કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
ગોંદિયા – ભારતની વૈશ્વિક ઓળખ ફક્ત તેની ભૌગોલિક સીમાઓ, સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ અને વિવિધ ધાર્મિક અને સામાજિક વારસા દ્વારા વ્યાખ્યાયિત નથી. તેની ભાષાકીય વિવિધતા પણ ભારતીય સભ્યતાની સૌથી મોટી શક્તિઓમાંની એક છે. દેશભરના વિવિધ રાજ્યો, પ્રદેશો અને સમુદાયોમાં અસંખ્ય ભાષાઓ અને બોલીઓ બોલાય છે, જેમાં દરેકમાં સદીઓનો ઇતિહાસ, સાહિત્ય, લોક સ્મૃતિ, સંસ્કૃતિ અને સામાજિક અનુભવ છે. તમિલ, તેલુગુ, કન્નડ, મલયાલમ, મરાઠી, સિંધી, બંગાળી, પંજાબી, આસામી અને ઉડિયા સહિત ઘણી ભારતીય ભાષાઓ દેશના સહિયારા સાંસ્કૃતિક વારસાના અભિન્ન અંગ છે. આ વ્યાપક ભાષાકીય પરિદૃશ્યમાં હિન્દી એક અનોખું સ્થાન ધરાવે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે હિન્દી માત્ર સંદેશાવ્યવહારનું માધ્યમ નથી, પણ સંદેશાવ્યવહારનું માધ્યમ પણ છે. તે સાહિત્ય, સંસ્કૃતિ, સંવેદનશીલતા, વિચાર અને સામાજિક જોડાણની એક મહત્વપૂર્ણ ભાષા છે. તેથી, હિન્દીને પ્રોત્સાહન આપવાનો અર્થ ફક્ત ભાષાનો વિસ્તાર કરવો જ નહીં, પરંતુ ભારતની બહુભાષી લોકશાહી સંસ્કૃતિમાં તેને સંદેશાવ્યવહાર અને જ્ઞાનના અસરકારક માધ્યમ તરીકે મજબૂત બનાવવી પણ છે. આ વિચાર જ ૧૪ સપ્ટેમ્બરે દર વર્ષે ઉજવાતા હિન્દી દિવસને વિશેષ મહત્વ આપે છે.
મિત્રો, જો આપણે ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે હિન્દી દિવસ ઉજવવાની વાત કરીએ, તો દેશભરમાં રાષ્ટ્રીય હિન્દી દિવસ ગર્વ અને ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવી રહ્યો છે. આ ખાસ પ્રસંગને યાદ કરવા માટે, ગૃહ મંત્રાલયનો સત્તાવાર ભાષા વિભાગ, મુંબઈમાં છઠ્ઠી અખિલ ભારતીય સત્તાવાર ભાષા પરિષદ (૧૪-૧૫ સપ્ટેમ્બર)નું આયોજન કરી રહ્યો છે, જેનું ઉદ્ઘાટન કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ દ્વારા કરવામાં આવશે. આ પરિષદ સરકારી કામકાજમાં હિન્દીના સરળ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને ટેકનિકલ ક્ષેત્રોમાં સત્તાવાર ભાષાને મજબૂત બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. વધુમાં, કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રાલયના નેતૃત્વ હેઠળ, સત્તાવાર ભાષા સપ્તાહના ભાગ રૂપે દેશભરની શાળાઓ, યુનિવર્સિટીઓ અને સરકારી સંસ્થાઓમાં વિવિધ સાહિત્યિક અને સાંસ્કૃતિક સ્પર્ધાઓનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. પંચાયતી રાજ મંત્રાલયના સચિવ અને મંત્રી દ્વારા દેશભરની તમામ ગ્રામ પંચાયતોને ગ્રામ્ય સ્તરે હિન્દી દિવસ ઉજવવા અને સ્થાનિક શાસનમાં હિન્દી અને પ્રાદેશિક ભાષાઓનો સત્તાવાર ઉપયોગ વધારવા અપીલ કરવામાં આવી છે.વૈશ્વિક સ્તરે, વિદેશમાં ભારતીય દૂતાવાસો દ્ગઇૈં અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિદ્યાર્થીઓ માટે હિન્દી ઉત્સવો અને કવિતા પરિષદોનું આયોજન કરી રહ્યા છે, જે વૈશ્વિક મંચ પર હિન્દીને એક નવી ઓળખ અને શક્તિ આપે છે.
મિત્રો, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ભારતીય ભાષાકીય અને બંધારણીય ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ તારીખ છે. ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૯ ના રોજ, બંધારણ સભાએ દેવનાગરી લિપિમાં હિન્દીને સંઘની સત્તાવાર ભાષા તરીકે અપનાવી. સ્વતંત્ર ભારતે તે સમયે ઘણા મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય પ્રશ્નોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, અને સંઘના સત્તાવાર કાર્ય માટે ભાષાનો પ્રશ્ન ખૂબ જ સંવેદનશીલ હતો. અહીં, આપણે કહી શકીએ છીએ કે હિન્દીને સત્તાવાર ભાષા તરીકે વિરુદ્ધ ભારતની ભાષાકીય વિવિધતાઃ બંધારણે હિન્દીને સત્તાવાર ભાષા બનવાનો અધિકાર આપ્યો હતો.ભારત એક એવો દેશ હતો જ્યાં વિવિધ પ્રદેશોમાં વિવિધ ભાષાઓ પ્રચલિત હતી. તેથી, ભાષા અંગેનો નિર્ણય ફક્ત વહીવટી સુવિધાનો વિષય નહોતો, પરંતુ દેશની એકતા, વિવિધતા, લોકશાહી સંવેદનશીલતા અને ભાવિ રાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા સાથે પણ જોડાયેલો હતો. બંધારણ સભામાં આ મુદ્દા પર વ્યાપક અને તીવ્ર ચર્ચા થઈ હતી. સત્તાવાર ભાષા પર ચર્ચા કર્યા પછી, ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૯ ના રોજ હિન્દીને સંઘની સત્તાવાર ભાષા તરીકે સ્વીકારવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો, અને તેના માટે દેવનાગરી લિપિ નિર્ધારિત કરવામાં આવી હતી. આ જોગવાઈ પાછળથી બંધારણના ભાગ ૧૭ માં સમાવવામાં આવી હતી.
મિત્રો, અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય હકીકતસમજવી જરૂરી છેઃ બંધારણ હિન્દીને ભારતની રાષ્ટ્રભાષા તરીકે જાહેર કરતું નથી. બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૪૩ મુજબ, સંઘની સત્તાવાર ભાષા હિન્દી છે, જેની લિપિ દેવનાગરી છે. આ જ બંધારણીય જોગવાઈમાં અંકોના ઉપયોગ અને સંઘના સત્તાવાર કાર્યમાં અંગ્રેજીના સતત ઉપયોગ માટેની જોગવાઈઓ પણ શામેલ હતી.
પાછળથી, સંસદને કાયદા દ્વારા સંઘના સત્તાવાર કાર્યમાં અંગ્રેજીના ઉપયોગ અંગે જોગવાઈઓ કરવાની સત્તા આપવામાં આવી. તેથી, હિન્દી દિવસની વિચારણા કરતી વખતે, બંધારણીય પરિભાષાની ચોકસાઈ હિન્દી પ્રત્યેની આપણી ભાવનાત્મક પ્રતિબદ્ધતા જેટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. હિન્દી પ્રત્યેનો આદર ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બનશે જ્યારે તે બંધારણીય ગૌરવ, ભાષાકીય સહઅસ્તિત્વ અને લોકશાહી સંવેદનશીલતા સાથે આગળ વધે.
મિત્રો, હિન્દી દિવસ ઉજવવાની પરંપરા ૧૯૫૩ માં ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૯ ના ઐતિહાસિક નિર્ણયની યાદમાં શરૂ થઈ હતી. ત્યારથી, આ દિવસ હિન્દી ભાષાના પ્રચાર, ઉપયોગ અને વિકાસ વિશે જાગૃતિ લાવવાનો પ્રસંગ બની ગયો છે. ભારત સરકારના વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગોમાં હિન્દી સપ્તાહ, હિન્દી પખવાડિયા અને હિન્દી મહિનો જેવા કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવે છે. સત્તાવાર ભાષાના ક્ષેત્રમાં ઉત્કૃષ્ટ કાર્ય કરનાર વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓનું પણ સન્માન કરવામાં આવે છે. પરંતુ હિન્દી દિવસનો સાચો હેતુ ફક્ત સરકારી સમારંભો, પુરસ્કારો અને ઔપચારિક ભાષણો પૂરતો મર્યાદિત ન હોવો જોઈએ. તેનો વ્યાપક ઉદ્દેશ્ય હિન્દીને જીવન, વહીવટ, શિક્ષણ, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, સંશોધન અને ડિજિટલ સંદેશાવ્યવહારના અસરકારક માધ્યમ તરીકે સતત વિકસાવવાનો હોવો જોઈએ.
મિત્રો, આજે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કેઃ શું આપણે ફક્ત ૧૪ સપ્ટેમ્બરના રોજ હિન્દીનું સન્માન કરીએ છીએ, કે પછી આપણે તેને વર્ષના ૩૬૫ દિવસ આપણા વર્તન અને કાર્ય વાતાવરણમાં તેનું યોગ્ય સ્થાન આપીએ છીએ? કોઈ ભાષા કેલેન્ડર પર એક જ તારીખે ટકી શકતી નથી. જ્યારે લોકો બોલે છે, લખે છે, વાંચે છે, તેમાં જ્ઞાન મેળવે છે, નવા વિચારો વ્યક્ત કરે છે અને તેને ભવિષ્યની પેઢીઓ સુધી પહોંચાડે છે ત્યારે ભાષા જીવંત રહે છે. તેથી, હિન્દી દિવસ એ આત્મનિરીક્ષણનો પણ એક અવસર છે. આપણે તપાસ કરવી જોઈએ કે હિન્દીનો ઉપયોગ ભાવનાત્મક કે સાંસ્કૃતિક અભિવ્યક્તિ સુધી મર્યાદિત છે કે તે આધુનિક જ્ઞાન અને અર્થતંત્રની બદલાતી જરૂરિયાતો સાથે પણ ગતિ કરી રહી છે.
મિત્રો, એકવીસમી સદીમાં ભાષા સામેનો સૌથી મોટો પડકાર ફક્ત અન્ય ભાષાઓ સાથેની સ્પર્ધા નથી, પરંતુ તકનીકી પરિવર્તનની ગતિ છે. ઇન્ટરનેટ, મોબાઇલ ફોન, કૃત્રિમ બુદ્ધિ, સોશિયલ મીડિયા, ડિજિટલ શિક્ષણ અને ઓનલાઇન સેવાઓએ ભાષાઓના સ્વભાવને ઝડપથી બદલી નાખ્યો છે. આ ડિજિટલ પરિવર્તને હિન્દી માટે અભૂતપૂર્વ તકો પણ ઉભી કરી છે. આજે, લાખો લોકો હિન્દીમાં સમાચાર વાંચે છે, વિડિઓઝ જુએ ??છે, સોશિયલ મીડિયા પર વાતચીત કરે છે, ઓનલાઇન શિક્ષણ મેળવે છે અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરે છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના વિસ્તરણ સાથે, હિન્દી માટે નવા રસ્તાઓ પણ ખુલી રહ્યા છે, જેમાં મશીન અનુવાદ, અવાજ ટેકનોલોજી, ડિજિટલ સામગ્રી, ભાષા મોડેલ અને ભારતીય ભાષાઓ વચ્ચે વાતચીતનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ આ તકને સાચી શક્તિમાં પરિવર્તિત કરવા માટે, ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી હિન્દી ડિજિટલ સામગ્રી, વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી પરિભાષા, વિશ્વસનીય અનુવાદ, સંશોધન સંસાધનો અને આધુનિક ભાષા ટેકનોલોજીનો સતત વિકાસ જરૂરી રહેશે.
મિત્રો, હિન્દીના ભવિષ્યની સૌથી મોટી તાકાત તેનો વિસ્તરણ નહીં, પરંતુ તેનો સમાવેશી સ્વભાવ હોવો જોઈએ. ભારતની ભાષાકીય વિવિધતાને પડકાર તરીકે જોવાને બદલે, તેને એક શક્તિ તરીકે સ્વીકારવી જોઈએ. હિન્દીને આગળ વધારવાનો અર્થ તમિલ, તેલુગુ, કન્નડ, મલયાલમ, મરાઠી, બંગાળી, પંજાબી, આસામી, ઉડિયા અથવા અન્ય કોઈપણ ભારતીય ભાષાને પાછળ ધકેલી દેવાનો નથી. વાસ્તવમાં, સાચો ભાષાકીય આદર ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે દરેક ભારતીય ભાષાને તેના સાહિત્ય, ઇતિહાસ, જ્ઞાન અને સાંસ્કૃતિક યોગદાન માટે આદર આપવામાં આવે. હિન્દી એક લિંક ભાષા બની શકે છે જે વિવિધ ભાષાકીય સમુદાયો વચ્ચે વાતચીતને સરળ બનાવે છે, પરંતુ આ ભૂમિકા સહકાર અને આદર પર આધારિત હોવી જોઈએ, પ્રભુત્વ પર નહીં.
મિત્રો, આપણને એવી હિન્દીની જરૂર છે જે સરળ, સરળ અને સામાન્ય નાગરિક માટે સરળતાથી સુલભ હોય; એવી હિન્દી જે વહીવટી જટિલતાઓને ઘટાડે અને સમાજના છેલ્લા વ્યક્તિ સુધી જ્ઞાન પહોંચાડે; એક એવી હિન્દી જે સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિની ભાષા હોવા ઉપરાંત, વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, અર્થશાસ્ત્ર, કાયદો, દવા, શિક્ષણ અને કૃત્રિમ બુદ્ધિની ભાષા પણ બને છે. હિન્દીની વૈશ્વિક સંભાવના ફક્ત ત્યારે જ મજબૂત બનશે જ્યારે તે જ્ઞાનની આધુનિક દુનિયા સાથે સક્રિય રીતે જોડાશે. ઉચ્ચ-સ્તરીય સંશોધન, વિશ્વ-સ્તરીય શૈક્ષણિક સામગ્રી, વૈજ્ઞાનિક લેખન, ડિજિટલ સંસાધનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંદેશાવ્યવહાર ક્ષમતાઓનો હિન્દીમાં વિકાસ કરવો એ આજની તાત્કાલિક જરૂરિયાત છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે હિન્દી દિવસ એ ભૂતકાળની બંધારણીય ઘટનાને યાદ કરવાનો દિવસ નથી, પરંતુ ભવિષ્યની ભાષા નીતિ પર વિચાર કરવાની તક પણ છે. ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૯ ના રોજ, હિન્દીને સંઘની સત્તાવાર ભાષા તરીકે બંધારણીય માન્યતા આપવામાં આવી; હવે એકવીસમી સદીની જવાબદારી એ સુનિશ્ચિત કરવાની છે કે હિન્દી જ્ઞાન, ટેકનોલોજી, નવીનતા અને વૈશ્વિક સંદેશાવ્યવહારની સક્ષમ ભાષા બને. હિન્દી પ્રત્યે પ્રેમનો અર્થ એ નથી કે અન્ય ભારતીય ભાષાઓનો વિરોધ કરવો, પરંતુ ભારતના સમગ્ર ભાષાકીય વારસાનો આદર કરતી વખતે હિન્દીને પ્રોત્સાહન આપવું. જો હિન્દી તેના મૂળ સાથે જોડાયેલ રહે અને ટેકનોલોજી, વિજ્ઞાન અને વૈશ્વિક સંદેશાવ્યવહારની નવી દુનિયામાં પોતાને એકીકૃત કરે, તો તેનું ભવિષ્ય અત્યંત વ્યાપક બની શકે છે. તેથી, હિન્દી દિવસનો સૌથી મોટો સંદેશ એ હોવો જોઈએ કે ભાષાને જોડાણનું માધ્યમ બનાવો, વિભાજનનું નહીં. હિન્દીનો આદર કરો, પરંતુ ભારતની દરેક ભાષાનો આદર કરો; કારણ કે ભારતની ભાષાકીય વિવિધતા તેની સાંસ્કૃતિક શક્તિ છે, અને ભાષાકીય સહઅસ્તિત્વ તેનો લોકશાહી આત્મા છે.
