરની જાહેરાત ભારતની પરિવહન ક્ષમતામાં ધરખમ ફેરફાર લાવશે. ખાસ કરીને દરિયાકાંઠાના ઔદ્યોગિક વિસ્તારોનો વિકાસ બ્લુ ઇકોનોમીને વેગ આપશે. સરકારે રાજકોષીય ખાધને ૪.૩% સુધી મર્યાદિત રાખીને રેટિંગ એજન્સીઓ અને વૈશ્વિક રોકાણકારોને સકારાત્મક સંકેત આપ્યા છે. સંરક્ષણ બજેટમાં કરવામાં આવેલો ૨૧% નો વધારો સીમાવર્તી તણાવ અને આધુનિક યુદ્ધશૈલીને ધ્યાનમાં રાખીને લેવાયેલો વ્યૂહાત્મક નિર્ણય છે. આ ફંડનો મોટો હિસ્સો સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદન એટલે કે ’આત્મનિર્ભર ભારત’ પાછળ ખર્ચવામાં આવશે, જે સ્થાનિક ઉદ્યોગો માટે નવા દ્વાર ખોલશે.
સામાન્ય માનવી અને મધ્યમ વર્ગઃ અપેક્ષાઓનું આકાશ અને નિરાશાની ધરા
દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ નોકરિયાત અને મધ્યમ વર્ગની નજર આવકવેરાના સ્લેબ પર હતી. જોકે, નાણામંત્રીએ ટેક્સ સ્લેબમાં કોઈ મોટો ફેરફાર ન કરીને મધ્યમ વર્ગને થોડો નિરાશ કર્યો છે. પરંતુ, સરકારનો તર્ક એવો છે કે નવી આવકવેરા વ્યવસ્થા હેઠળ રૂ ૧૨ લાખ સુધીની અસરકારક શૂન્ય વેરાની સ્થિતિ પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં છે. રાહતના સમાચાર એ છે કે શિક્ષણ અને મેડિકલ ખર્ચ માટે વિદેશમાં નાણાં મોકલવા પરના ટીસીએસ (્ઝ્રજી) દરને ૫% થી ઘટાડીને ૨% કરવામાં આવ્યો છે. સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે કેન્સરની ૧૭ જીવરક્ષક દવાઓ પર કસ્ટમ ડ્યુટી નાબૂદ કરવી એ સામાન્ય પરિવારો માટે આશીર્વાદ સમાન સાબિત થશે. દરેક જિલ્લામાં ગર્લ્સ હોસ્ટેલની સ્થાપના અને ૫ નવી યુનિવર્સિટી ટાઉનશિપ શિક્ષણના સ્તરને સુધારવાની દિશામાં મહત્વના કદમ છે. તેમ છતાં, વધતી મોંઘવારી અને ગેસ સિલિન્ડરના ભાવમાં થયેલો રૂ ૫૦નો વધારો ગૃહિણીઓના બજેટ પર ચોક્કસપણે બોજ નાખશે.
શેરબજાર અને રોકાણકારોઃ ટેક્સનો ફટકો અને વોલેટિલિટી
બજેટ રજૂ થયાના થોડા જ સમયમાં શેરબજારમાં ભારે વેચવાલી જોવા મળી અને સેન્સેક્સ ૧૬૦૦ પોઈન્ટ સુધી ગગડી ગયો. આ કડાકાનું મુખ્ય કારણ ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ પરના સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ માં કરવામાં આવેલો વધારો છે. ફ્યુચર્સ પર એસટીટી ૦.૦૨% થી વધારીને ૦.૦૫% અને ઓપ્શન્સ પર ૦.૧૦% થી વધારીને ૦.૧૫% કરવાથી ટૂંકા ગાળાના સટ્ટાખોરો માટે ખર્ચ વધી ગયો છે. આ ઉપરાંત શેર બાયબેક પર શેરધારકોના સ્તરે ટેક્સ લાગુ કરવાની દરખાસ્તથી રોકાણકારોની સેન્ટિમેન્ટમાં ખલેલ પડી છે. જોકે, જાણકારોનું માનવું છે કે બજારમાં આ માત્ર તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા છે. લાંબા ગાળે જ્યારે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રે સરકારી ખર્ચની અસર દેખાશે, ત્યારે બજાર ફરી મજબૂતી પકડશે. ખાસ કરીને સેમિકન્ડક્ટર મિશન ૨.૦ માટે રૂ ૪૦,૦૦૦ કરોડની ફાળવણી આઈટી અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ સેક્ટર માટે ટર્નિંગ પોઈન્ટ સાબિત થઈ શકે છે.
રાજકીય સમીક્ષાઃ મહારાષ્ટ્રમાં સુનેત્રા પવારનો ઉદય અને રાષ્ટ્રીય સ્થિરતા
બજેટની ધમાચકડી વચ્ચે મહારાષ્ટ્રના રાજકારણમાં એક મોટા સમાચાર આવ્યા છે. અજિત પવારના અકાળે અવસાન બાદ ઊભી થયેલી રાજકીય કટોકટીમાં સુનેત્રા પવારે રાજ્યના પ્રથમ મહિલા નાયબ મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા છે. તેમને એક્સાઈઝ અને રમતગમત જેવા મહત્વના વિભાગોની જવાબદારી સોંપીને મહાયુતિ સરકારે રાજ્યમાં સ્થિરતા જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે ‘મૂડ ઓફ ધ નેશન’ સર્વેના તારણો મુજબ, દેશમાં હજુ પણ રાજકીય સ્થિરતા અને મજબૂત નેતૃત્વ પ્રત્યે લોકોનો વિશ્વાસ અકબંધ છે. સરકાર સામે પડકાર એ છે કે આ આર્થિક વિકાસના લાભો છેવાડાના માનવી સુધી કેવી રીતે પહોંચાડવા. વિપક્ષી દળો બજેટને ’કોર્પોરેટ ફ્રેન્ડલી’ કહીને ટીકા કરી રહ્યા છે, જે આગામી ચૂંટણીઓમાં મોટો મુદ્દો બની શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય અને સુરક્ષાઃ એશિયામાં ભારતનું વધતું કદ અને સરહદી પડકારો
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જેફરી એપ્સટાઈન ઈમેઈલ વિવાદે ફરી એકવાર હલચલ મચાવી છે. ૨૦૧૭માં પીએમ મોદીની ઈઝરાયેલ મુલાકાત સંદર્ભે જે દાવાઓ કરવામાં આવ્યા છે, તેને ભારત સરકારે સખત રીતે ફગાવી દીધા છે. ભારતની વિદેશ નીતિ હાલમાં ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક રીતે આગળ વધી રહી છે. બીજી તરફ, સરહદ પર પાકિસ્તાની ડ્રોનની વધતી ગતિવિધિઓ ચિંતાનો વિષય છે. સાંબા સેક્ટરમાં તાજેતરમાં જોવા મળેલા ડ્રોન બાદ સેનાએ સર્ચ ઓપરેશન તેજ કર્યું છે. બજેટમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આધુનિકીકરણ અને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સના ઉપયોગ માટે જે જોગવાઈઓ છે, તે આવા ડ્રોન હુમલાઓ અને આધુનિક સુરક્ષા જોખમોનો સામનો કરવામાં મદદરૂપ થશે.
ભવિષ્યની આશા અને પડકારોનું વિશ્લેષણ
એકંદરે જોઈએ તો, ૨૦૨૬નું આ બજેટ લોકપ્રિયતાના ટૂંકા માર્ગને બદલે આર્થિક સુધારાના કઠિન પથ પર ચાલવાની સરકારની ઈચ્છાશક્તિ દર્શાવે છે. રવિવારે બજેટ રજૂ કરીને નાણામંત્રીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દેશના વિકાસ માટે કોઈ પણ દિવસ રજાનો હોઈ શકે નહીં. ૧ ફેબ્રુઆરીથી અમલી બનેલા નવા આર્થિક નિયમો, જેમ કે એલપીજીના ભાવમાં વધારો, સામાન્ય જનતા માટે મુશ્કેલી ઊભી કરશે, પરંતુ સામે પક્ષે ગંભીર બીમારીઓની દવાઓ સસ્તી થવી અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે નવી તકો ઊભી થવી એ આવકારદાયક છે. ભારત અત્યારે વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવા તરફ પ્રયાણ કરી રહ્યું છે ત્યારે આ બજેટમાં વિજ્ઞાન, સંરક્ષણ અને માળખાગત સુવિધાઓ પર આપવામાં આવેલો ભાર નિર્ણાયક સાબિત થશે. હવે સમય જ બતાવશે કે આ આંકડાઓ જમીની સ્તરે કેટલી ઝડપથી પરિવર્તન લાવે છે.
