તંત્રીની કલમે….
ન્યૂયોર્કમાં દુનિયાના નેતાઓ ભેગા થઈ રહ્યા છે. ભાષણો થશે, શાંતિના સંદેશા અપાશે, ઠરાવો રજૂ થશે અને માનવતાની મોટી મોટી વાતો થશે. પરંતુ દુનિયા હવે ભાષણોથી કંટાળી ગઈ છે. દુનિયાને પરિણામ જોઈએ છે. કારણ કે એક તરફ યુએનના મંચ પરથી શાંતિની વાત થાય છે અને બીજી તરફ મધ્યપૂર્વમાં યુદ્ધની આગ ધગધગે છે, યુક્રેનમાં હુમલાઓ ચાલુ છે અને સામાન્ય માણસની જિંદગી યુદ્ધની કિંમત ચૂકવી રહી છે. તો પછી સીધો સવાલ છે—જો યુએન યુદ્ધ રોકી શકતું નથી તો તેની શક્તિ ક્યાં છે?
૮૧મી યુએન મહાસભાની ઉચ્ચસ્તરીય સામાન્ય ચર્ચા ૨૨થી ૨૮ સપ્ટેમ્બર સુધી થવાની છે. આ વખતનું સત્તાવાર સૂત્ર છે—“વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવો, પરિવર્તનનું સંચાલન કરવું અને સૌ માટે પરિણામ આપતું યુએન.” પરંતુ વિશ્વાસ શબ્દોથી પાછો આવવાનો નથી. વિશ્વાસ ત્યારે જ પાછો આવશે જ્યારે યુદ્ધ રોકાશે, નિર્દોષો બચશે અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો શક્તિશાળી તથા નબળા બંને માટે સમાન રહેશે.
યુક્રેનનું ઉદાહરણ યુએનની મર્યાદા સામે સૌથી મોટો પ્રશ્નચિહ્ન છે. યુએનના જ આંકડા મુજબ ૨૦૨૬ના પ્રથમ છ મહિનામાં યુક્રેનમાં નાગરિક જાનહાનિ ૨૦૨૪ના સમાન સમયગાળાની સરખામણીએ ૧૧૪ ટકા વધારે રહી છે. વર્ષો વીતી ગયા, અસંખ્ય ઠરાવો થયા, શાંતિની અપીલો થઈ, છતાં સામાન્ય નાગરિકો માટે યુદ્ધનો અંત આવ્યો નથી. આંકડાઓમાં છુપાયેલી દરેક જાનહાનિ પાછળ એક પરિવાર છે, એક ઘર છે અને એક અધૂરું ભવિષ્ય છે.
સૌથી મોટી સમસ્યા યુએનની રચનામાં જ છે. ૧૯૩ દેશોની મહાસભા છે, પરંતુ વાસ્તવિક સુરક્ષા નિર્ણયોમાં ૧૫ સભ્યોની સુરક્ષા પરિષદ કેન્દ્રસ્થાને છે અને તેમાં પાંચ કાયમી સભ્યોને વીટોનો અધિકાર છે. એટલે વિશ્વના મોટા ભાગના દેશો કોઈ મુદ્દે એકમત હોય છતાં મહાસત્તાઓના રાજકીય હિતો અથડાય ત્યારે સામૂહિક કાર્યવાહી અટકી શકે છે. શું વિશ્વશાંતિની ચાવી થોડા દેશોના વીટોમાં બંધ હોવી જોઈએ? આ પ્રશ્ન હવે માત્ર વિકાસશીલ દેશોનો નથી; આખી માનવજાતનો છે.
મધ્યપૂર્વે તો આ મર્યાદાને વધુ ઉઘાડી પાડી છે. અમેરિકા-ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેનો લાંબો સંઘર્ષ, હૂથી હુમલા અને મહત્વના સમુદ્રી માર્ગોમાં વધતું જોખમ માત્ર પ્રાદેશિક સમસ્યા નથી. તેની સીધી અસર ઊર્જા અને વૈશ્વિક વેપાર પર પડે છે. તાજેતરમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ ૧૦૦ ડોલરથી ઉપર રહ્યું હતું. એટલે એક દેશની યુદ્ધની આગ બીજા દેશના પેટ્રોલ પંપ સુધી પહોંચી શકે છે. મિસાઇલ સરહદ પાર કરે ત્યારે જ યુદ્ધ થતું નથી; જ્યારે તેલ મોંઘું થાય, પરિવહન મોંઘું થાય અને મોંઘવારી વધે ત્યારે પણ યુદ્ધની કિંમત સામાન્ય માણસ ચૂકવે છે.
આથી યુએન સામે હવે માત્ર નૈતિક પ્રશ્ન નથી, વ્યવહારુ પ્રશ્ન છે. જો સુરક્ષા પરિષદ મહાસત્તાઓના મતભેદમાં જ ફસાઈ રહે તો મહાસભાની ભૂમિકા કેવી રીતે મજબૂત બનશે? યુએનના પોતાના અધિકારીઓએ પણ સ્વીકાર્યું છે કે જ્યારે સુરક્ષા પરિષદ કાર્યવાહી કરવામાં અસમર્થ રહી ત્યારે મહાસભાએ યુક્રેન અને મધ્યપૂર્વ અંગે વીટો ચર્ચાઓ અને વિશેષ સત્રો દ્વારા ભૂમિકા ભજવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પરંતુ ચર્ચા અને વાસ્તવિક કાર્યવાહી વચ્ચેનું અંતર હજુ મોટું છે.
ભારત માટે આ સમય ખૂબ મહત્વનો છે. ભારતે હંમેશા વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા, સંવાદ અને બહુપક્ષીયતાને મહત્વ આપ્યું છે. હવે ભારતે વિશ્વના વિકાસશીલ દેશો માટે વધુ મજબૂત અવાજ બનવું પડશે. યુદ્ધો વચ્ચે ઊર્જા સુરક્ષા, ખાદ્ય સુરક્ષા, વેપાર માર્ગો, સપ્લાય ચેઇન અને વૈશ્વિક મોંઘવારી ભારત માટે સીધી ચિંતાના વિષયો છે. ભારતનું હિત માત્ર યુદ્ધથી દૂર રહેવામાં નથી; ભારતનું હિત એવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા બનાવવામાં છે જ્યાં યુદ્ધ શરૂ કરવું કોઈ પણ શક્તિ માટે સરળ ન રહે.
અને હવે યુએન સામે એઆઈનો નવો પડકાર પણ છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિ ઝડપથી આગળ વધી રહી છે અને તેના સુરક્ષા જોખમો અંગે સુરક્ષા પરિષદમાં ચર્ચા થવાની છે. એટલે યુએનને હવે માત્ર જૂના યુદ્ધો નહીં, પરંતુ નવી ટેક્નોલોજીથી ઊભા થતા જોખમો સામે પણ વૈશ્વિક નિયમો ઘડવા પડશે.
હવે દુનિયાને ન્યૂયોર્કમાં વધુ એક ભવ્ય પરિષદ નહીં, પરિણામ જોઈએ છે. યુએન પાસે ધ્વજ છે, મંચ છે, ઠરાવો છે અને વિશ્વના લગભગ દરેક દેશની હાજરી છે. પરંતુ તેની સાચી તાકાત ત્યારે સાબિત થશે જ્યારે તે મહાસત્તાઓને સંવાદ માટે મજબૂર કરી શકે, યુદ્ધવિરામ માટે દબાણ ઊભું કરી શકે અને નિર્દોષ નાગરિકોના જીવનને રાજકીય સોદાબાજીથી ઉપર રાખી શકે.
નહીં તો ઇતિહાસ એક કડવો સવાલ પૂછશે—દુનિયા જ્યારે સળગી રહી હતી ત્યારે યુએનમાં નેતાઓ ભાષણો કરી રહ્યા હતા, કે ખરેખર આગ બુઝાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા?
આ જ ૮૧મી મહાસભાની અસલી અગ્નિપરીક્ષા છે.
નરેન્દ્ર જોષી
