કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક ડિજિટલ ક્રાંતિએ લોકોની જીવનશૈલીથી લઈને ગુનાઓની તપાસ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા સુધી બધું જ બદલી નાખ્યું છે. આજે, મોબાઇલ ફોન, વોટ્સએપ ચેટ્સ, ઇમેઇલ્સ, સીસીટીવી ફૂટેજ, ડિજિટલ લોકેશન અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા જનરેટ થતી સામગ્રી તપાસના મહત્વપૂર્ણ ઘટકો બની ગયા છે. પરંતુ ડિજિટલ યુગમાં, એક મૂળભૂત પ્રશ્ન વધુને વધુ ગંભીર બની રહ્યો છેઃ શું મોબાઇલ ફોન પર સંદેશને વ્યક્તિના અપરાધનો નિર્ણાયક પુરાવો ગણવો જોઈએ? શું ફક્ત સંદેશનું પ્રસારણ તકનીકી રીતે સાબિત કરે છે કે તેમાં લખેલું બધું સાચું છે? હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, કહેવા માંગુ છું કે આ મહત્વપૂર્ણ કાનૂની પ્રશ્ન પર સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયથી એક નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. શુક્રવાર, ૨૩ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ, કુસુમલાલ સો વિરુદ્ધ છત્તીસગઢ રાજ્યના કેસમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે, હત્યાના કેસમાં આરોપીની સજા રદ કરતી વખતે, સ્પષ્ટતા કરી કે વિવાદિત વોટ્સએપ સંદેશાઓ, જેની પ્રામાણિકતા અને માહિતીના સ્ત્રોતની પુષ્ટિ થઈ નથી, તે હત્યાના ગુનાને સાબિત કરવા માટે પૂરતા નથી. આ નિર્ણય ડિજિટલ પુરાવા, સાક્ષીઓની ભૂમિકા અને પરિસ્થિતિગત પુરાવાઓની સમગ્ર શ્રેણીની વિશ્વસનીયતા સ્થાપિત કરવાની જરૂરિયાતને રેખાંકિત કરે છે. મીડિયા રિપોટ્ર્સ અનુસાર, ફોજદારી અપીલ નંબર ૪૮૯૪ ઓફ ૨૦૨૬ એસએલપી (ક્રોમ.) નંબર ૧૧૫૪૨ ઓફ ૨૦૨૬ કોર્ટ અને બેન્ચ સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ ઈન્ડિયા જસ્ટિસ મનોજ મિશ્રા અને જસ્ટિસ વિજય બિશ્નોઈ ચુકાદાની તારીખ ૧૩ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ તટસ્થ સંદર્ભઃ ૨૦૨૬ ૈં એનએસસી ૧૧૪૮ તેથી, એ કહેવું વધુ સચોટ રહેશે કે ચુકાદો ૧૩ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ આપવામાં આવ્યો હતો, અને ૨૩ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ પ્રકાશિત થયેલા સમાચારોમાં પણ તેની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. આ માહિતી મીડિયા દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે.
મિત્રો, જો આપણે ધ્યાનમાં લઈએ કે હત્યાનો કેસ શું છે? વોટ્સએપ સંદેશાઓ કાનૂની પ્રશ્નો કેવી રીતે ઉભા કરે છે? આ સમજવા માટે, કેસ ૯ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૯ ના રોજ શરૂ થયો હતો, જ્યારે સૌરભ પાંડા નામના વ્યક્તિનો મૃતદેહ ખુલ્લા મેદાનમાં મળી આવ્યો હતો. તેની મોટરસાયકલ અને દોરડું પણ લાશ પાસે મળી આવ્યું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ પછી, કેસને હત્યા માનવામાં આવ્યો હતો અને અજાણ્યા વ્યક્તિઓ સામે એફઆઈઆર નોંધવામાં આવી હતી. પોલીસ તપાસ દરમિયાન, ફરિયાદ પક્ષે સંજોગોવશાત્ પુરાવાના આધારે કુસુમલાલ સોને ગુના સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો. તપાસ દરમિયાન ફરિયાદ પક્ષના બે સાક્ષીઓના મોબાઇલ ફોન જપ્ત કરવામાં આવ્યા જેમની ઓળખ કોર્ટના રેકોર્ડમાં પીડબલ્યુ-૫ અને પીડબલ્યુ-૬ તરીકે થઈ છે. ફોરેન્સિક તપાસમાં ૭ અને ૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૯ ની રાત્રે તેમના ફોન વચ્ચે એક ઉરટ્ઠંજછ સંદેશ બહાર આવ્યો. ફરિયાદ પક્ષના જણાવ્યા મુજબ, સંદેશમાં મૃતક અને આરોપી વચ્ચે કથિત વિવાદ અને શારીરિક ઝઘડાનો ઉલ્લેખ હતો. ફરિયાદ પક્ષે આ સંદેશાવ્યવહારનો ઉપયોગ આરોપીની કથિત સંડોવણીને જોડવા માટે મુખ્ય આધાર તરીકે કર્યો હતો. વધુમાં, આરોપીના ઘરમાંથી લોખંડનો સળિયો, એક સ્ક્રુડ્રાઈવર, લોહીથી ખરડાયેલો શર્ટ અને લોહીથી ખરડાયેલો માટી મળી આવ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. નીચલી કોર્ટે આરોપીને ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ ૩૦૨ (હત્યા) અને કલમ ૨૦૧ (પુરાવાનો ગુનાહિત નાશ) હેઠળ દોષિત ઠેરવ્યો હતો. હાઈકોર્ટે પણ દોષિત ઠેરવવાનો નિર્ણય માન્ય રાખ્યો હતો. ત્યારબાદ, આરોપીએ સુપ્રીમ કોર્ટનો સંપર્ક કર્યો.
મિત્રો, કોર્ટે વોટ્સએપ ચેટ્સને પૂરતા પુરાવા તરીકે કેમ ન માન્યા? આ સમજવા માટે,આ કેસનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ હતો કે બંને સાક્ષીઓએ કથિત ઘટના અંગે ફરિયાદ પક્ષના દાવાને સમર્થન આપ્યું ન હતું. તેમણે પુષ્ટિ આપી ન હતી કે તેમણે તે રાત્રે આરોપી અને મૃતક વચ્ચે કથિત ઝઘડો જોયો હતો. સંદેશ મોકલવાનો આરોપ મૂકનાર સાક્ષીએ પણ જણાવ્યું હતું કે તેણે આવો કોઈ સંદેશ મોકલ્યો નથી.આથી સુપ્રીમ કોર્ટને ફક્ત એ પ્રશ્નનો સામનો કરવો પડ્યો કે શું સંદેશ મોબાઇલ ફોન પર અસ્તિત્વમાં હતો, પણ સંદેશ કોણે લખ્યો, તે કઈ માહિતી પર આધારિત હતો અને તેમાં વર્ણવેલ ઘટના ખરેખર બની હતી કે નહીં. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે પીડબલ્યુ-૫ અને પીડબલ્યુ -૬ વચ્ચે થયેલા સંદેશાઓ સાબિત કરતા નથી કે મૃતક તે રાત્રે આરોપીના ઘરે હાજર હતો અથવા આરોપીએ તેના પર હુમલો કર્યો હતો. સંદેશાઓ શંકા પેદા કરી શકે છે, પરંતુ શંકા અને દોષિત ઠેરવવા વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ તફાવત છે. ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીમાં, દોષિત ઠેરવવા માટે, ફરિયાદ પક્ષે વાજબી શંકાની બહાર ગુનો સાબિત કરવો આવશ્યક છે.
મિત્રો, જો આપણે પુરાવા અધિનિયમની કલમ ૬ પર વિચાર કરીએ તોઃ ઘટનાઓના સમાન ક્રમનો ભાગ બનવું શા માટે જરૂરી છે? આ નિર્ણયનું કાનૂની મહત્વ ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ,૧૮૭૨ ની કલમ ૬ ના અર્થઘટનમાં પણ રહેલું છે. આ જોગવાઈ સામાન્ય રીતે એવા સંબંધિત તથ્યો બનાવવા સાથે સંબંધિત છે જે વિવાદિત હકીકત અથવા ઘટના સાથે એટલા નજીકથી જોડાયેલા હોય છે કે તેમને સમાન વ્યવહાર અથવા ઘટનાઓના ક્રમનો ભાગ ગણી શકાય. આને ઘણીવાર િીજ ખ્તીજંટ્ઠી ના સિદ્ધાંત તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે આ કેસમાં મૃત્યુનો ચોક્કસ સમય નક્કર પુરાવા દ્વારા નક્કી કરી શકાતો નથી. તેથી, તે સ્થાપિત કરવું મુશ્કેલ હતું કે વિવાદિત સંદેશાઓ ગુનાના સમયે અથવા તેની આસપાસ મોકલવામાં આવ્યા હતા અને ઘટનાઓના સમાન ક્રમનો ભાગ હતા. કલમ ૭ અંગે, કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે એક ફોનથી બીજા ફોન પર સંદેશનું તકનીકી પ્રસારણ તેમાં વર્ણવેલ ઘટનાઓની સત્યતા આપમેળે સાબિત કરતું નથી. સંદેશ મોકલનારની માહિતીનો સ્ત્રોત અને તેમના નિવેદનનો આધાર સ્થાપિત કરવો જરૂરી હતો. અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજવો જોઈએઃ ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડના અસ્તિત્વને સાબિત કરવું અને તે રેકોર્ડમાં લખેલી વાતની સત્યતા સાબિત કરવી એ બે અલગ અલગ પ્રશ્નો છે.
મિત્રો, જો આપણે લોહીના ડાઘ, પુનઃપ્રાપ્તિ અને ડીએનએ પરીક્ષણ અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નોને ધ્યાનમાં લઈએ, તો સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર વોટ્સએપ સંદેશાઓની જ તપાસ કરી નહીં પરંતુ અન્યસંજો ગોવશાત્ પુરાવાઓની વિશ્વસનીયતાની પણ તપાસ કરી. આરોપીના ઘરેથી લોહીથી ખરડાયેલી માટી અને અન્ય વસ્તુઓની પુનઃપ્રાપ્તિ અંગે સાક્ષીઓના નિવેદનોમાં વિરોધાભાસ હતો. જપ્તીના એક સાક્ષીના નિવેદનથી શંકા ઉભી થઈ કે શું માટી ખરેખર આરોપીના ઘરેથી મળી હતી કે જ્યાંથી લાશ મળી હતી તે ખુલ્લા મેદાનમાંથી. વધુમાં, મૃતક સાથે મળેલા લોહીને જોડતો નિર્ણાયક ડીએનએ મેચ ઉપલબ્ધ નહોતો. કોર્ટે એ પણ વિચાર્યું કે તબીબી પુરાવાના આધારે મોટરસાયકલ પરથી પડી જવાની વૈકલ્પિક શક્યતાને સંપૂર્ણપણે નકારી શકાય નહીં. આ સંજોગોમાં, ફરિયાદ પક્ષ વાજબી શંકાથી આગળ આરોપી સામે સંપૂર્ણ અને વિશ્વસનીય કડી સ્થાપિત કરવામાં નિષ્ફળ ગયો. કોર્ટે અપીલ સ્વીકારતી વખતે, નીચલી કોર્ટ અને હાઇકોર્ટના ચુકાદાઓને ઉલટાવી દીધા અને આરોપીને નિર્દોષ જાહેર કરવાનો આદેશ આપ્યો.
મિત્રો, જો આપણે ડિજિટલ પુરાવા અને સામાન્ય નાગરિક પર વિચાર કરીએ તોઃ આ નિર્ણયની શું અસર પડશે? સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ નિર્ણયનો અર્થ એ નથી કે વોટ્સએપ ચેટ, ઇમેઇલ, મોબાઇલ રેકોર્ડ અથવા અન્ય ડિજિટલ પુરાવા કોર્ટમાં સ્વીકાર્ય ન હોઈ શકે. ડિજિટલ પુરાવા હજુ પણ મહત્વપૂર્ણ અને ઘણા કિસ્સાઓમાં નિર્ણાયક હોઈ શકે છે. જો કે, તેમની પ્રામાણિકતા, સંદર્ભ, લેખકત્વ, સામગ્રીનો સ્ત્રોત અને અન્ય પુરાવાઓ સાથેના સંબંધની તપાસ કરવી આવશ્યક છે. ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડની સ્વીકાર્યતા માટે લાગુ કાનૂની આવશ્યકતાઓનું પાલન પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જૂના ભારતીય પુરાવા કાયદાની કલમ ૬૫બી ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ માટે સુસંગત રહે છે. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ, ૨૦૨૩ માં ઇલેક્ટ્રોનિક અને ડિજિટલ રેકોર્ડ સંબંધિત જોગવાઈઓ, જે ૧ જુલાઈ, ૨૦૨૪ થી અમલમાં આવશે, મુખ્યત્વે કલમ ૬૧ થી ૬૩ માં સમાવિષ્ટ છે. આ કેસ ૨૦૧૯ માં બન્યો હતો, તેથી નિર્ણયમાં જૂના કાયદાની જોગવાઈઓને ધ્યાનમાં લેવામાં આવી હતી. વ્યક્તિગત કેસોમાં લાગુ કાયદો સંજોગો અને સંક્રમણ નિયમોના આધારે નક્કી કરવામાં આવશે.પોલીસ અને તપાસ એજન્સીઓ માટે સંદેશાઓના સ્ત્રોત, ડિજિટલ રેકોર્ડની અખંડિતતા, ફોરેન્સિક પરીક્ષણ અને સ્વતંત્ર પુરાવા વચ્ચે જોડાણ સ્થાપિત કરવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. વકીલો માટે, આ નિર્ણય તેમને યાદ અપાવે છે કે ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ રજૂ કરવા અને તેમના દ્વારા આરોપો સાબિત કરવા એ એક જ વસ્તુ નથી. તે સામાન્ય નાગરિકોને પણ સંદેશ આપે છે કે ડિજિટલ સામગ્રીનો અર્થ અને વિશ્વસનીયતા તેના સંદર્ભમાં સમજવી જોઈએ.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે ડિજિટલ યુગમાં પણ ન્યાયનો પાયો મજબૂત પુરાવા રહે છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિ, ડીપફેક્સ, મોર્ફેબલ સ્ક્રીનશોટ અને ઝડપથી વિકસતી ડિજિટલ તકનીકોના આ યુગમાં, પુરાવાઓની સત્યતા ચકાસવાનો કોર્ટ માટે પડકાર વધુને વધુ ગંભીર બની રહ્યો છે. પરંતુ ટેકનોલોજીના ઉત્ક્રાંતિ સાથે ન્યાયના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો યથાવત રહે છેઃ ફરિયાદ પક્ષે દોષ સાબિત કરવો જોઈએ, સાક્ષીઓની વિશ્વસનીયતાનું પરીક્ષણ કરવું જોઈએ અને પરિસ્થિતિગત પુરાવાઓની સાંકળ પૂર્ણ કરવી જોઈએ. કુસુમલાલ સો વિરુદ્ધ છત્તીસગઢ રાજ્યમાં લેવાયેલો નિર્ણય આ મૂળભૂત સિદ્ધાંત પર ભાર મૂકે છે – ડિજિટલ સંદેશાઓ શંકા પેદા કરી શકે છે, પરંતુ જ્યારે તેમની પ્રામાણિકતા, લેખકત્વ અને ઘટના સાથે જોડાણ સ્થાપિત ન થાય, ત્યારે તે એકલા દોષિત ઠેરવવા માટે પૂરતા આધાર બનાવી શકતા નથી. આ નિર્ણય વોટ્સએપની ટીકા નથી, પરંતુ પૂરતા પુરાવા વિના કોઈને દોષિત ઠેરવવા સામે ન્યાયિક સાવચેતીનું ઉદાહરણ છે. ડિજિટલ યુગમાં ન્યાયની વિશ્વસનીયતા આ સંતુલન પર આધાર રાખે છેઃ ટેકનોલોજીનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થવો જોઈએ, પરંતુ ટેકનિકલ રેકોડ્ર્સને સત્યનો નિર્વિવાદ પર્યાય ન માનવો જોઈએ.
