તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતની ઓળખ સમાન આદ્યશક્તિની આરાધનાનું પર્વ નવરાત્રી હવે આંગણે આવીને ઊભો છે. ચાલુ વર્ષે ૧૧ ઓક્ટોબરથી શરૂ થઈ રહેલા આ વૈશ્વિક મહોત્સવને લઈને ખેલૈયાઓ અને ગરબા આયોજકોમાં અનેરો ઉત્સાહ જોવા મળી રહ્યો છે. જોકે, આ ઉત્સાહની વચ્ચે અમદાવાદ સહિત રાજ્યના વિવિધ મહાનગરોમાં પોલીસ પ્રશાસન દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલું જાહેરનામું ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. પ્રશાસને પરંપરાગત ગરબાના આયોજનો માટે રાત્રે ૧૨ વાગ્યા સુધી જ લાઉડસ્પીકર અને માઇકનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી છે, અને ત્યારપછી તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. આ નિર્ણયને લઈને દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ બે પક્ષો સામસામે આવી ગયા છે. એક તરફ ખેલૈયાઓ અને વ્યવસાયિક આયોજકો છે જેઓ આ સમયમર્યાદાને લીધે ઉત્સવનો આનંદ અધૂરો રહી જતો હોવાની ફરિયાદ કરે છે, તો બીજી તરફ વડીલો, દર્દીઓ અને વિદ્યાર્થીઓ છે જેઓ આ નિર્ણયને આવકારી રહ્યા છે. વાસ્તવમાં, આ વિવાદ માત્ર સમયમર્યાદાનો નથી, પરંતુ આપણી સામાજિક જાગૃતિ અને સામૂહિક જવાબદારીનો છે.
નવરાત્રી એ માત્ર મનોરંજન કે નાચવા-કૂદવાનો તહેવાર નથી, તે શ્રદ્ધા અને ભક્તિનું પવિત્ર પર્વ છે. પ્રાચીન સમયમાં શેરી ગરબા અને સોસાયટીઓમાં થતા આયોજનોમાં માટીના ગરબાની સ્થાપના કરીને મોડી રાત સુધી શાંતિપૂર્ણ રીતે ગરબા ગવાતા હતા, જેમાં અવાજનું પ્રદૂષણ નહોતું. પરંતુ આજના આધુનિક યુગમાં ગરબાનું વ્યાપારીકરણ થયું છે. વિશાળ મેદાનોમાં હજારો વોટની સાઉન્ડ સિસ્ટમ્સ, બેઝ અને આધુનિક મ્યુઝિક ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સનો ઉપયોગ થાય છે. આ હાઈ-ડેસિબલ અવાજ માત્ર કાન માટે જ નહીં, પરંતુ માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે પણ હાનિકારક સાબિત થાય છે. હૃદયના દર્દીઓ, નવજાત શિશુઓ અને ઘરડા લોકો માટે આ મોડી રાતનો ઘોંઘાટ અસહ્ય બની જાય છે. વધુમાં, ઓક્ટોબર મહિનામાં શાળાઓ અને કોલેજોની પરીક્ષાઓ પણ નજીક હોય છે, જેના કારણે વિદ્યાર્થીઓના અભ્યાસ પર પણ માઠી અસર પડે છે. તેથી, વહીવટીતંત્રે કાયદો અને વ્યવસ્થા તેમજ નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને જે ૧૨ વાગ્યાની મર્યાદા નક્કી કરી છે, તે સામાજિક સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ આવકારદાયક છે.
કોઈપણ જીવંત લોકશાહી અને સભ્ય સમાજની ઓળખ એ છે કે ત્યાં વ્યક્તિગત આનંદ અન્ય નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું હનન ન કરે. ભારતીય બંધારણ આપણને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને તહેવારો ઉજવવાનો અધિકાર આપે છે, પરંતુ તેની સાથે જ અન્ય નાગરિકોને શાંતિથી જીવવાનો અધિકાર (ઇૈખ્તરં ર્ં જીઙ્મીી ટ્ઠહઙ્ઘ ીઁટ્ઠષ્ઠી) પણ મળેલો છે. માનનીય સર્વોચ્ચ અદાલતે પણ અગાઉ ધ્વનિ પ્રદૂષણ અંગે સ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશો આપેલા છે. કાયદાનું પાલન કરાવવું એ માત્ર પોલીસ કે સરકારની જવાબદારી નથી, પરંતુ એક જાગૃત નાગરિક તરીકે આપણી પણ ફરજ બને છે. જો આપણે આપણી આસ્થા પ્રગટ કરવા માટે અન્ય કોઈને શારીરિક કે માનસિક તકલીફ આપીએ, તો તે સાચી ભક્તિ કહી શકાય નહીં. માતાજીની આરાધના ક્યારેય પણ ઘોંઘાટની મહોતાજ હોતી નથી.
આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે માત્ર કાયદાકીય કડકાઈ પૂરતી નથી, પરંતુ વ્યાપક સામાજિક જાગૃતિની તાતી જરૂરિયાત છે. ગરબા આયોજકોએ પણ વ્યાપારી હિતોથી ઉપર ઉઠીને સામાજિક જવાબદારી સ્વીકારવી પડશે. તેઓ નિર્ધારિત સમય કરતાં વહેલા ગરબા શરૂ કરીને સમયનું સંચાલન કરી શકે છે, જેથી ખેલૈયાઓને પૂરતો સમય મળી રહે. આ ઉપરાંત, સાઉન્ડ લિમિટર્સનો ઉપયોગ કરીને અવાજની તીવ્રતાને નિયંત્રણમાં રાખવી જોઈએ. શેરી ગરબા અને સોસાયટીના આયોજનોમાં જો સમયમર્યાદા પછી ગરબા ગાવા જ હોય, તો લાઉડસ્પીકર બંધ કરીને પરંપરાગત તાળીઓના તાલે અથવા ધીમા અવાજે ગાઈ શકાય છે, જે નવરાત્રીના મૂળ સ્વરૂપને જીવંત રાખશે.
અંતમાં, ઉત્સવો એ સમાજને જોડવાનું માધ્યમ છે, તોડવાનું કે પરેશાન કરવાનું નહીં. કાયદો જ્યારે જનહિતમાં કોઈ મર્યાદા નક્કી કરે, ત્યારે તેને બંધન તરીકે જોવાને બદલે સુરક્ષા કવચ તરીકે સ્વીકારવો જોઈએ. જો આપણે આ વર્ષે નવરાત્રીમાં સમયમર્યાદાનું સ્વેચ્છાએ પાલન કરીશું, તો તે કાયદા પ્રત્યેનો આદર અને સમાજના નબળા વર્ગો પ્રત્યેની આપણી સંવેદનશીલતા દર્શાવશે. આવો, આ નવરાત્રીએ આપણે આસ્થાની સાથે સામાજિક જાગૃતિનો પણ દીવો પ્રગટાવીએ અને સાચા અર્થમાં મર્યાદાપૂર્ણ અને આનંદમય ઉત્સવની ઉજવણી કરીએ. શક્તિની ઉપાસના સામાજિક સમરસતા સાથે થાય, એ જ આજના સમયની માંગ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
