તંત્રીની કલમે….
ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાના આકાશમાં હાલ બે આંકડા ખાસ ધ્યાન ખેંચી રહ્યા છે—ડોલર સામે રૂપિયો ૯૫ની આસપાસ અને બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઇલ ૯૩ ડોલરની નજીક. ૨૦ ઓગસ્ટે રૂપિયો ૯૫.૭૧ પ્રતિ ડોલર આસપાસ બંધ રહ્યો, જ્યારે બ્રેન્ટ ક્રૂડ ૯૩.૮ ડોલર સુધી ચઢ્યું. રૂપિયાને સ્થિર રાખવા ભારતીય રિઝર્વ બેન્કે વિદેશી વિનિમય બજારમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હોવાના અહેવાલો છે. આ સ્થિતિ માત્ર શેરબજાર કે ચલણબજારનો વિષય નથી; તેની અસર આખરે સામાન્ય માણસની થાળી, રસોડું, વાહન અને ઘરખર્ચ સુધી પહોંચી શકે છે.
ભારત માટે ક્રૂડ ઓઇલનું મહત્વ અસાધારણ છે. દેશની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાતી તેલથી પૂરો થાય છે અને તેની ચુકવણી ડોલરમાં થાય છે. એટલે એકસાથે બે દબાણ ઊભાં થાય—ક્રૂડ મોંઘું થાય અને રૂપિયો નબળો પડે. ૯૩ ડોલરનું તેલ જો ૮૫ રૂપિયાના ડોલર સાથે આવે અને તે જ તેલ ૯૫ રૂપિયાના ડોલર સાથે ખરીદવું પડે, તો આયાતનો ખર્ચ આપોઆપ વધી જાય. આ વધારાનો ખર્ચ માત્ર તેલ કંપનીઓ સુધી સીમિત રહેતો નથી; પરિવહન, ઉત્પાદન, ખેતી, વીજળી અને વેપારની આખી સાંકળમાં તેનો પ્રભાવ ફેલાય છે.
સૌથી પહેલાં નજર પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર જાય છે. જોકે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ વધ્યું એટલે બીજા જ દિવસે પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘાં થઈ જાય એવું જરૂરી નથી. સરકારી નીતિ, કર, તેલ કંપનીઓની કિંમત વ્યવસ્થા અને અગાઉના ભાવસ્તર વચ્ચે સરકારને ઝટકો શોષવાની જગ્યા મળે છે. પરંતુ ઊંચું ક્રૂડ લાંબા સમય સુધી ટકશે તો દબાણ વધશે. ડીઝલ મોંઘું થાય તો ટ્રક, બસ, કૃષિ સાધનો અને માલવહનનો ખર્ચ વધે; અંતે શાકભાજીથી લઈને દૂધ અને રોજિંદી ચીજવસ્તુઓ સુધીના ભાવ પર તેની અસર પડે.
અહીંથી વાત સીધી રસોડા સુધી પહોંચે છે. ગેસ, પરિવહન અને કાચા માલનો ખર્ચ વધે ત્યારે ખાદ્યસામગ્રીના ઉત્પાદન અને વિતરણનો ખર્ચ પણ વધે છે. ખેડૂત માટે ડીઝલ, સિંચાઈ, ખાતર અને મશીનરી મોંઘી થઈ શકે છે. વેપારી માટે માલ પહોંચાડવો મોંઘો પડે. ગ્રાહક માટે પરિણામ એ આવે કે પગાર એ જ રહે, પરંતુ બજારની ટોપલી ધીમે ધીમે હળવી થતી જાય.
રૂપિયો નબળો પડવાનો બીજો પ્રહાર આયાત પર છે. ક્રૂડ સિવાય ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી, ઔદ્યોગિક કાચો માલ, રાસાયણિક ઉત્પાદનો અને કેટલીક ખાદ્ય ચીજોની આયાત પણ મોંઘી થઈ શકે છે. બીજી તરફ નિકાસકારોને નબળો રૂપિયો કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ફાયદો આપી શકે છે. પરંતુ ભારત જેવી મોટી આયાત આધારિત અર્થવ્યવસ્થામાં ચલણની સતત નબળાઈને વિકાસની સરળ દવા માનવી જોખમી છે.
હવે નજર આરબીઆઈ પર છે. આજે આરબીઆઈના નાણાકીય નીતિ સમિતિના મિનિટ્સમાં મોંઘવારી સતત રહે તો નીતિ વધુ કડક કરવાની શક્યતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત થઈ છે. એટલે પ્રશ્ન માત્ર રૂપિયાને બચાવવાનો નથી; આરબીઆઈને વિકાસ અને મોંઘવારી વચ્ચેનું સંતુલન પણ જાળવવું પડશે. વ્યાજદર વધારવાથી મોંઘવારીના દબાણને કાબૂમાં લેવા મદદ મળી શકે, પરંતુ ધિરાણ મોંઘું થતાં ઘર, વાહન અને ઉદ્યોગોના રોકાણ પર અસર પડી શકે.
સરકાર માટે પણ આ કસોટી છે. જો વૈશ્વિક તેલના ભાવ ઊંચા રહે તો કરમાં રાહત, ઇંધણની ઉપલબ્ધતા, કલ્યાણકારી ખર્ચ અને રાજકોષીય શિસ્ત વચ્ચે સંતુલન સાધવું પડશે. સરકારને એક તરફ સામાન્ય માણસને રાહત આપવી છે અને બીજી તરફ વધતા આયાત બિલ તથા રાજકોષીય દબાણને નિયંત્રિત કરવું છે.
આ પરિસ્થિતિમાં નીતિનિર્માતાઓએ એક વધુ બાબત સમજવી પડશેઃ ઇંધણના ભાવને કૃત્રિમ રીતે લાંબા સમય સુધી દબાવી રાખવાથી સમસ્યા દૂર થતી નથી, તે માત્ર આગળ ધકેલાય છે. તેથી ઊર્જા આયાતમાં વિવિધતા, નવીનીકરણીય ઊર્જાનો ઝડપી વિસ્તાર, જાહેર પરિવહનને મજબૂત બનાવવું અને સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવું હવે લાંબા ગાળાની આર્થિક સુરક્ષાનો ભાગ બનવું જોઈએ. નબળા રૂપિયાની સ્થિતિમાં વિદેશી રોકાણ અને નિકાસ વધારવાના પ્રયાસો પણ એટલા જ જરૂરી છે. આ માર્ગ ભારતને આયાતી આંચકાથી લાંબા ગાળે બચાવશે.
આ સ્થિતિને કારણે ભારતની આર્થિક તાકાત અંગે નિરાશ થવાની જરૂર નથી. દેશ પાસે મોટો વિદેશી ચલણ ભંડાર છે અને આરબીઆઈ પાસે બજારની અતિશય અસ્થિરતા રોકવા માટે સાધનો છે. પરંતુ આંકડા ચેતવણી જરૂર આપે છે. ૯૫નો રૂપિયો અને ૯૩ ડોલરનું ક્રૂડ જો લાંબા સમય સુધી સાથે રહે, તો મોંઘવારીનો જોખમ ગંભીર બની શકે છે.
આથી સરકાર અને આરબીઆઈએ માત્ર આજના ભાવ નહીં, પરંતુ આગામી મહિનાઓની તૈયારી જોવી પડશે. સામાન્ય માણસ માટે અર્થતંત્રનો સાચો અર્થ શેરબજારનો સૂચકાંક નહીં, પરંતુ પેટ્રોલનો ભાવ, રસોડાનો ખર્ચ, દૂધ-શાકભાજીની ટોપલી અને મહિનાના અંતે બચેલી રકમ છે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થાની ખરી કસોટી એ રહેશે કે વૈશ્વિક તેલ અને ચલણના આંચકા વચ્ચે વિકાસ જળવાઈ રહે અને મોંઘવારીનો ભાર સામાન્ય પરિવારની થાળી પર ન પડે.
નરેન્દ્ર જોષી
