કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંડિયા – વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં યુદ્ધ, તેલ પુરવઠો, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને આર્થિક સુરક્ષાનો ત્રિકોણ રચાઈ રહ્યો છે, જે ભારત જેવા મોટા તેલ આયાત કરતા દેશને પણ અસર કરી શકે છે. એક તરફ, પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા લશ્કરી તણાવ, બીજી તરફ, સાઉદી અરેબિયાના એરપોર્ટ અને ઉર્જા સ્થાપનો પર હુમલાના અહેવાલો, અને બીજી તરફ, ભારત સરકાર દ્વારા પેટ્રોલ અને ડીઝલ નિકાસ શુલ્કમાં ફેરફાર. આ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે તેલ ફક્ત વેપાર માટેનો માલ નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતાનો એક મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, તમને જણાવવા માંગુ છું કે ૧૫ ઓક્ટોબરના રોજ મોડી રાત્રે જારી કરાયેલા એક આદેશ દ્વારા, કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલ પરની નિકાસ શુલ્ક રૂ.૦.૫૦ થી વધારીને રૂ.૨.૫૦ પ્રતિ લિટર કરી, જે ૧૬ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ થી અમલમાં આવી, જ્યારે ડીઝલ પરની શુલ્ક રૂ.૧૬ થી ઘટાડીને રૂ.૮.૫૦ પ્રતિ લિટર કરવામાં આવી. આનો અર્થ એ છે કે પેટ્રોલ પરની શુલ્ક પાંચ ગણો વધી ગયો, પરંતુ ડીઝલ પરની શુલ્ક રૂ.૭.૫૦ પ્રતિ લિટર ઘટાડવામાં આવી. પ્રશ્ન એ છે કે, આ વિરોધાભાસી નિર્ણય પાછળનું અર્થશાસ્ત્ર શું છે? વિન્ડફોલ ટેક્સ બરાબર શું છે? અને શું તે સામાન્ય માણસને રાહત આપશે? આપણે નીચેના ફકરામાં આ બધું સમજવાનો પ્રયાસ કરીશું.
મિત્રો, જો આપણે સાઉદી અરેબિયા પર હુથી હુમલાઓનો વિચાર કરીએ તોઃ શું વૈશ્વિક તેલ બજાર પર કટોકટી આવી રહી છે? પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષે ઉર્જા પુરવઠા અંગે નવી ચિંતાઓ ઉભી કરી છે. યમનના હુથી જૂથ અને સાઉદીની આગેવાની હેઠળના ગઠબંધન વચ્ચે તણાવ વધતાં, મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાના અહેવાલો બહાર આવ્યા છે. ૧૫ ઓક્ટોબરના અહેવાલો અનુસાર, યમનના એડનમાં અલ-માશિક રાષ્ટ્રપતિ સંકુલ નજીક પણ હુમલો થયો હતો. એ સ્પષ્ટ કરવું મહત્વપૂર્ણ છે કે રાષ્ટ્રપતિ સંકુલ પર હુમલાના અહેવાલો યમનના રાષ્ટ્રપતિ સંકુલ સાથે સંબંધિત છે, સાઉદી અરેબિયાના રાષ્ટ્રપતિ સંકુલ સાથે નહીં. દરમિયાન, સાઉદી અરેબિયામાં એરપોર્ટ અને વ્યૂહાત્મક સ્થાપનો પર હુમલા અને તેલ સુવિધાઓ પરના જોખમોના અહેવાલોએ સુરક્ષા ચિંતાઓ ઉભી કરી છે. આ કટોકટી ખાસ આર્થિક મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે સાઉદી અરેબિયા વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટે એક મુખ્ય કેન્દ્ર છે. જો તેલ ઉત્પાદન, રિફાઇનરી કામગીરી, બંદરો અથવા દરિયાઈ પરિવહન લાંબા સમય સુધી ખોરવાય છે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધી શકે છે. કટોકટી વધુ ખરાબ થઈ શકે છે, ખાસ કરીને જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં શિપિંગ ટ્રાફિક ખોરવાઈ જાય. જોકે, હુમલાના અહેવાલોનો અર્થ એ નથી કે સાઉદી અરેબિયાનું સમગ્ર તેલ ઉત્પાદન બંધ થઈ ગયું છે અથવા વૈશ્વિક સ્તરે તેલની તીવ્ર અછત નિકટવર્તી છે. વાસ્તવિક અસર હુમલાના સમયગાળા, નુકસાન પામેલા સ્થાપનો, વૈકલ્પિક પુરવઠા અને તેલ ભંડાર પર આધારિત રહેશે.ભારત માટે આ પડકાર મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે દેશ તેની ક્રૂડ તેલની જરૂરિયાતોનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે. તેલના ભાવમાં વધારો આયાત બિલ, રૂપિયાના વિનિમય દર, પરિવહન ખર્ચ અને ફુગાવા પર દબાણ વધારી શકે છે. આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે નિકાસ ડ્યુટી નીતિને સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે.
મિત્રો, વિન્ડફોલ ટેક્સ શું છે? સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વિન્ડફોલ ટેક્સનો અર્થ એ છે કે અસાધારણ પરિસ્થિતિઓમાં કંપનીઓ દ્વારા કમાયેલા અણધાર્યા વધારાના નફા પર લાદવામાં આવતો કર. ઉદાહરણ તરીકે, જો યુદ્ધ અથવા પુરવઠા કટોકટીને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની કિંમતમાં તીવ્ર વધારો થાય છે, જેના પરિણામે કંપની સામાન્ય પરિસ્થિતિઓ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ નફો કમાય છે, તો સરકાર તે વધારાના નફાના એક ભાગ પર કર લાદવાનું નક્કી કરી શકે છે. જો કે, ભારતના વર્તમાન કિસ્સામાં, તકનીકી તફાવતને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલની નિકાસ પર લાદવામાં આવતી ડ્યુટી, જ્યારે સમાચારમાં તેને વિન્ડફોલ ટેક્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે ખાસ વધારાની એક્સાઇઝ ડ્યુટી અને અન્ય લાગુ પડતા સેસ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. લિટર દીઠ ડ્યુટી દરેક કંપનીના વાસ્તવિક વધારાના નફાના આધારે ગણવામાં આવતી નથી. વર્તમાન સિસ્ટમ હેઠળ, નિકાસ પર એક નિશ્ચિત દર લાગુ પડે છે. ચાલો આને એક સરળ ઉદાહરણથી સમજીએઃ જો કોઈ રિફાઇનરી સ્થાનિક બજાર કરતાં વિદેશમાં પેટ્રોલ વેચીને વધુ કમાણી કરી શકે છે, તો સરકાર નિકાસ પર ડ્યુટી વધારી શકે છે, જેનાથી તે વિકલ્પ વધુ મોંઘો થઈ શકે છે. આ સ્થાનિક વેચાણ અને નિકાસ વચ્ચેના આર્થિક સંતુલનને અસર કરી શકે છે. જો કે, ફક્ત ડ્યુટી વધારવાથી ખાતરી નથી મળતી કે કંપનીઓ તેમના તમામ ઇંધણ સ્થાનિક બજારમાં વેચશે; માંગ, ઉત્પાદન ક્ષમતા, નિકાસ કરાર અને અન્ય નિયમો પણ ભૂમિકા ભજવે છે.
મિત્રો, જો આપણે ૧૬ ઓક્ટોબરથી લાગુ થયેલા નવા દરોને સમજીએ, તો પેટ્રોલના દરમાં પાંચ ગણો વધારો અને ડીઝલના દરમાં ઘટાડો થયો છે. કેન્દ્ર સરકારના નવા આદેશ મુજબ, પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની નિકાસ ડ્યુટીમાં વિવિધ ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. વિગતોઃ જૂનો દર નવો દર પેટ્રોલ નિકાસ ડ્યુટીરૂ.૦.૫૦/લિટર ડીઝલ નિકાસ ડ્યુટી રૂ.૧૬/લિટર રૂ.૮.૫૦/લિટર ડીઝલ ડ્યુટી ઘટાડો રૂ.૭.૫૦/લિટર આનો અર્થ એ છે કે પેટ્રોલ પરની ડ્યુટીમાં પ્રતિ લિટર રૂ.૨ નો વધારો થયો છે, જ્યારે ડીઝલ પરની ડ્યુટીમાં પ્રતિ લિટર રૂ.૭.૫૦ નો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. તેથી, આને ફક્ત કર વધારો કહેવું યોગ્ય રહેશે નહીં; તે બંને ઇંધણ માટે અલગ અલગ દિશામાં કરવામાં આવેલ નીતિગત ફેરફાર છે. પેટ્રોલ પરની ડ્યુટીમાં વધારો વિદેશમાં પેટ્રોલ વેચવાનો ખર્ચ વધારી શકે છે. બીજી તરફ, ડીઝલ પરની ડ્યુટીમાં ઘટાડો તેની નિકાસ પરના કર બોજમાં ઘટાડો કરશે. સરકારી આદેશમાં બંને દરોમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ ફક્ત આનો ઉપયોગ એ નિષ્કર્ષ પર ન આવવો જોઈએ કે સરકારે પેટ્રોલની સ્થાનિક અછતની પુષ્ટિ કરી છે અથવા ડીઝલનો પુરવઠો સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે.
મિત્રો, ચાલો સરકાર શા માટે અણધાર્યો કર લાદે છે તેના ત્રણ મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો સમજીએ.પહેલો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક ઉર્જા સુરક્ષા છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ ખૂબ જ આકર્ષક હોય, તો કંપનીઓ માટે નિકાસ વધુ નફાકારક બની શકે છે. નિકાસ ફરજો આ લાભને પ્રભાવિત કરીને સ્થાનિક પુરવઠો જાળવવાના સરકારના પ્રયાસનો ભાગ હોઈ શકે છે. જો કે, પુરવઠા પર તેની વાસ્તવિક અસર બજારની સ્થિતિ પર આધારિત છે. બીજો ઉદ્દેશ્ય સરકારી આવક અને જાહેર ખર્ચ છે. વધારાની ફરજો સરકાર માટે આવક પેદા કરી શકે છે, જેનો ઉપયોગ વ્યાપક બજેટ સંસાધનોના ભાગ રૂપે જાહેર સેવાઓ અને કલ્યાણકારી યોજનાઓને નાણાં આપવા માટે થઈ શકે છે. જો કે, એવું કહેવું ખોટું હશે કે આ ફરજોમાંથી એકત્રિત થયેલ દરેક રૂપિયાનો સીધો ખર્ચ પેટ્રોલ અને ડીઝલ સબસિડી પર થાય છે.ત્રીજો ઉદ્દેશ્ય અસાધારણ નફાને જાહેર હિત સાથે સંતુલિત કરવાનો છે. જ્યારે કોઈ ક્ષેત્રની કંપનીઓ કટોકટીને કારણે અસામાન્ય નફો અનુભવે છે, ત્યારે સરકાર કર નીતિ દ્વારા આમાંથી કેટલાકને જાહેર આવકમાં ચેનલ કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. આનાથી આર્થિક અસમાનતા ઘટાડવામાં આડકતરી રીતે મદદ મળી શકે છે, પરંતુ ફક્ત અણધાર્યા કરવેરાથી આર્થિક અસમાનતા દૂર થશે નહીં.
મિત્રો, જો આપણે દર ૧૫ દિવસે સમીક્ષા પર વિચાર કરીએઃ ભારતની નીતિ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે સમજવા માટે,ભારતે જુલાઈ ૨૦૨૨ માં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદન નિકાસ પર આવી ડ્યુટીનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા ભાવમાં વધારો થયો હતો. ત્યારબાદ, દરોમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, અને ૨૦૨૪ માં આ ડ્યુટીઓ દૂર કરવામાં આવી હતી. ઉર્જા બજારમાં નવેસરથી ઉછાળા વચ્ચે ૨૦૨૬ માં નિકાસ ડ્યુટી ફરીથી સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. સરકારના પેટ્રોલિયમ આયોજન અને વિશ્લેષણ સેલના દર કોષ્ટકમાં વિવિધ તારીખો પર ડ્યુટીમાં થયેલા ફેરફારો નોંધવામાં આવ્યા છે. આ દરોની સમીક્ષા લગભગ પખવાડિયે કરવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ તેલ અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનના ભાવમાં ફેરફાર, નિકાસની આર્થિક સ્થિતિ અને સ્થાનિક ઉર્જા જરૂરિયાતોના આધારે ડ્યુટી વધારી અથવા ઘટાડી શકાય છે. જ્યારે તેલ પૂરતું ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે ડ્યુટી ઘટાડી અથવા દૂર કરી શકાય છે; જો કે, એવો કોઈ સ્વચાલિત નિયમ નથી કે સ્થાનિક પુરવઠો વધતાં જ ડ્યુટી શૂન્ય થઈ જશે. આ સરકારના નિર્ણય અને લાગુ સૂચના પર આધાર રાખે છે. વિશ્વભરના અન્ય દેશોએ ઊર્જા કટોકટી દરમિયાન અસાધારણ નફા પર કર લાદવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ અપનાવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, યુકેએ ૨૦૨૨ માં તેલ અને ગેસ કંપનીઓના અસાધારણ નફા પર ઊર્જા નફા વસૂલાત લાગુ કરી. યુરોપિયન યુનિયને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ચોક્કસ વધારાના નફા પર કામચલાઉ યોગદાન પણ રજૂ કર્યું. આ નીતિઓના દર, કાનૂની આધાર અને લાગુ પડતા ક્ષેત્રો ભારતની સિસ્ટમથી અલગ છે.
મિત્રો, જો આપણે સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર થતી અસરને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ સરકારના ફેરફારની સીધી અસર નિકાસ ડ્યુટી પર પડે છે, સ્થાનિક પેટ્રોલ પંપ પર વેચાતા પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં આપમેળે થતા ફેરફાર પર નહીં. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર, આ આદેશ સ્થાનિક વપરાશ માટે લાગુ પડતા હાલના ડ્યુટી દરોમાં ફેરફાર કરતો નથી. તેથી, ૧૬ ઓક્ટોબરના રોજ નિકાસ ડ્યુટીમાં વધારાનો અર્થ એ નથી કે સામાન્ય નાગરિકોએ પેટ્રોલ ખરીદતી વખતે તાત્કાલિક રૂ.૨.૫૦ વધારાના ચૂકવવા પડશે. તેવી જ રીતે, ડીઝલ નિકાસ ડ્યુટીમાં ઘટાડાનો અર્થ એ નથી કે પેટ્રોલ પંપ પર ડીઝલ રૂ.૭.૫૦ સસ્તું થશે. જોકે, પરોક્ષ અસરો શક્ય છે. જો વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે છે, તો પરિવહન, નૂર, ઉત્પાદન અને ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓનો ખર્ચ દબાણમાં આવી શકે છે. તેનાથી વિપરીત, જો સ્થાનિક પુરવઠો સ્થિર રહે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં ઘટાડો થાય છે, તો અર્થતંત્રને રાહત મળી શકે છે. અંતિમ અસર કર નીતિ, તેમજ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ, રૂપિયાની સ્થિતિ, રિફાઇનરી ખર્ચ અને સ્થાનિક ભાવનિર્ધારણ પર આધારિત રહેશે.
મિત્રો, જો આપણે સાઉદી અરેબિયાના ફ્લાઇટ પ્રતિબંધને ધ્યાનમાં લઈએઃ યુદ્ધની હવાઈ ટ્રાફિક પર અસર, પ્રાદેશિક સુરક્ષા કટોકટી હવાઈ ટ્રાફિક પર પણ દેખાય છે. ૧૬ ઓક્ટોબરના અહેવાલો અનુસાર, એર ઇન્ડિયાએ રિયાધ, દમ્મામ અને જેદ્દાહ જતી અને જતી ફ્લાઇટ્સનું સ્થગિતીકરણ ૨૦ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ સુધી લંબાવ્યું હતું. ઇન્ડિગો અને અકાસા એરએ પણ કેટલાક સાઉદી રૂટ પર ૧૭ ઓક્ટોબર સુધી સ્થગિત અથવા રદ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય એરલાઇન્સે પણ તેમના ફ્લાઇટ શેડ્યૂલમાં ફેરફાર કર્યો છે.એ સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે કે આ સુરક્ષા પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને સંબંધિત એરલાઇન્સ દ્વારા લેવામાં આવેલા ઓપરેશનલ નિર્ણયો છે; તેને ભારત સરકાર દ્વારા તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ્સ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ કહેવું યોગ્ય રહેશે નહીં. મુસાફરોએ એરપોર્ટ પર જતા પહેલા તેમની એરલાઇન્સ સાથે ફ્લાઇટની સ્થિતિની પુષ્ટિ કરવી જોઈએ.
તેથી, જો આપણે સમગ્ર અભિગમનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે તેલનો દરેક ટીપો હવે અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો છે. આજની વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ ભારતને ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર નફા અને સામાન્ય નાગરિકના હિત વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પડકાર આપે છે. પેટ્રોલ નિકાસ ડ્યુટીમાં પાંચ ગણો વધારો અને ડીઝલ ડ્યુટીમાં પ્રતિ લિટર રૂ.૭.૫૦ નો ઘટાડો આ બદલાતા આર્થિક પરિદૃશ્યનો એક ભાગ છે. વિન્ડફોલ ટેક્સ અથવા નિકાસ ડ્યુટી, પોતે જ, તેલ સંકટનો સંપૂર્ણ ઉકેલ નથી કે ફુગાવા સામે રક્ષણની ગેરંટી નથી. તેનું મહત્વ એ હકીકતમાં રહેલું છે કે સરકાર બદલાતી પરિસ્થિતિઓમાં નિકાસ અને સ્થાનિક જરૂરિયાતોને સંતુલિત કરવા માટે નીતિગત સાધનનો ઉપયોગ કરી રહી છે. જો પશ્ચિમ એશિયામાં સંઘર્ષ લંબાય છે, દરિયાઈ માર્ગો ખોરવાય છે, અથવા ઉર્જા સ્થાપનોને ભારે નુકસાન થાય છે, તો ભારતને આયાત ખર્ચમાં વધારો અને ફુગાવાના દબાણનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં, પર્યાપ્ત વ્યૂહાત્મક અનામત, વૈવિધ્યસભર આયાત સ્ત્રોતો, સુરક્ષિત પરિવહન માર્ગો અને પારદર્શક કર નીતિ પહેલા કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે. આખરે, ઉર્જા સુરક્ષાનું સાચું માપ ફક્ત સરકાર કેટલો કરવેરા કરે છે તે નથી, પરંતુ દેશમાં ઇંધણ કેવી રીતે સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે, કિંમતો પર અતિશય દબાણ નથી, અને સામાન્ય નાગરિક માટે કટોકટીનો બોજ ઓછો થાય છે.
