કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતમાં મોબાઈલ ફોન ફક્ત સંદેશાવ્યવહારનું સાધન નહીં પણ રોજિંદા જીવનનો એક આવશ્યક ભાગ બની ગયા છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ટેલિકોમ માર્કેટમાં એવી પરિસ્થિતિ વિકસી છે કે જ્યાં ફક્ત વાત કરવા અને મેસેજ કરવા માગતા ગ્રાહકોને પણ ઘણીવાર ઈન્ટરનેટ ડેટા ધરાવતા રિચાર્જ પેક ખરીદવા પડે છે. ગ્રાહકો, ખાસ કરીને વૃદ્ધો, ફીચર ફોન વપરાશકર્તાઓ, ગ્રામીણ અને ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો, ઘરે વાઈ-ફાઈનો ઉપયોગ કરતા લોકો અને જેઓ ફક્ત બીજો મોબાઈલ નંબર સક્રિય રાખે છે, તેઓ લાંબા સમયથી એવા વિકલ્પોની જરૂરિયાત અનુભવી રહ્યા છે જે તેમને એવા ડેટા માટે ચૂકવણી કરવાનું ટાળવામાં મદદ કરે જેનો તેઓ ઉપયોગ કરતા નથી. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, આ લેખ દ્વારા તમને જણાવવા માગું છું કે, આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે, ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઑફ ઈન્ડિયા (ટ્રાઈ) એ ૨૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ ટેલિકોમ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (તેરમો સુધારો) નિયમનો, ૨૦૨૬ જારી કર્યા. ટ્રાઈની સત્તાવાર યાદીમાં આ સુધારાની જારી તારીખ ૨૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ દર્શાવવામાં આવી છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬માં બહાર પાડવામાં આવેલા તેના ડ્રાફ્ટમાં, એવો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયાના ૩૦ દિવસ પછી નિયમો અમલમાં આવશે, અને સેવા પ્રદાતાઓએ વૉઈસ અને એસએમએસ માટે અલગ ટેરિફ વાઉચર પ્રદાન કરવા પડશે. આ પગલાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગ્રાહકોને ઈન્ટરનેટ ડેટાની જરૂર ન હોય તો ફક્ત કૉલ અને સંદેશાઓ માટે યોગ્ય પેક પસંદ કરવાનો અધિકાર અને વિકલ્પ આપવાનો છે. વૈશ્વિક ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન મહાસત્તા તરીકે ભારતનો ઉદયઃ મેક ઈન ઈન્ડિયા પહેલ અને મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદન યોજના જેવી દૂરંદેશી સરકારી નીતિઓને કારણે ભારતે ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રમાં ઐતિહાસિક આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરી છે. એ નોંધવું જોઈએ કે ૨૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ કેન્દ્રીય મંત્રી અને ઈલેક્ટ્રોનિક્સ સચિવના સત્તાવાર નિવેદનો અનુસાર, ભારત હવે તેની સ્થાનિક મોબાઈલ ફોન માંગના લગભગ ૯૯.૨ ટકા ઉત્પાદન અથવા એસેમ્બલ કરે છે. દર વર્ષે દેશમાં લગભગ ૩૨૦-૩૩૦ મિલિયન મોબાઈલ હેન્ડસેટનું મોટા પાયે ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે, જે ભારતને વિશ્વના સૌથી મોટા આયાતકારોમાંથી એકમાંથી ઉત્પાદન કેન્દ્રમાં પરિવર્તિત કરી રહ્યું છે.
મિત્રો, આ પરિવર્તનને સમજવા માટે, તેની પૃષ્ઠભૂમિ તપાસવી મહત્વપૂર્ણ છે. ટ્રાઈએ ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ના ૧૨મા સુધારા દ્વારા વૉઈસ અને એસએમએસ માટે ખાસ ટેરિફ વાઉચર્સ પહેલાથી જ સ્થાપિત કર્યા હતા, પરંતુ વ્યવહારમાં, આવા વિકલ્પોની ઉપલબ્ધતા પ્રમાણમાં મર્યાદિત રહી. ટ્રાઈની સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, વૉઈસ અને એસએમએસ-ઓન્લી પેક એ પ્રીપેડ પ્લાન છે જેમાં ઈન્ટરનેટ ડેટા શામેલ નથી અને તેની માન્યતા ૩૬૫ દિવસ સુધી હોઈ શકે છે. સમસ્યા એ હતી કે બજારમાં વિવિધ સમયગાળા સાથે કૉલ્સ, એસએમએસ અને ડેટાને જોડતા અસંખ્ય પેક ઑફર કરવામાં આવતા હતા. ફક્ત કૉલ્સ અને સંદેશા શોધતા ગ્રાહકો પાસે તુલનાત્મક રીતે ઓછા વિકલ્પો હતા. એપ્રિલ ૨૦૨૬માં, ટ્રાઈએ આ પરિસ્થિતિને સંબોધવા માટે જાહેર પરામર્શ માટે તેરમા સુધારાનો ડ્રાફ્ટ બહાર પાડ્યો અને વિવિધ ગ્રાહક સંગઠનો, ઉદ્યોગ સંસ્થાઓ અને રિલાયન્સ જિયો, ભારતી એરટેલ અને વોડાફોન આઈડિયા જેવા સેવા પ્રદાતાઓ તરફથી ટિપ્પણીઓ મેળવી. તેથી, આ નિર્ણય અચાનક આવ્યો ન હતો, પરંતુ ઘણા મહિનાઓના નિયમનકારી પરામર્શ પછી ઉભરી આવ્યો હતો.
મિત્રો, નવા નિયમનકારી માળખાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ખ્યાલ એ છે કે વૉઈસ અને એસએમએસ સેવાઓ શોધતા ગ્રાહકોને ડેટા ખરીદવા માટે દબાણ ન કરવું જોઈએ અને તેમની પાસે સંબંધિત માન્યતા સમયગાળામાં એક અલગ વિકલ્પ હોવો જોઈએ. એપ્રિલમાં પ્રકાશિત થયેલા સત્તાવાર ડ્રાફ્ટમાં પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે સેવા પ્રદાતાઓએ તે જ માન્યતા સમયગાળા માટે વૉઈસ અને એસએમએસ-માત્ર સેવા વાઉચર્સ પણ પ્રદાન કરવા જોઈએ જેના માટે તેઓ વૉઈસ, એસએમએસ અને ડેટા સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. વધુમાં, ડેટા દૂર કરવાને કારણે સંબંધિત પેકના ટેરિફમાં આશરે પ્રમાણસર ઘટાડો પણ પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યો હતો. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, જો કોઈ કંપની ચોક્કસ સમયગાળા માટે કૉલ્સ, એસએમએસ અને ડેટા સાથે પેક ઑફર કરે છે, તો નિયમનકારી માળખાનો હેતુ તે જ સમયગાળા માટે ડેટા-મુક્ત વિકલ્પ પ્રદાન કરવાનો છે. આનાથી ગ્રાહક માટે વાસ્તવિક પસંદગી વધશે અને ટેલિકોમ બજારમાં ગ્રાહકના મૂળભૂત પ્રશ્નનો ઉકેલ લાવવાનો પ્રયાસ થશેઃ “જે સેવાનો તમે ઉપયોગ નથી કરતા તેના માટે પૈસા કેમ ચૂકવવા?”
મિત્રો, જોકે, એ સમજવું અગત્યનું છે કે ટ્રાઈએ બધા મોબાઈલ રિચાર્જ માટે સાર્વત્રિક કિંમત નક્કી કરી નથી. તેથી, એવું કહેવું વાજબી રહેશે નહીં કે દરેક ગ્રાહકનું માસિક મોબાઈલ બિલ ચોક્કસપણે ઘટશે. આ રાહત મુખ્યત્વે એવા ગ્રાહકોને લાભ કરશે જેમને ઈન્ટરનેટ ડેટાની જરૂર નથી અને જેમણે અગાઉ ડેટા-સમાવિષ્ટ યોજનાઓ ખરીદી છે. જો કોઈ ગ્રાહકને દૈનિક ઈન્ટરનેટ ડેટાની જરૂર હોય, તો હાલની ડેટા-આધારિત યોજનાઓ ઉપયોગી રહેશે. બીજી બાજુ, જો કોઈ વૃદ્ધ વ્યક્તિનો ફોન ફક્ત કૉલ્સ માટે જ ઉપયોગમાં લેવાય છે, કોઈ પરિવાર પાસે કટોકટી સંપર્ક માટે બીજું સિમ છે, કોઈ મોબાઈલ ઈન્ટરનેટને બદલે વાઈ-ફાઈ પર આધાર રાખે છે, અથવા કોઈ ફીચર ફોનનો ઉપયોગ કરે છે, તો આવા ગ્રાહકો માટે ડેટા સિવાયના વિકલ્પો વધુ ઉપયોગી થઈ શકે છે. તેથી, આ નિર્ણયને સમગ્ર મોબાઈલ બજારમાં કિંમતો ઘટાડવાનો નિર્ણય કહેવાને બદલે, તેને નિયમનકારી હસ્તક્ષેપ કહેવું વધુ સચોટ રહેશે જે ગ્રાહકની પસંદગી અને ટેરિફમાં તર્કસંગતતા વધારે છે.
મિત્રો, આ નિર્ણયનું બીજું મહત્વપૂર્ણ પાસું માન્યતા સમયગાળા સાથે સંબંધિત છે. ગ્રાહકોની એક લાંબા સમયથી ફરિયાદ રહી છે કે પ્રમાણભૂત માસિક મુદત અને ૨૮-દિવસની માન્યતા અવધિ વચ્ચેના તફાવતને કારણે તેમને દર વર્ષે સામાન્ય બાર માસિક ચૂકવણીઓ કરતાં વધુ વારંવાર રિચાર્જ કરવાની જરૂર પડી શકે છે. નવી સિસ્ટમનો વ્યાપક ઉદ્દેશ્ય ફક્ત લાંબા ગાળાના નોન-ડેટા પેક સુધી વિકલ્પોને મર્યાદિત કરવાનો નથી, પરંતુ વિવિધ માન્યતા અવધિમાં ગ્રાહક પસંદગીને વિસ્તૃત કરવાનો પણ છે. વધુમાં, લાંબા ગાળાના વૉઈસ અને એસએમએસ વિકલ્પો સંબંધિત રહેશે. ટ્રાઈ પોતે સ્પષ્ટ કરે છે કે વૉઈસ અને એસએમએસ-માત્ર યોજનાઓ ૩૬૫ દિવસ સુધીની માન્યતા ધરાવી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે વિવિધ જરૂરિયાતો ધરાવતા ગ્રાહકો, પછી ભલે તેઓ ટૂંકા ગાળાના હોય કે લાંબા ગાળાના પ્લાન પસંદ કરતા હોય, તેઓ તેમના ઉપયોગને શ્રેષ્ઠ અનુરૂપ પ્લાન પસંદ કરવા માટે વધુ સારી સ્થિતિમાં હશે.
મિત્રો, આ નિયમનકારી ફેરફાર ભારતના મુખ્ય ટેલિકોમ સેવા પ્રદાતાઓની કિંમત વ્યૂહરચના પર સીધી અસર કરી શકે છે. કંપનીઓને હવે ડેટા-આધારિત પેકની સાથે ડેટા-મુક્ત વિકલ્પોને વધુ વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવવા અને પ્રદર્શિત કરવાની જરૂર પડી શકે છે. આ ટેલિકોમ્યુનિકેશન માર્કેટમાં સ્પર્ધાનું એક નવું ક્ષેત્ર બનાવી શકે છે, જ્યાં સ્પર્ધા ફક્ત ઉપલબ્ધ ડેટાની માત્રા પર જ નહીં પરંતુ બિનજરૂરી સેવાઓ વિના મૂળભૂત સંચાર સેવાઓ કેટલી સસ્તી છે તેના પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. જોકે, આવક, નેટવર્ક રોકાણ અને ગ્રાહક દીઠ સરેરાશ આવક જેવા વ્યવસાયિક પાસાઓ પણ કંપનીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. પરામર્શ પ્રક્રિયા દરમિયાન, ટેરિફ સ્વતંત્રતા, રોકાણ પ્રોત્સાહનો અને બજાર-સંબંધિત મુદ્દાઓ અંગે ઉદ્યોગની ચિંતાઓ ઉઠાવવામાં આવી હતી, જ્યારે ગ્રાહક સંગઠનોએ પોષણક્ષમતા, પસંદગી અને પારદર્શિતાને પ્રાથમિકતા આપી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, એક ગ્રાહક સંગઠને આ દરખાસ્તને ગ્રાહક પસંદગી, પોષણક્ષમતા, પારદર્શિતા અને ઍક્સેસ વધારવા તરીકે વર્ણવી હતી.
મિત્રો, સૌથી મહત્વપૂર્ણ સામાજિક અસર ડિજિટલ સમાવેશના એક અલગ પાસામાં દેખાય છે. ડિજિટલ સમાવેશનો સામાન્ય રીતે અર્થ દરેકને ઈન્ટરનેટ ઍક્સેસ પ્રદાન કરવાનો થાય છે, પરંતુ ગ્રાહક સુરક્ષાનો અર્થ એ પણ થાય છે કે જેઓ ઈન્ટરનેટ ઍક્સેસ ઈચ્છતા નથી તેઓ મોબાઈલ સંદેશાવ્યવહારથી વંચિત ન રહે અથવા ઈન્ટરનેટ સેવાઓ માટે ગેરવાજબી કિંમતો ચૂકવવા મજબૂર ન થાય. ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં, જ્યાં પાંચમી પેઢીની મોબાઈલ સેવાઓ, ઝડપી ઈન્ટરનેટ અને વધતી જતી ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા વધી રહી છે, લાખો પરિવારો અને નાગરિકો છે જેમના માટે મોબાઈલ ફોનનો મુખ્ય અર્થ હજુ પણ “કૉલ કરવા અને પ્રાપ્ત કરવા” છે. નિયમનનો ધ્યેય તકનીકી પ્રગતિને દબાવવાનો નથી, પરંતુ વિવિધ ગ્રાહકોને તેમની જરૂરિયાતોને શ્રેષ્ઠ રીતે અનુરૂપ સેવાઓ પસંદ કરવાની સ્વતંત્રતા આપવાનો છે. તેથી, આ નિર્ણયને ફક્ત “સસ્તા રિચાર્જ” સુધી મર્યાદિત રાખવાથી તેના વ્યાપક ગ્રાહક સુરક્ષા પરિણામોને નુકસાન થશે.
આમ, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનું વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળે છે કે ટેલિકોમ ગ્રાહક સુરક્ષા (તેરમો સુધારો) નિયમનો, ૨૦૨૬, ભારતીય મોબાઈલ ટેરિફ સિસ્ટમમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું રજૂ કરે છે, જે “એક-સમાન-માપદંડ” અભિગમથી આગળ વધીને જરૂરિયાત-આધારિત વિકલ્પો તરફ આગળ વધે છે. આ નિયમન આપમેળે દરેક મોબાઈલ વપરાશકર્તા માટે રિચાર્જ સસ્તું બનાવશે નહીં, કે ટ્રાઈએ દરેક પેક માટે નિશ્ચિત ઓછી કિંમતની જાહેરાત કરી નથી; તેનું સાચું મહત્વ એવા ગ્રાહકો માટે વધુ અર્થપૂર્ણ વિકલ્પો પ્રદાન કરવામાં રહેલું છે જેમને ડેટા વિના ફક્ત વૉઈસ અને એસએમએસની જરૂર હોય છે. વાસ્તવિક કસોટી તેના અમલીકરણની હશેઃ કંપનીઓ દ્વારા કેટલા સ્પષ્ટ, સરળતાથી ઉપલબ્ધ અને ખરેખર સસ્તા નોન-ડેટા વિકલ્પો ઑફર કરવામાં આવે છે, ગ્રાહકો તેમને કેટલી સરળતાથી ઓળખે છે, અને બજાર સ્પર્ધા તેમની કિંમતોને કેવી રીતે સંચાલિત કરે છે. જો નિયમનની ભાવના અનુસાર અમલમાં મૂકવામાં આવે, તો આ નિર્ણય વૃદ્ધો, ફીચર ફોન વપરાશકર્તાઓ, બીજા સિમ ધારકો, મર્યાદિત ડેટા વપરાશકર્તાઓ અને ખર્ચ-સંવેદનશીલ પરિવારો માટે ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં ચૂકવણી-એઝ-યુ-ગો સિદ્ધાંતને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.
