તંત્રીની કલમે….
ઓમાનના દરિયાકાંઠે અને વ્યૂહાત્મક ગણાતા સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ નજીક આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પરથી પસાર થઈ રહેલા પલાઉ-ધ્વજ ધરાવતા વાણિજ્યિક તેલ ટેન્કર એમટી સેટેબેલો પર તાજેતરમાં યુએસ નેવી દ્વારા કરવામાં આવેલા મિસાઈલ હુમલાએ વૈશ્વિક રાજદ્વારી ક્ષેત્રે મોટો આંચકો આપ્યો છે. આ ઘાતક સૈન્ય પ્રહારમાં જહાજ પર સવાર ૨૪ ભારતીય ક્રૂ સભ્યોમાંથી ત્રણ ભારતીય નાવિકોના કરૂણ મોત નીપજ્યા છે, જ્યારે બાકીના ૨૧ નાવિકોને ઓમાનના નૌકાદળની મદદથી સુરક્ષિત બહાર કાઢવામાં આવ્યા છે. યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડ એટલે કે સેન્ટકોમે આ હુમલાની જવાબદારી સ્વીકારતા જણાવ્યું છે કે આ જહાજ ઈરાન પર લાદવામાં આવેલી અમેરિકી નાકાબંધીનો ભંગ કરીને તેલનું પરિવહન કરી રહ્યું હતું અને અમેરિકી દળો દ્વારા વારંવાર આપવામાં આવેલી સૂચનાઓનું પાલન ન કરવાને કારણે તેના એન્જિન રૂમ પર સચોટ સૈન્ય પ્રહાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાએ સોશિયલ મીડિયા પર ચાલી રહેલી તમામ અટકળોનો અંત આણી દીધો છે અને એ વાતની પુષ્ટિ કરી છે કે આ હુમલો કોઈ પ્રાદેશિક બળવાખોરો દ્વારા નહીં પરંતુ ખુદ અમેરિકી સેના દ્વારા જ કરવામાં આવ્યો છે, જેણે વૈશ્વિક સમુદ્રી સુરક્ષા અને મિત્ર દેશોના નાગરિકોની સલામતી સામે ગંભીર પ્રશ્નાર્થચિહ્નો ઊભા કર્યા છે.
આ કરૂણ અને અભૂતપૂર્વ ઘટનાના પગલે ભારત અને અમેરિકાની ગાઢ મિત્રતા પર ખૂબ જ વ્યાપક અને નકારાત્મક અસરો જોવા મળી રહી છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે આ ઘટનાને અત્યંત ચિંતાજનક ગણાવીને સખત શબ્દોમાં નિંદા કરી છે અને નવી દિલ્હીમાં અમેરિકી રાજદ્વારીને સમન્સ પાઠવીને આ આક્રમક સૈન્ય કાર્યવાહી સામે ઔપચારિક રાજદ્વારી વિરોધ એટલે કે ડેમાર્ચે નોંધાવ્યો છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો વર્તમાન સમયમાં ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વહાણવટાની સ્વતંત્રતા અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી પર આધારિત છે, પરંતુ અમેરિકા દ્વારા આ પ્રકારે મિત્ર દેશના નાવિકો ધરાવતા જહાજ પર સીધો હુમલો કરવો તે દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં ભારે પરસ્પર અવિશ્વાસ પેદા કરી શકે છે. ભારત સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય નાવિકોની સુરક્ષા અને કલ્યાણ તેમના માટે સર્વોપરી છે અને આ પ્રકારના સૈન્ય હુમલાઓ તાત્કાલિક બંધ થવા જોઈએ, જે દર્શાવે છે કે આ મુદ્દો આગામી સમયમાં બંને દેશો વચ્ચે સર્વોચ્ચ સ્તરે રાજદ્વારી તણાવનું મુખ્ય કારણ બનશે.
આ સૈન્ય કાર્યવાહીના સંભવિત પરિણામો આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ, ઊર્જા સુરક્ષા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને મોટા પ્રમાણમાં પ્રભાવિત કરશે તે નક્કી છે. ત્રણ ભારતીય જવાનોના મોતના કારણે ભારત હવે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર અને ખાસ કરીને આગામી વૈશ્વિક શિખર સંમેલનોમાં અમેરિકા સમક્ષ આકરા સવાલો ઉઠાવશે, જેના કારણે બંને દેશો વચ્ચેની વ્યાપારી અને સંરક્ષણ વાટાઘાટો ધીમી પડી શકે છે. વધુમાં, અમેરિકા દ્વારા ઈરાન સાથે સંકળાયેલા જહાજો પર વધારવામાં આવેલી આ આક્રમક નાકાબંધીના પરિણામે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ વધુ ઘેરી બનશે, જેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે અને માલસામાનના પરિવહન ખર્ચ તેમજ વીમા પ્રીમિયમ વધી જતાં વૈશ્વિક મોંઘવારીનો નવો દોર શરૂ થઈ શકે છે.
ભારત અને અમેરિકાના દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર આ ઘટનાની દૂરોગામી અસરો લાંબા ગાળા સુધી વર્તાશે, કારણ કે ભારતે હંમેશાં પશ્ચિમ એશિયાના વિવાદોને સૈન્ય બળના બદલે સંવાદ અને મુત્સદ્દીગીરીના માર્ગે ઉકેલવાની હિમાયત કરી છે. આ હુમલા બાદ ભારત પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારી નૌકાઓની સુરક્ષા માટે હિંદ મહાસાગર અને ઓમાનની ખાડીમાં પોતાના જ યુદ્ધજહાજોની પેટ્રોલિંગ ગતિવિધિઓ અને દેખરેખ વધારે મજબૂત કરશે, જેથી ભવિષ્યમાં અમેરિકા કે અન્ય કોઈ પણ સત્તા દ્વારા આવી એકપક્ષીય કાર્યવાહી ન થાય. અંતે, ભારત-અમેરિકા મૈત્રી માટે આ એક અત્યંત નાજુક વળાંક છે, જ્યાં અમેરિકાએ પોતાની આક્રમક નાકાબંધીની નીતિઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડશે, નહિતર વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પર ભારત જેવા મજબૂત લોકશાહી ભાગીદાર સાથેના તેના વ્યુહાત્મક સંબંધો જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
