તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં ચોમાસાએ હવે પોતાની અસરકારક હાજરી નોંધાવવાની શરૂઆત કરી છે. હવામાન વિભાગે રાજ્યના અનેક જિલ્લાઓમાં ભારેથી અતિભારે વરસાદની આગાહી સાથે રેડ એલર્ટ જાહેર કર્યું છે, જ્યારે કેટલાક વિસ્તારોમાં તેજ પવન ફૂંકાવાની પણ સંભાવના વ્યક્ત કરી છે. આ ચેતવણી માત્ર એક હવામાન અહેવાલ નથી, પરંતુ રાજ્યના તંત્ર અને નાગરિકો માટે સમયસર આપવામાં આવેલી અગત્યની સૂચના છે. કુદરતના બદલાતા મિજાજ વચ્ચે હવે સાવચેતી જ સૌથી મોટું શસ્ત્ર બની ગઈ છે.
ચોમાસું ગુજરાતની અર્થવ્યવસ્થાનું જીવનરક્ત છે. ખેતી, પીવાના પાણીનો સંગ્રહ, ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં વધારો અને પર્યાવરણના સંતુલન માટે વરસાદ અનિવાર્ય છે. પરંતુ જ્યારે વરસાદ મર્યાદા ઓળંગે છે ત્યારે તે આશીર્વાદમાંથી આફતમાં ફેરવાઈ જાય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગુજરાતે અચાનક પડતા ધોધમાર વરસાદ, શહેરી વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવા, નદીઓમાં પૂર અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પાકને થયેલા નુકસાનના અનેક અનુભવો કર્યા છે. આ જ કારણ છે કે હવામાન વિભાગની દરેક ચેતવણીને ગંભીરતાથી લેવાની જરૂર છે.
આબોહવા પરિવર્તનની અસર હવે સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. એક તરફ લાંબા સમય સુધી વરસાદ પડતો નથી, તો બીજી તરફ થોડા કલાકોમાં જ આખા મહિનાનો વરસાદ વરસી જાય છે. વૈજ્ઞાનિકો સતત ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે ભવિષ્યમાં આવી અતિશય હવામાન પરિસ્થિતિઓ વધુ સામાન્ય બની શકે છે. એટલે હવે આપત્તિને માત્ર કુદરતી ઘટના માનીને ચાલશે નહીં; તેના માટે પૂર્વ તૈયારીને જીવનશૈલીનો ભાગ બનાવવી પડશે.
રાજ્ય સરકાર અને સ્થાનિક વહીવટી તંત્રે બચાવ અને રાહત માટેની તૈયારીઓ શરૂ કરી છે. નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સાવચેત રહેવા સૂચના આપવામાં આવી રહી છે. નદી-ડેમના જળસ્તર પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે. પોલીસ, એનડીઆરએફ, એસડીઆરએફ, અગ્નિશામક દળ અને આરોગ્ય વિભાગને પણ સજ્જ રાખવામાં આવ્યા છે. આ તમામ પગલાં આવકારદાયક છે, પરંતુ આપત્તિ વ્યવસ્થાપનની સાચી કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે તંત્રની સાથે સામાન્ય નાગરિક પણ પોતાની જવાબદારી સમજે.
દર વર્ષે શહેરોમાં એક જ દૃશ્ય જોવા મળે છે. થોડા કલાકોના વરસાદમાં જ મુખ્ય માર્ગો પાણીમાં ગરકાવ થઈ જાય છે, વાહનવ્યવહાર ખોરવાઈ જાય છે અને લોકો કલાકો સુધી ટ્રાફિકમાં અટવાઈ રહે છે. વરસાદી પાણીના નિકાલની યોગ્ય વ્યવસ્થા ન હોવી, ગટરોમાં કચરો ભરાઈ જવો અને અનિયોજિત શહેરી વિકાસ આ સમસ્યાના મુખ્ય કારણો છે. વિકાસના દાવાઓ વચ્ચે જો શહેરો વરસાદ સામે જ બેકાબૂ બની જાય, તો આયોજન પર પ્રશ્નો ઊભા થવા સ્વાભાવિક છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે વરસાદ પછી રાહત કામગીરી કરતાં વરસાદ પહેલાંની તૈયારીને વધુ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે.
ગ્રામ્ય ગુજરાત માટે પણ ભારે વરસાદ પડકારોથી ભરેલો છે. ખેડૂત માટે વરસાદ જીવનનો આધાર છે, પરંતુ અતિશય વરસાદ પાકને બરબાદ કરી શકે છે. ખેતરોમાં પાણી ભરાઈ જવાથી પાક સડી જાય છે, જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે અને પશુધનને પણ નુકસાન પહોંચે છે. આવી સ્થિતિમાં કૃષિ વિભાગે ખેડૂતોને સમયસર માર્ગદર્શન આપવું, પાક વીમાના દાવાઓનો ઝડપી નિકાલ કરવો અને નુકસાનના સર્વેમાં વિલંબ ન થવા દેવું અત્યંત જરૂરી છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં એક નવી સમસ્યા પણ સામે આવી છે. ભારે વરસાદની આગાહી થતાં જ સોશિયલ મીડિયા પર અફવાઓ, જૂના વીડિયો અને ભ્રામક સંદેશાઓનો પૂર આવી જાય છે. લોકો ગેરમાર્ગે દોરાય છે અને બિનજરૂરી ગભરાટ ફેલાય છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર સત્તાવાર હવામાન વિભાગ અને જિલ્લા વહીવટીતંત્ર દ્વારા જાહેર કરાયેલી માહિતી પર જ વિશ્વાસ કરવો જોઈએ. સાચી માહિતી અને સમયસરની સાવચેતી ઘણી વખત મોટી દુર્ઘટનાઓને અટકાવી શકે છે.
આપણે એ પણ સમજવું પડશે કે કુદરત સામે માનવનું અહંકાર ક્યારેય ટકી શકતું નથી. નદીઓના કુદરતી માર્ગો પર દબાણ, જળાશયોના સંકોચન, વૃક્ષોની અંધાધૂંધ કાપણી અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની બેદરકારી આજે આપણી સામે પડકાર બનીને ઊભી છે. જો વિકાસને પર્યાવરણ સાથે સંતુલિત નહીં રાખવામાં આવે તો આવી પરિસ્થિતિઓ વધુ ગંભીર બનવાની શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી.
રેડ એલર્ટનો અર્થ ભય નહીં, પરંતુ જવાબદારી છે. આ ચેતવણી આપણને સમયસર સાવચેત રહેવાની તક આપે છે. સરકારે તંત્રને સજ્જ રાખવું જોઈએ, સ્થાનિક સંસ્થાઓએ તાત્કાલિક કામગીરી સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ અને દરેક નાગરિકે પણ પોતાની તથા પોતાના પરિવારની સુરક્ષાને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. અનાવશ્યક મુસાફરી ટાળવી, વીજળીના તારોથી દૂર રહેવું, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં ખાસ કાળજી રાખવી અને જરૂર પડે ત્યારે વહીવટી તંત્રને સહકાર આપવો એ દરેકની ફરજ છે.
ચોમાસું ગુજરાત માટે સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે. વરસાદ વિના વિકાસની કલ્પના અશક્ય છે, પરંતુ વરસાદ સાથે આવતી જવાબદારીઓને અવગણવી પણ એટલી જ જોખમી છે. કુદરતની ચેતવણીને સમજીએ, સાવચેતીને સંસ્કાર બનાવીએ અને સામૂહિક જવાબદારીથી દરેક સંકટનો સામનો કરીએ. કારણ કે આપત્તિ સામેની સૌથી મોટી સુરક્ષા સમયસરની તૈયારી અને જાગૃત સમાજ જ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
