તંત્રીની કલમે….
અમદાવાદના સિંગરવા વિસ્તારમાં ચાર આરોપીઓ સાથે જાહેરમાં મારપીટ થઈ હોવાનો વીડિયો સામે આવ્યા બાદ એક સ્વાભાવિક ચર્ચા ઊભી થઈ છે કે ગુના સામે કડક કાર્યવાહી અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા વચ્ચેની મર્યાદા ક્યાં સુધી હોવી જોઈએ? કોઈ ગુનો બને ત્યારે લોકોમાં રોષ ઊભો થાય, આરોપીઓ સામે તાત્કાલિક અને કડક કાર્યવાહી થાય તેવી અપેક્ષા રહે તે સ્વાભાવિક છે. પોલીસ પાસેથી પણ સમાજ એવી જ અપેક્ષા રાખે છે કે તે ગુનેગારો સામે ઝડપથી કાર્યવાહી કરે અને સામાન્ય નાગરિકને સુરક્ષાનો અનુભવ કરાવે. પરંતુ આ સાથે એ પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે કે આરોપીની ધરપકડ અને તપાસથી લઈને તેને સજા થાય ત્યાં સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયા કાયદાની નક્કી કરેલી મર્યાદામાં રહે.
સિંગરવાની ઘટનામાં સામે આવેલા વીડિયોને લઈને વિવિધ સવાલો ઊભા થયા છે. અહેવાલો મુજબ ચાર આરોપીઓને ઘટનાસ્થળે લઈ જવામાં આવ્યા હતા અને તેમની સાથે જાહેરમાં મારપીટ થઈ હોવાનું વીડિયોમાં જોવા મળ્યું છે. જોકે કોઈપણ ઘટનાની સંપૂર્ણ હકીકત માત્ર વીડિયો કે પ્રાથમિક માહિતીના આધારે નક્કી કરવી યોગ્ય નથી. સમગ્ર ઘટનાક્રમ, તે સમયના સંજોગો અને પોલીસની કાર્યવાહી અંગેની હકીકતો સત્તાવાર તપાસ બાદ વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. તેથી આ ઘટનાને કોઈ એક પક્ષની તરફેણ કે વિરોધમાં જોવાને બદલે કાયદાના શાસન સાથે જોડાયેલા વ્યાપક પ્રશ્ન તરીકે જોવાની જરૂર છે.
પોલીસની કામગીરી કેટલી પડકારજનક છે તે પણ સમજવું જરૂરી છે. કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાથી લઈને ગુનેગારોને શોધવા, પીડિતને સુરક્ષા આપવી, પુરાવા એકત્ર કરવા અને ઘણી વખત જોખમી પરિસ્થિતિમાં તાત્કાલિક નિર્ણય લેવા સુધીની જવાબદારી પોલીસના ખભા પર હોય છે. ગુનાખોરી સામે અસરકારક અને સક્ષમ પોલીસ વ્યવસ્થા કોઈપણ સમાજ માટે અનિવાર્ય છે. પોલીસ નબળી પડે તો તેનો સીધો લાભ અસામાજિક તત્ત્વોને મળે છે. તેથી પોલીસને કાયદા હેઠળ જરૂરી સત્તા અને કાર્યવાહી કરવાની પૂરતી સ્વતંત્રતા મળવી જ જોઈએ.
પરંતુ પોલીસની આ સત્તાનું મૂળ પણ કાયદામાં જ રહેલું છે. એટલે પોલીસની કાર્યવાહી જેટલી કાયદેસર અને સ્થાપિત પ્રક્રિયાને અનુરૂપ હોય, એટલો જ લોકોનો તેના પર વિશ્વાસ વધે છે. ગુજરાત પોલીસ મુખ્યાલય દ્વારા અગાઉ આરોપીઓની જાહેર પરેડ કે જાહેર અપમાન જેવી કાર્યવાહી ટાળવા અંગે સૂચનાઓ આપવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે. આવી માર્ગદર્શિકાઓનો હેતુ પોલીસને નબળી બનાવવાનો નહીં, પરંતુ તેની કામગીરી કાયદાકીય મર્યાદામાં રહે અને ભવિષ્યમાં તેની કાર્યવાહી સામે કાનૂની પ્રશ્નો ઊભા ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
આ સમગ્ર ચર્ચામાં આરોપી અને દોષિત વચ્ચેનો તફાવત પણ સમજવો જરૂરી છે. કોઈ વ્યક્તિ સામે આરોપ લાગવો અને અદાલતમાં તેનો ગુનો સાબિત થવો એ બે અલગ તબક્કા છે. પોલીસ ગુનાની તપાસ કરે છે, પુરાવા એકત્ર કરે છે અને આરોપીને અદાલત સમક્ષ રજૂ કરે છે. ઉપલબ્ધ પુરાવા અને બંને પક્ષની દલીલો સાંભળ્યા બાદ વ્યક્તિ દોષિત છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનું કામ અદાલતનું છે. જો આરોપી દોષિત સાબિત થાય તો કાયદામાં નક્કી થયેલી સજા તેને મળવી જ જોઈએ. ગંભીર ગુનાઓમાં કડક સજા થાય તે સમાજના ન્યાય અને સુરક્ષા માટે પણ જરૂરી છે.
આરોપીના કાનૂની અધિકારોની વાત કરવાનો અર્થ ગુનાનું સમર્થન કરવું કે પીડિતની પીડાને ઓછી ગણવી એવો નથી. ન્યાયવ્યવસ્થાની સાચી કસોટી એ છે કે પીડિતને ન્યાય મળે, સાચો ગુનેગાર સજાથી બચી ન શકે અને સાથે કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિ માત્ર આરોપ કે જાહેર રોષના આધારે અન્યાયનો ભોગ પણ ન બને. આ સંતુલન જ કાયદાના શાસનની ઓળખ છે.
આજના સોશિયલ મીડિયાના સમયમાં કોઈપણ ઘટનાનો વીડિયો થોડી જ ક્ષણોમાં હજારો-લાખો લોકો સુધી પહોંચી જાય છે. ત્યારબાદ જાહેર અભિપ્રાય પણ ઝડપથી રચાઈ જાય છે. ઘણી વખત લોકો તાત્કાલિક અને દેખાતી કાર્યવાહીથી સંતોષ અનુભવે છે. પરંતુ ન્યાયની પ્રક્રિયા જાહેર લાગણી કે સોશિયલ મીડિયાની પ્રતિક્રિયાથી નહીં, પુરાવા અને કાયદાથી ચાલવી જોઈએ. કારણ કે કાયદાનો હેતુ માત્ર ગુનેગારને સજા કરવાનો નથી, પરંતુ સજા આપવાની પ્રક્રિયા પણ ન્યાયસંગત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
સિંગરવા જેવી ઘટના સામે આવે ત્યારે પોલીસની ટીકા કરવી કે પોલીસની દરેક કાર્યવાહીને યોગ્ય ઠેરવવી—આ બંને છેડાઓથી દૂર રહીને ઘટનાની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી વધુ જરૂરી છે. જો પોલીસની કાર્યવાહી નિયમો અનુસાર થઈ હોય તો હકીકત સ્પષ્ટ થવી જોઈએ અને જો ક્યાંય નક્કી કરેલી પ્રક્રિયાનું ઉલ્લંઘન થયું હોય તો તેની જવાબદારી પણ નિયમો અનુસાર નક્કી થવી જોઈએ. તેનાથી પોલીસ તંત્રની વિશ્વસનીયતા ઓછી નહીં પરંતુ વધુ મજબૂત બને છે.
આખરે સમાજને સક્ષમ પોલીસ પણ જોઈએ અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર પણ. બંનેની ભૂમિકા અલગ છે, પરંતુ અંતિમ હેતુ એક જ છે—ન્યાય અને કાયદાનું શાસન. પોલીસ ગુનાખોરી સામે નિર્ભયતાથી કાર્યવાહી કરે, તપાસ મજબૂત બનાવે અને પુરાવા સાથે આરોપીને અદાલત સુધી પહોંચાડે; જ્યારે અદાલત કાયદા અને પુરાવાના આધારે દોષ તથા સજા નક્કી કરે. આ વ્યવસ્થામાં દરેક સંસ્થા પોતાની મર્યાદામાં રહીને અસરકારક રીતે કામ કરે ત્યારે જ સામાન્ય નાગરિકનો કાયદા પર વિશ્વાસ વધુ મજબૂત બને છે. ગુનાખોરી સામે કડકાઈ જરૂરી છે, પરંતુ એ કડકાઈ કાયદાની મર્યાદામાં રહે—એ જ લોકશાહી ન્યાયવ્યવસ્થાની સાચી શક્તિ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
