તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં એક વિચિત્ર વિરોધાભાસ સામે આવ્યો છે. એક તરફ અમદાવાદ સહિત રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદી પાણી રસ્તાઓ પર ફરી વળ્યું છે, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાય છે અને હવામાન વિભાગ ભારે વરસાદની ચેતવણી આપી રહ્યો છે; બીજી તરફ સરકારને આગામી મહિનાઓમાં પીવાના પાણીની અછત ન સર્જાય તે માટે સ્થાનિક સંસ્થાઓને આકસ્મિક આયોજન તૈયાર કરવા સૂચના આપવી પડી છે. સવાલ સીધો છે—આકાશમાંથી પાણી વરસે છે તો ગુજરાત પાણીની અછતથી કેમ ડરે છે?
આ સવાલનો જવાબ માત્ર ‘વરસાદ ઓછો પડ્યો’ એટલો સરળ નથી. ગુજરાતની વાસ્તવિક સમસ્યા છે—વરસાદનું અસમાન વિતરણ, પાણીના સંગ્રહનો અભાવ, ભૂગર્ભ જળ પર વધતું દબાણ અને વરસાદી પાણીના વૈજ્ઞાનિક સંચાલનની અછત.
આ વર્ષે રાજ્યના સરેરાશ વરસાદનો આંકડો પણ ચિંતાજનક છે. સપ્ટેમ્બરની શરૂઆત સુધી ગુજરાતમાં સિઝનલ સરેરાશની સરખામણીએ વરસાદ લગભગ ૨૦ ટકા ઓછો હતો, જ્યારે સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં ખાધ લગભગ ૩૯ ટકા સુધી પહોંચી હતી. દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર અને કચ્છ જેવા વિસ્તારોમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર રહી છે. બીજી તરફ દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક જિલ્લાઓમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ નોંધાયો છે. એટલે ગુજરાતમાં પાણીની સમસ્યા સમગ્ર રાજ્ય માટે એકસરખી નથી—ક્યાંક પાણી વધારે છે, ક્યાંક પાણી માટે ચિંતા છે.
અહીંથી સરકાર માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. શું ગુજરાત પાસે વરસાદી પાણીનું રાજ્યવ્યાપી સંચાલન કરવા માટે પૂરતું લાંબા ગાળાનું આયોજન છે? દક્ષિણ ગુજરાતમાં પૂર જેવી સ્થિતિ અને કચ્છ-સૌરાષ્ટ્રમાં પાણીની ચિંતા એક જ રાજ્યમાં એકસાથે દેખાય તો તે કુદરતનો વિરોધાભાસ નથી, તે આયોજન માટેની ચેતવણી છે.
જળાશયોની સ્થિતિ કેટલીક હદે આશ્વાસન આપે છે. સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં સરદાર સરોવર આશરે ૮૮ ટકા ભરાયેલો હતો અને ઉકાઈ પણ લગભગ ૭૯ ટકા સુધી ભરાયેલો હતો. શેત્રુંજી જળાશય સંપૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચ્યો હતો. પરંતુ મોટા જળાશયોમાં પાણી હોવું અને દરેક ગામ, શહેર તથા ખેતર સુધી જરૂરી સમયે પાણી પહોંચવું—બંને અલગ બાબતો છે. પાણીનું સાચું માપ માત્ર ડેમ કેટલો ભરાયો છે તે નથી; પાણી ક્યાં છે, ક્યારે જોઈએ છે અને ત્યાં સુધી કેવી રીતે પહોંચશે તે છે.
આજની સ્થિતિ સરકાર માટે એક મોટો પાઠ છે. જો ભારે વરસાદ પડે ત્યારે શહેરોમાં પાણી ભરાય અને થોડા મહિના પછી પીવાના પાણી માટે આકસ્મિક યોજના બનાવવી પડે, તો વરસાદને આપણે હજુ પણ સંસાધન તરીકે નહીં પરંતુ માત્ર કુદરતી ઘટના તરીકે જોઈ રહ્યા છીએ. વરસાદી પાણીનો મોટો હિસ્સો વહીને નદીઓ, નાળાઓ અને સમુદ્ર તરફ જાય છે. બીજી તરફ ઉનાળામાં બોરવેલ ઊંડા થાય છે, ભૂગર્ભ જળસ્તર નીચે જાય છે અને ગામડાંમાં પાણીના ટેન્કરોની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે.
ગુજરાતે હવે ‘વરસાદ કેટલો પડ્યો?’ કરતાં ‘વરસાદમાંથી કેટલું પાણી બચાવ્યું?’ એ પ્રશ્ન પૂછવો પડશે.
દરેક શહેરમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહની વ્યવસ્થા ફરજિયાત રીતે કાર્યરત છે કે નહીં તેની તપાસ થવી જોઈએ. નવા મકાનો, સોસાયટીઓ, ઔદ્યોગિક વિસ્તારો અને સરકારી ઇમારતોમાં વરસાદી પાણીના સંચયની વ્યવસ્થા કાગળ પર નહીં, જમીન પર હોવી જોઈએ. તળાવો અને કુદરતી જળમાર્ગોનું રક્ષણ માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો નથી; તે આગામી પેઢીના પીવાના પાણીનો વીમો છે.
ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ માટે લાંબા ગાળાની જળસુરક્ષા યોજના જરૂરી છે. જ્યાં વરસાદ ઓછો પડે છે ત્યાં માત્ર નહેરો અથવા ટેન્કર આધારિત વ્યવસ્થા પૂરતી નથી. સ્થાનિક તળાવોનું પુનર્જીવન, ચેકડેમ, ભૂગર્ભ જળનું પુનઃભરણ, માઇક્રો સિંચાઈ અને ખેતીમાં પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ—આ બધું એક જ નીતિના ભાગરૂપે જોવું પડશે.
સરકારે પણ હવે પાણીના પ્રશ્નમાં ‘કટોકટી આવે ત્યારે પગલાં’ની નીતિ છોડીને ‘કટોકટી પહેલાં આયોજન’ તરફ જવું પડશે. તાજી સ્થિતિમાં રાજ્ય સરકારે નગરપાલિકાઓ અને મહાનગરપાલિકાઓને પાણીની માંગ, ઉપલબ્ધ સ્રોતો અને સંભવિત આકસ્મિક પગલાં અંગે આયોજન કરવા કહ્યું છે. આ સાવચેતીનું પગલું આવકાર્ય છે, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આવી તૈયારી દર વર્ષે ચોમાસા પહેલાં કેમ ન થાય?
હવામાન પરિવર્તનના યુગમાં વરસાદ વધુ અનિયમિત બનવાની સંભાવના છે. ક્યારેક ટૂંકા સમયમાં અતિભારે વરસાદ અને પછી લાંબો વિરામ—આ નવું હવામાન ચક્ર બની શકે છે. તેથી જૂની પાણી નીતિથી નવી સમસ્યાઓ ઉકેલી શકાશે નહીં.
ગુજરાત પાસે નર્મદા છે, મોટા જળાશયો છે, નહેરો છે, ટેકનોલોજી છે અને આર્થિક ક્ષમતા પણ છે. હવે જરૂર છે દૂરંદેશી પાણી શાસનની. દરેક ટીપાને સંગ્રહિત કરવો, યોગ્ય જગ્યાએ પહોંચાડવો અને બગાડ અટકાવવો—આ માત્ર સરકારની નહીં, સમગ્ર સમાજની જવાબદારી છે.
આકાશ પાણી આપે છે; તેને સંપત્તિમાં ફેરવવાનું કામ માનવીએ કરવાનું છે.
ગુજરાતે હવે વરસાદની રાહ જોવી નહીં, વરસાદનું આયોજન કરવું પડશે. કારણ કે પાણીની અછત માત્ર ઓછા વરસાદથી નથી આવતી—પાણીનું અપૂરતું આયોજન પણ અછત પેદા કરે છે.
આજે જો વરસતું પાણી આપણે બચાવી નહીં શકીએ, તો આવતીકાલે એ જ પાણીની એક એક બુંદ માટે ગુજરાતને મોટી કિંમત ચૂકવવી પડશે.
નરેન્દ્ર જોષી
