તંત્રીની કલમે….
કાગળની ફાઇલોથી ડિજિટલ ફાઇલ સુધીનો પ્રવાસ માત્ર ટેક્નોલોજીનો બદલાવ નથી, ન્યાય મેળવવાની રીતમાં પરિવર્તન છે!
ગુજરાત હાઈકોર્ટે આજે ઈ-ગુજહાઈકોર્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ પોતે વિકસાવેલી ઈ-ફાઇલિંગ વ્યવસ્થાનો પ્રારંભ કર્યો છે. શરૂઆતના તબક્કામાં લવાદ, કર અને સેવા સંબંધિત કેસોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે અને ત્યારબાદ અન્ય ક્ષેત્રોમાં તબક્કાવાર તેનો વિસ્તાર કરવાનો માર્ગ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. નવી વ્યવસ્થા હેઠળ મુખ્ય કેસ, વચગાળાની અરજીઓ, કેવિયેટ અને અન્ય દસ્તાવેજો ઓનલાઈન દાખલ કરી શકાશે. ભૂમિકાવાર ડેશબોર્ડ, વાસ્તવિક સમયના આંકડા, બહુસ્તરીય તથા બાયોમેટ્રિક ઓળખ, આપમેળે પાનાં ક્રમાંકન અને અનુક્રમણિકા જેવી સુવિધાઓ પણ તેમાં છે.
આ શરૂઆતનું સૌથી મોટું સકારાત્મક પાસું એ છે કે અદાલતી પ્રક્રિયાને કાગળના ઢગલાથી મુક્ત કરવાની દિશામાં એક વ્યવસ્થિત પગલું ભરાયું છે. હાઈકોર્ટના ઈ-ગુજહાઈકોર્ટ વિઝન દસ્તાવેજમાં માત્ર ‘પેપરલેસ કોર્ટ’ નહીં પરંતુ એવી ‘પેપર-એગ્નોસ્ટિક કોર્ટ’ની કલ્પના છે, જેમાં કેસની આખી પ્રક્રિયા ડિજિટલ માધ્યમમાં જ ચાલે અને કોઈ તબક્કે ફરી કાગળ પર આધાર રાખવાની જરૂર ન પડે.
તેનો સીધો લાભ વકીલો, પક્ષકારો અને અદાલતી કર્મચારીઓને થઈ શકે છે. ફાઇલ શોધવામાં લાગતો સમય ઘટી શકે, દસ્તાવેજો ગુમ થવાની કે ભૌતિક ફાઇલ ખોટી જગ્યાએ જવાની સંભાવના ઘટી શકે અને કેસની સ્થિતિ અંગે માહિતી ઝડપથી મળી શકે. ફાઇલિંગની સ્થિતિ, સુનાવણીની તારીખ અને આદેશ અંગે સ્વચાલિત સંદેશા મોકલવાની સુવિધા પણ પક્ષકારો માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
પરંતુ અહીં એક મોટો પ્રશ્ન પણ છે—ડિજિટલ વ્યવસ્થા શરૂ કરવી સરળ છે, તેને વિશ્વસનીય રીતે ચલાવવી મુશ્કેલ છે.
સર્વર બંધ પડે તો શું? ઈન્ટરનેટમાં ખામી આવે તો શું? કોઈ દસ્તાવેજ અપલોડ કરતી વખતે માહિતી બગડે તો જવાબદારી કોની? સાયબર હુમલો થાય તો સંવેદનશીલ ન્યાયિક દસ્તાવેજોનું શું? ડિજિટલ સહી અથવા ઓળખ ચકાસણીમાં ભૂલ થાય તો પક્ષકારને કેટલું નુકસાન થઈ શકે? આ પ્રશ્નોના સ્પષ્ટ જવાબ વગર ડિજિટલ ન્યાય અધૂરો રહેશે.
બીજો મહત્વનો મુદ્દો છે ડિજિટલ અંતર. મોટા શહેરોમાં ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ સરળ છે, પરંતુ દરેક પક્ષકાર કે દરેક વકીલ પાસે સમાન તકનીકી સુવિધા હોય એવું જરૂરી નથી. ખાસ કરીને સામાન્ય નાગરિક માટે ‘ઓનલાઈન ફાઇલિંગ’ સરળ શબ્દ છે, પરંતુ વાસ્તવિક પ્રક્રિયા મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી ડિજિટલ વ્યવસ્થા સાથે સહાય કેન્દ્રો, તાલીમ અને માનવીય મદદ પણ એટલી જ જરૂરી છે. ગુજરાત ડિસ્ટ્રિક્ટ જ્યુડિશરી માટે અગાઉથી ઈ-ફાઇલિંગ માટે નિયત પ્રક્રિયા અને ઈ-સેવા કેન્દ્રોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે—હવે તેનો અસરકારક ઉપયોગ વધુ મહત્વનો બનશે.
નવી વ્યવસ્થામાં કૃત્રિમ બુદ્ધિ આધારિત ફાઇલની પ્રાથમિક ચકાસણી પણ સામેલ છે. આ કાર્ય સમય બચાવી શકે છે, પરંતુ અહીં સાવચેતી અત્યંત જરૂરી છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિ ફાઇલની ચકાસણીમાં સહાયક બની શકે, ન્યાયાધીશ બની શકે નહીં. કાયદાનો અર્થ, પુરાવાનું મૂલ્યાંકન અને ન્યાયિક વિવેક અંતે માનવીય ન્યાયાધીશના હાથમાં જ રહેવા જોઈએ.
આ ડિજિટલ ક્રાંતિ સફળ બનાવવા માટે પાંચ બાબતો અનિવાર્ય છે—મજબૂત સાયબર સુરક્ષા, સતત ડેટા બેકઅપ, સર્વર નિષ્ફળ જાય ત્યારે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા, વકીલો તથા પક્ષકારો માટે તાલીમ અને જરૂરિયાતમંદો માટે ભૌતિક સહાય કેન્દ્રો. સાથે સાથે દરેક ડિજિટલ પ્રક્રિયાનો ઓડિટ ટ્રેલ હોવો જોઈએ, જેથી ક્યારે કોણે કયો દસ્તાવેજ દાખલ કર્યો, બદલ્યો કે જોયો તેની પારદર્શક નોંધ રહે.
આ પહેલને માત્ર ‘કાગળ બચાવવાની યોજના’ તરીકે જોવી મોટી ભૂલ થશે. તેનો સાચો હેતુ સમય બચાવવો, પારદર્શિતા વધારવી અને ન્યાય સુધી પહોંચ સરળ બનાવવી હોવો જોઈએ.
ડિજિટલ કોર્ટ એટલે ઝડપી કોર્ટ—એ આપોઆપ સાચું નથી. ટેક્નોલોજી પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવી શકે છે; પરંતુ ન્યાયની ઝડપ અંતે ન્યાયિક કાર્યક્ષમતા, પૂરતા ન્યાયાધીશો, મજબૂત માળખા અને સમયસર નિર્ણય પર જ નિર્ભર રહેશે.
ગુજરાત હાઈકોર્ટની આ પહેલ એટલે નવી દિશાનો આરંભ છે, અંતિમ મુકામ નહીં. જો ટેક્નોલોજી સાથે સુરક્ષા, તાલીમ, માનવીય સહાય અને જવાબદારી જોડાશે તો કોર્ટરૂમ ખરેખર ક્લાઉડ સુધી પહોંચી શકશે. પરંતુ જો ડિજિટલ ફાઇલ તો બનશે અને ન્યાયની રાહ જોતા પક્ષકારોની જૂની કતાર યથાવત રહેશે, તો માત્ર કાગળ બદલાશે—વ્યવસ્થા નહીં.
સાચી ડિજિટલ ક્રાંતિ એ દિવસે સફળ કહેવાશે, જ્યારે નાગરિકને ફાઇલ ક્યાં છે તે જાણવા માટે કોર્ટના ચક્કર નહીં, પરંતુ વિશ્વસનીય ડિજિટલ વ્યવસ્થા પૂરતી હશે—અને ટેક્નોલોજી ન્યાય સુધી પહોંચવાનો રસ્તો સરળ બનાવશે, નવો અવરોધ નહીં.
નરેન્દ્ર જોષી
