તંત્રીની કલમે….
૧૫ ઓગસ્ટ માત્ર તિરંગો ફરકાવવાનો, દેશભક્તિના ગીતો ગાવાનો અને સ્વાતંત્ર્યસેનાનીઓને યાદ કરવાનો દિવસ નથી. ૨૦૨૬માં ભારત ૮૦મો સ્વતંત્રતા દિવસ ઉજવી રહ્યું છે ત્યારે સૌથી જરૂરી છે કે દેશ પોતાને એક અઘરો પ્રશ્ન પૂછે—૧૯૪૭માં આપણે વિદેશી શાસનમાંથી રાજકીય સ્વતંત્રતા મેળવી, પરંતુ શું આજે આપણું રાજકારણ, આપણી લોકશાહી અને આપણો નાગરિક વિચાર પણ સાચા અર્થમાં સ્વતંત્ર છે?
આઝાદી માટે લડનારા નેતાઓનું ભારત એવું હતું જેમાં મતભેદને દેશદ્રોહ માનવામાં આવતો નહોતો. વિચારધારાઓ અલગ હતી, માર્ગો અલગ હતા, પરંતુ રાષ્ટ્ર સર્વોપરી હતું. આજે રાજકીય પક્ષો વચ્ચેનો સંઘર્ષ ઘણી વખત નીતિ અને વિકાસની સ્પર્ધાથી આગળ વધીને વ્યક્તિગત આક્ષેપો, આરોપ-પ્રત્યારોપ અને સત્તા મેળવવાની લડાઈ બની જાય છે. સત્તાપક્ષ હોય કે વિપક્ષ—લોકશાહીમાં બંનેની ભૂમિકા એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
સંસદ માત્ર બહુમતીથી કાયદા પસાર કરવાની જગ્યા નથી; તે રાષ્ટ્રના પ્રશ્નો પર તર્ક, ચર્ચા અને અસહમતિનું સર્વોચ્ચ મંચ છે. લોકશાહીની તાકાત એ નથી કે દરેક વ્યક્તિ એક જ વાત કરે; તેની તાકાત એ છે કે અલગ-અલગ અવાજો સાંભળ્યા પછી પણ દેશ આગળ વધે. તેથી રાજકીય પક્ષોએ ચૂંટણી જીતવા કરતાં લોકશાહી જીતવાની જવાબદારી વધુ ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર છે.
પરંતુ આ પ્રશ્ન માત્ર રાજકીય પક્ષોનો નથી. નાગરિકો પણ લોકશાહીના એટલા જ જવાબદાર ભાગીદાર છે. આપણે ઘણી વખત સરકાર પાસે દરેક સમસ્યાનું સમાધાન માંગીએ છીએ, પરંતુ મતદાન પછી આપણી પોતાની નાગરિક જવાબદારી ભૂલી જઈએ છીએ. કરચોરીથી લઈને જાહેર સંપત્તિને નુકસાન, કાયદાનો ભંગ, ખોટી માહિતી ફેલાવવી અને સોશિયલ મીડિયામાં અંધ રાજકીય ધ્રુવીકરણ સુધી—આ બધું સ્વતંત્રતાના અર્થને નબળું બનાવે છે.
સ્વતંત્રતા એટલે મનમાની કરવાની છૂટ નહીં; સ્વતંત્રતા એટલે જવાબદારીપૂર્વક વિચારવાની અને પ્રશ્ન પૂછવાની શક્તિ. દેશભક્તિ એટલે માત્ર તિરંગાને સલામ કરવી નહીં, પરંતુ રસ્તા પર કચરો ન ફેંકવો, કર ચૂકવવો, મત આપવો, કાયદાનું પાલન કરવું અને અન્ય નાગરિકના અધિકારોનું સન્માન કરવું પણ છે.
આજે ભારત વિશ્વની મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સ્થાન મજબૂત કરી રહ્યું છે, ટેક્નોલોજી, અવકાશ, સંરક્ષણ અને ડિજિટલ ક્ષેત્રે નવી ઊંચાઈઓ હાંસલ કરી રહ્યું છે. ૨૦૪૭ સુધી વિકસિત ભારતનું લક્ષ્ય પણ સામે છે. પરંતુ વિકસિત ભારત માત્ર ઊંચો જીડીપી, મોટા રસ્તા અને આધુનિક શહેરોથી બનશે નહીં. તે ત્યારે બનશે જ્યારે રાજકારણમાં જવાબદારી, સંસદમાં ગંભીર ચર્ચા, ચૂંટણીમાં સ્વચ્છતા અને નાગરિક જીવનમાં શિસ્ત આવશે.
આ ૮૦મા સ્વતંત્રતા દિવસે રાજકીય પક્ષોએ એકબીજાને હરાવવાની જગ્યાએ ભારતની સમસ્યાઓને હરાવવાની સ્પર્ધા શરૂ કરવી જોઈએ. અને નાગરિકોએ પણ માત્ર નેતાઓને પ્રશ્ન પૂછવાને બદલે પોતાને પણ પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ—દેશ માટે હું શું કરી રહ્યો છું?
૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા સેનાનીઓએ આપણને આઝાદ દેશ આપ્યો. હવે ૨૦૨૬ની પેઢીની જવાબદારી છે કે તે ભારતને વધુ જવાબદાર, વધુ સહિષ્ણુ, વધુ લોકશાહી અને વધુ શક્તિશાળી બનાવે.
આઝાદીનું સાચું રક્ષણ સરહદો પર જ નહીં, આપણા વિચારો, મતપેટી, સંસદ અને નાગરિક વર્તનમાં પણ થવું જોઈએ. ભારતની આગામી સ્વતંત્રતા—અજ્ઞાન, ગરીબી, ભ્રષ્ટાચાર, દ્વેષ અને રાજકીય વિભાજનથી મુક્તિની હોવી જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
