કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતમાં ૨ ઓક્ટોબરે રાષ્ટ્રપિતા મહાત્મા ગાંધી અને ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીની જન્મજયંતિ ઉજવવામાં આવે છે, જે આપણને સત્ય, અહિંસા, સરળતા, લોકશાહી મૂલ્યો અને જાહેર જીવનમાં નીતિશાસ્ત્રની યાદ અપાવે છે. જો કે, ૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ, દેશના રાજકીય અને બંધારણીય પરિદૃશ્યમાં એક એવો વિકાસ થયો જેણે ભારતીય ચૂંટણી પ્રણાલીની પારદર્શિતા, ચૂંટણી પંચની સંસ્થાકીય સ્વતંત્રતા અને લાખો મતદારોના મતદાન અધિકારોને રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવ્યા છે. વિવિધ રાજકીય પક્ષો, યુવા સંગઠનો અને નાગરિક સમાજ જૂથોએ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના રાજીનામા, જવાબદારી અને સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (એસઆઈઆર) પ્રક્રિયાની તપાસની માંગણી સાથે વિરોધ પ્રદર્શનોનું આયોજન કર્યું છે. આ વિકાસનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે આ વિવાદ હવે રાજકીય આરોપો અને પ્રતિ-આરોપ સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યો, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પણ પહોંચ્યો છે. મહારાષ્ટ્ર મીડિયાના સંશોધનના આધારે, હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા, આ લેખમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને લગતો સમગ્ર વિવાદ શું છે તે સમજાવવા માંગુ છું. આ વિવાદનું મૂળ ચૂંટણી પંચ દ્વારા મતદાર યાદીઓના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (એસઆઈઆર)ની પ્રક્રિયા અને આ પ્રક્રિયા દરમિયાન લેવામાં આવેલા નિર્ણયોમાં રહેલું છે. આ પ્રક્રિયાનો જણાવેલ વહીવટી હેતુ મતદાર યાદીને અપડેટ કરવાનો, મૃત અને સ્થાનાંતરિત મતદારોની એન્ટ્રીઓ ચકાસવાનો, ડુપ્લિકેટ નામો દૂર કરવાનો અને પાત્ર નવા મતદારોનો સમાવેશ કરવાનો છે. જો કે, ટીકાકારોનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયાએ દસ્તાવેજીકરણની આવશ્યકતાઓ, નામો દૂર કરવાની પદ્ધતિ, ફોર્મ ૬ માં ફેરફારો અને ડિજિટલ સિસ્ટમના સંચાલન અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે.
મિત્રો, અરજદારોએ આરોપ લગાવ્યો છે કે મતદાર યાદીઓમાંથી આશરે ૧૩૦ મિલિયન નામો દૂર કરવામાં આવ્યા છે. આ આંકડો અરજીઓ અને અહેવાલોમાં કરવામાં આવેલ દાવો છે; તેને આપમેળે પુરાવા તરીકે ગણી શકાય નહીં કે ૧૩૦ મિલિયન પાત્ર મતદારોને મતાધિકારથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા છે. મીડિયા રિપોટ્ર્સમાં જ્યારે ખુલાસો થયો કે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા દસ મહિનામાં ઓછામાં ઓછા ૧૪ વખત કમિશનની કેટલીક પ્રક્રિયાઓ અને નિર્ણયો સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો ત્યારે આ વિવાદ વધુ તીવ્ર બન્યો. રિપોટ્ર્સમાં ફોર્મ ૬, મતદાર યાદીમાંથી નામ ઉમેરવા અને કાઢી નાખવા અને એસઆઈઆર સંબંધિત પ્રક્રિયાઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. જો કે, ચૂંટણી કમિશને તેના નિર્ણયોને સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાઓ અનુસાર ગણાવ્યા છે. તેથી, આ વાંધાઓને સ્થાપિત અનિયમિતતાઓને બદલે તપાસ અને સ્પષ્ટતાની જરૂર હોય તેવા તથ્યો તરીકે જોવું યોગ્ય રહેશે.
મિત્રો, જો આપણે ધ્યાનમાં લઈએ કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ૫ ઓક્ટોબરની સુનાવણી શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, તોઃ ૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી આ વિવાદમાં વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ઉપલબ્ધ સમાચાર અહેવાલો અનુસાર, અરજીઓ મુખ્ય ન્યાયાધીશ સહિત ત્રણ સભ્યોની બેન્ચ સમક્ષ સાંભળવાની છે. અરજીઓ પ્રશ્ન કરે છે કે શું મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે કમિશનના અન્ય સભ્યોની જરૂરી સંમતિ વિના એસઆઈઆર અંગે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લીધા હતા, અને શું આવા નિર્ણયો બંધારણીય અને વૈધાનિક પ્રક્રિયાઓ અનુસાર હતા. અરજદારોએ સોફ્ટવેરમાં કથિત એકપક્ષીય નિર્દેશો, માર્ગદર્શિકા અને ફેરફારોને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવાની માંગ કરી છે. તેઓ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને સંબંધિત અધિકારીઓ સામે કાયદા અનુસાર કાર્યવાહી કરવાની, સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશની આગેવાની હેઠળ સ્વતંત્ર ન્યાયિક તપાસ અથવા વિશેષ તપાસ ટીમની રચના કરવાની અને ઇસીઆઇએનઇટી અને ઇસીઆઇ એનઇટી સિસ્ટમ્સનું ટેકનિકલ અને ફોરેન્સિક ઓડિટ કરવાની પણ માંગ કરી છે. તેમણે વિનંતી કરી છે કે કમિશનના મૂળ રેકોર્ડ, ફાઇલ નોટિંગ અને મીટિંગ્સના મિનિટ્સ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે. સૌથી મહત્વપૂર્ણ વચગાળાની માંગ એ છે કે જ્ઞાનેશ કુમારને ન્યાયિક પ્રક્રિયા પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકે કામ કરવાથી રોકવામાં આવે. આ અરજદારોની પ્રાર્થના છે, કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલ આદેશ નથી. સુનાવણીનું વાસ્તવિક મહત્વ નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા, કમિશનની સામૂહિક શક્તિ અને મતદાર યાદી સુધારણાની કાયદેસરતા સંબંધિત પ્રશ્નો પર કોર્ટના નિર્દેશમાં રહેશે.
મિત્રો, જો આપણે ગાંધી જયંતિ પર મુંબઈથી રાષ્ટ્રવ્યાપી આંદોલનની શરૂઆતનો વિચાર કરીએ, તો કોકરોચ જનતા પાર્ટી ના સ્થાપક દ્વારા ૨ ઓક્ટોબરના વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન કરવામાં આવેલી જાહેરાત ખાસ કરીને મુખ્ય રહી છે. સંગઠને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના રાજીનામાની માંગણી સાથે મુંબઈથી રાષ્ટ્રવ્યાપી આંદોલન શરૂ કરવાની યોજના જાહેર કરી હતી. ત્યારબાદ વિવિધ શહેરોમાં વિરોધ પ્રદર્શનો થયા અને આંદોલનનો વધુ વિસ્તાર થયો. મુંબઈમાં, શિવાજી પાર્ક વિસ્તારનો ઉલ્લેખ પ્રસ્તાવિત વિરોધ પ્રદર્શનના સ્થળ તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, પોલીસ પરવાનગી અંગે વહીવટીતંત્ર અને આયોજકો વચ્ચે મતભેદ હોવાના અહેવાલો બહાર આવ્યા. દિલ્હીના જંતર મંતર ખાતે પ્રસ્તાવિત વિરોધ પ્રદર્શન માટે પોલીસે ઇનકાર અને કડક સુરક્ષા વ્યવસ્થાના અહેવાલો પણ બહાર આવ્યા. તેથી, સ્થાન-વિશિષ્ટ સત્તાવાર પુષ્ટિ વિના સ્થળોએ સમાન વિરોધ પ્રદર્શન અથવા ઇન્ટરનેટ બંધ કરવાના દાવાઓ કરવા જોઈએ નહીં. આંદોલનની મુખ્ય માંગણીઓમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનું રાજીનામું અથવા બંધારણીય પ્રક્રિયા દ્વારા દૂર કરવું, મતદાર યાદી સુધારણાની સ્વતંત્ર તપાસ, દૂર કરાયેલા પાત્ર મતદારોના નામ પુનઃસ્થાપિત કરવા, ચૂંટણી પંચની નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાનો ખુલાસો અને ડિજિટલ ચૂંટણી પ્રણાલીઓ માટે જવાબદારીનો સમાવેશ થાય છે. વિરોધ પક્ષોએ મતદાન આધારિત મતદાન, પૂર્વ- એસઆઈઆર મતદાર યાદીઓની સમીક્ષા અને અસરકારક અપીલ પ્રણાલીની માંગણીઓ પણ ઉઠાવી છે. એ સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે કે રાજીનામું, મહાભિયોગ અથવા દૂર કરવાની માંગણીઓ રાજકીય અને બંધારણીય રીતે અલગ પ્રક્રિયાઓ છે. બંધારણીય પ્રક્રિયા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને દૂર કરવા માટે લાગુ પડે છે; રાજકીય વિરોધની માંગણીઓ આપમેળે દૂર કરવા માટે કાનૂની આદેશ બની જતી નથી.
મિત્રો, જો આપણે ફોર્મ-૬ અને ચૂંટણી પંચના આંતરિક વાંધાઓના મુદ્દાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ફોર્મ-૬ મતદાર યાદીમાં નવા પાત્ર મતદારો ઉમેરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સાધન છે. આ ફોર્મ અને તેની સાથે સંકળાયેલ પ્રક્રિયાઓમાં ફેરફારોને લઈને પણ વિવાદ ઉભો થયો છે. અરજદારોએ મૂળ ફોર્મ-૬ સિસ્ટમને પુનઃસ્થાપિત કરવાની અને નિર્ણયોની કાયદેસરતાની તપાસ કરવાની માંગ કરી છે. બીજી બાજુ, કમિશનનો દાવો છે કે જીૈંઇ સંબંધિત નિર્ણયો નિર્ધારિત સંસ્થાકીય પ્રક્રિયામાં લેવામાં આવ્યા હતા.આ બાબતમાં વાસ્તવિક બંધારણીય પ્રશ્ન એ છે કે બહુ-સભ્ય ચૂંટણી પંચની સત્તાઓનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો જોઈએ. જો કોઈ નિર્ણય પર કમિશનના સભ્યોમાં મતભેદ થયો હોય, તો સંબંધિત ફાઇલો, મંજૂરીઓ અને મીટિંગ રેકોર્ડ પરિસ્થિતિને સ્પષ્ટ કરી શકે છે. પારદર્શિતા એટલે ફક્ત આરોપો સ્વીકારવા જ નહીં, પરંતુ પુરાવાના આધારે તેમની નિષ્પક્ષ રીતે તપાસ કરવી.
મિત્રો, જો આપણે એસઆઈઆર પૂર્ણ કરી ચૂકેલા રાજ્યોમાં ફરીથી હાથ ધરવામાં આવનાર ખાસ ઝુંબેશને સમજવા માંગીએ છીએ, તો વિવાદ વચ્ચે, ચૂંટણી પંચ દ્વારા જીૈંઇ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી ચૂકેલા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં મતદાર યાદી અપડેટ કરવા માટે એક ખાસ ઝુંબેશ શરૂ કરવાની તૈયારીના સમાચાર પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ૨૯ સપ્ટેમ્બરના રોજ રાજ્યોને મોકલવામાં આવેલી સૂચનાઓ અને મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓ સાથેની ચર્ચા અનુસાર, આ ઝુંબેશનો હેતુ એવા લાયક નાગરિકોને ઓળખવાનો છે જેમના નામ સુધારણા દરમિયાન યાદીમાં સામેલ ન હતા. ૧૮ વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કરી ચૂકેલા નવા મતદારો ઉમેરવા પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયામાં જીૈંઇ પહેલા અને પછી મતદાર યાદીઓનું મેચિંગ શામેલ છે જેથી લાયક મતદારોના કોઈપણ અજાણતા કાઢી નાખવામાં આવ્યા હોય તે ઓળખી શકાય. શંકાસ્પદ કિસ્સાઓમાં, સંબંધિત વ્યક્તિની વાસ્તવિક સ્થિતિ, મૃત્યુ અથવા ટ્રાન્સફર અને ડુપ્લિકેટ એન્ટ્રીઓની ચકાસણી કરવામાં આવશે. જો લાયક જણાય, તો ફોર્મ ૬ દ્વારા નામ ફરીથી ઉમેરવાની પ્રક્રિયા અપનાવી શકાય છે.
મિત્રો, રાજકીય પક્ષોના બૂથ-સ્તરીય અધિકારીઓ તેમજ બૂથ-સ્તરીય એજન્ટોની ભૂમિકા અહીં મહત્વપૂર્ણ છે. મતદાર યાદીની ચોકસાઈ માટે વહીવટી ચકાસણી અને રાજકીય પક્ષની દેખરેખ વચ્ચે સંકલન જરૂરી છે.બીએલ ઓ ઘરે બેઠા દસ્તાવેજો એકત્રિત કરી શકશે,અને ઇસીઆઇએનઇટી ની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવશે. એસઆઈઆર દરમિયાન અનમેપ્ડ અથવા તાર્કિક વિસંગતતાઓને કારણે નોટિસ મેળવનારા મતદારો માટે દસ્તાવેજ સબમિશન પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે પણ સૂચનાઓ પર ચર્ચા થઈ રહી છે. આ અંતર્ગત,બીએલઓ દસ્તાવેજો એકત્રિત કરવા અને તેને ઓનલાઈન સિસ્ટમમાં અપલોડ કરવા માટે મતદારના ઘરે જઈ શકે છે. ત્યારબાદ ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી દસ્તાવેજોની ચકાસણી કરશે. જો વધારાની માહિતીની જરૂર હોય, તો મતદારને તે સબમિટ કરવાની તક આપવામાં આવશે. તપાસ અને સુનાવણી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ નામો દૂર કરવાની શરૂઆત કરવી જોઈએ. આ સંદર્ભમાં,ઇસીઆઇએનઇટી ની સમીક્ષા કરવા માટે સ્વતંત્ર ટેકનિકલ નિષ્ણાતો, સંભવતઃઆઈઆઈટી અથવા આઈઆઈઆઈટી માંથી, ની સમિતિ બનાવવાની યોજનાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. એવું પણ સૂચવવામાં આવ્યું છે કે જરૂરિયાત મુજબ સોફ્ટવેર સુધારા કરવામાં આવશે. ડિજિટલ ચૂંટણી પ્રણાલીમાં, ટેકનિકલ પારદર્શિતા, રેકોર્ડની સુરક્ષા, ફેરફારોનું ઓડિટ અને નાગરિકો માટે ફરિયાદ નિવારણ સુવિધાઓ લોકશાહી વિશ્વાસના મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે.
