તંત્રીની કલમે….
કોઈના હાથમાં હથિયાર હોય તો તેની સામે બચાવ કરી શકાય, કોઈ ધમકી આપે તો પોલીસની મદદ લઈ શકાય, પરંતુ કોઈ અજાણ્યો વ્યક્તિ મોબાઇલના પડદા પાછળ બેસીને તમારી પ્રતિષ્ઠા પર હુમલો કરે, તમારો ચહેરો અશ્લીલ દૃશ્ય સાથે જોડી દે અને જોતજોતામાં લાખો લોકો સુધી બદનામી ફેલાવી દે, તો તમે શું કરશો? કોની પાસે જશો? ન્યાય મેળવતાં પહેલાં સમાજના સવાલો, પરિવારની પીડા અને માનસિક યાતનાનો સામનો કેવી રીતે કરશો? ડિજિટલ યુગનું આ ભયાનક સત્ય છે. હવે કોઈનું જીવન બરબાદ કરવા માટે સામસામે આવવાની પણ જરૂર રહી નથી; એક ક્લિક પૂરતી છે!
કૃત્રિમ બુદ્ધિની મદદથી તૈયાર થતાં બનાવટી દૃશ્યો, સંમતિ વિના ફેલાવાતી અંગત તસવીરો અને બાળશોષણસંબંધિત સામગ્રીનો વધતો દુરુપયોગ ગંભીર ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. કેન્દ્ર સરકાર આવી સામગ્રી સામે વધુ કડક કાયદાકીય વ્યવસ્થા ઘડવાની તૈયારી કરી રહી હોવાના અહેવાલો વચ્ચે દેશ સામે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ટેક્નોલોજીની ઝડપે ફેલાતા ગુનાઓને રોકવા કાયદો પણ એટલી જ ઝડપે કામ કરશે કે નહીં? કારણ કે દૃશ્ય બનાવવામાં થોડી મિનિટો લાગે છે, તેને હજારો લોકો સુધી પહોંચતાં થોડી ક્ષણો લાગે છે, પરંતુ પીડિતની પ્રતિષ્ઠા પુનઃસ્થાપિત કરવામાં વર્ષો વીતી શકે છે.
આજે કોઈ વ્યક્તિએ જે કર્યું જ નથી એવું દૃશ્ય તેના નામે ફેલાવી શકાય છે, તેણે જે શબ્દો બોલ્યા જ નથી એવો અવાજ તૈયાર કરી શકાય છે અને બનાવટી પુરાવાના આધારે તેને સમાજની નજરમાં ગુનેગાર બનાવી શકાય છે. મહિલાઓ અને યુવતીઓને બદનામ કરવા, પૈસા પડાવવા, બ્લેકમેઇલ કરવા કે અંગત અદાવતનો બદલો લેવા આવી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ થાય ત્યારે તે માત્ર સાયબર ગુનો રહેતો નથી; તે વ્યક્તિની ગરિમા, ગોપનીયતા અને માનસિક સલામતી પરનો સીધો હુમલો બની જાય છે. બાળકોને લગતી જાતીય શોષણસામગ્રીનો ફેલાવો તો અત્યંત ગંભીર અપરાધ છે, જેમાં કોઈ પણ પ્રકારની બેદરકારી ચલાવી શકાય નહીં.
પરંતુ અહીં માત્ર ગુનેગારની વિકૃતિનો પ્રશ્ન નથી; જવાબદારી સમગ્ર વ્યવસ્થાની છે. ફરિયાદ નોંધાવવા માટે પીડિતે પોલીસ સ્ટેશનથી સાયબર વિભાગ અને સામાજિક માધ્યમોની કંપનીઓ સુધી ધક્કા ખાવા પડે, એક જ ફરિયાદ વારંવાર કરવી પડે અને ત્યાં સુધીમાં બદનામ કરતું દૃશ્ય હજારો મોબાઇલમાં પહોંચી જાય, તો આવી વ્યવસ્થાને અસરકારક કેવી રીતે કહી શકાય? કાયદાની ખરી કસોટી તેની કલમોની કડકાઈમાં નહીં, પરંતુ પીડિતને સમયસર મળતા રક્ષણમાં છે. ગુનેગારને સજા થાય તે જરૂરી છે, પરંતુ નિર્દોષ વ્યક્તિનું જીવન વધુ બરબાદ ન થાય તે માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવા પણ એટલું જ અનિવાર્ય છે.
સરકારે હવે જાહેરાતોથી આગળ વધીને અમલની સ્પષ્ટ વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ. ચોવીસ કલાક કાર્યરત એક જ ફરિયાદ વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવે, જ્યાંથી પીડિત પોલીસ, સાયબર નિષ્ણાતો અને સંબંધિત સામાજિક માધ્યમોની કંપનીઓ સુધી ઝડપથી પહોંચી શકે. ગંભીર ફરિયાદો મળતાં જ સામગ્રીનો ફેલાવો અટકાવવા કાયદેસરની સમયબદ્ધ કાર્યવાહી થાય, ડિજિટલ પુરાવા સુરક્ષિત રાખવામાં આવે અને ગુનેગાર સુધી પહોંચવા માટે વિશેષ તાલીમ પામેલી તપાસ ટુકડીઓ કામ કરે. પીડિતની ઓળખ ગુપ્ત રાખવી, તેને મફત કાનૂની સહાય આપવી અને જરૂર પડે ત્યારે માનસિક સહારો પૂરો પાડવો પણ વ્યવસ્થાનો અનિવાર્ય ભાગ બનવો જોઈએ.
સામાજિક માધ્યમોની કંપનીઓને પણ હવે માત્ર વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા અને નફામાં રસ રાખીને જવાબદારીમાંથી છટકી જવા દેવી ન જોઈએ. ફરિયાદ પર કાર્યવાહી કરવાની સમયમર્યાદા નક્કી થાય, વારંવાર નિયમોનો ભંગ થાય તો કાયદા મુજબ દંડ થાય અને કંપનીઓએ પોતાની કામગીરી અંગે પારદર્શક અહેવાલ આપવો પડે. કૃત્રિમ બુદ્ધિથી તૈયાર કરાયેલાં દૃશ્યોની ઓળખ માટેની ટેક્નોલોજી વિકસાવવી પણ જરૂરી છે. જોકે સામગ્રી દૂર કરવાની ઉતાવળમાં પુરાવા નષ્ટ ન થાય અને તપાસ માટે જરૂરી માહિતી સુરક્ષિત રહે તેની કાળજી પણ લેવી પડશે.
આ સાથે એક મહત્ત્વની સાવચેતી પણ એટલી જ જરૂરી છે. કડક કાયદાના નામે પત્રકારિતાને દબાવવામાં આવે, જાહેર હિતના પ્રશ્નો ઉઠાવનારને ચૂપ કરવામાં આવે અથવા વ્યંગ અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર અંકુશ મૂકવામાં આવે તો તે પણ લોકશાહી માટે જોખમી સાબિત થશે. તેથી કાયદામાં ગુનાની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા, પારદર્શક કાર્યવાહી, અપીલનો અધિકાર અને ન્યાયિક દેખરેખ હોવી જોઈએ. ખોટી ફરિયાદના આધારે કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિને ગુનેગાર ઠરાવી દેવામાં આવે તે પણ ન્યાયની હાર જ છે.
નાગરિકોએ પણ પોતાની જવાબદારી સમજવી પડશે. કોઈ સનસનાટીભર્યું દૃશ્ય દેખાય એટલે તેની સત્યતા તપાસ્યા વિના આગળ મોકલવું નહીં. પીડિતને દોષ આપવાને બદલે તેને સહારો આપવો અને આવી સામગ્રીને વધુ ફેલાવવાને બદલે તેની ફરિયાદ કરવી જોઈએ. ઘણી વખત ગુનો કરનાર એક વ્યક્તિ હોય છે, પરંતુ તેને હજારો લોકો સુધી પહોંચાડનારાઓની બેદરકારી નુકસાન અનેકગણું વધારી દે છે.
હવે સવાલ એ નથી કે ટેક્નોલોજી કેટલી શક્તિશાળી બની છે; સવાલ એ છે કે કાયદો અને સરકાર કેટલા સજ્જ છે! કેન્દ્ર સરકારે કડક કાયદાની તૈયારીને સમયબદ્ધ કાર્યવાહી, ઝડપી તપાસ, કંપનીઓની જવાબદારી અને પીડિતના અસરકારક રક્ષણમાં ફેરવવી જોઈએ. ડિજિટલ સ્વતંત્રતા જરૂરી છે, પરંતુ તેના નામે કોઈની આબરૂ લૂંટવાની છૂટ આપી શકાય નહીં. એક ક્લિકથી કોઈનું જીવન બરબાદ થઈ શકે છે, ત્યારે એક ફરિયાદથી ન્યાયનો માર્ગ પણ ઝડપથી ખૂલે એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જ આજના સમયની અનિવાર્ય માંગ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
