તંત્રીની કલમે….
એક સમય હતો જ્યારે સમાચારનો મુખ્ય આધાર અખબાર, રેડિયો અને ટેલિવિઝન હતા. માહિતીની વિશ્વસનીયતા માટે સંપાદકીય તપાસ, તથ્યોની ચકાસણી અને જવાબદારીનું માળખું હતું. પરંતુ આજે સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે. હવે દરેક વ્યક્તિ માત્ર સમાચારનો વાચક નથી, પરંતુ સમાચારનો સર્જક, પ્રસારક અને પ્રભાવક પણ બની ગયો છે. આ પરિવર્તને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને નવી ઊંચાઈ આપી છે, પરંતુ સાથે જ ખોટી માહિતી, અફવાઓ અને ભ્રામક પ્રચારનું એવું જાળ પણ ઊભું કર્યું છે કે સત્ય અને અસત્ય વચ્ચેનો ભેદ સામાન્ય નાગરિક માટે મુશ્કેલ બનતો જાય છે.
આજના સમયમાં કોઈ પણ ઘટના બને અને થોડી જ મિનિટોમાં તેના હજારો વીડિયો, ફોટા અને સંદેશાઓ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થઈ જાય છે. તેમાં કેટલું સત્ય છે અને કેટલું અસત્ય, તેની તપાસ કર્યા વિના લાખો લોકો તેને સાચું માનીને આગળ મોકલી દે છે. પરિણામે ઘણી વખત અફવાઓના આધારે સામાજિક તણાવ સર્જાય છે, નિર્દોષ લોકોની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચે છે, બજારોમાં ગભરાટ ફેલાય છે અને ક્યારેક તો કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ પણ બગડી જાય છે.
ખોટી માહિતીનું સૌથી મોટું જોખમ લોકશાહી માટે છે. ચૂંટણી દરમિયાન ભ્રામક વિડિયો, બનાવટી નિવેદનો, સંપાદિત તસવીરો અને ખોટા આંકડાઓ દ્વારા મતદારોના મનને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ થાય છે. રાજકીય પક્ષો વચ્ચેનો વૈચારિક સંઘર્ષ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ જો તે ખોટી માહિતીના આધારે ચાલે, તો લોકશાહીનો પાયો નબળો પડે છે. મતદારોનો નિર્ણય તથ્યોને બદલે ભ્રમ પર આધારિત બની જાય, તો તે સમગ્ર લોકશાહી વ્યવસ્થાને નુકસાન પહોંચાડે છે.
યુવા પેઢી સૌથી વધુ ડિજિટલ માધ્યમ સાથે જોડાયેલી છે. માહિતી મેળવવા માટે તેઓ મોટાભાગે સોશિયલ મીડિયા પર નિર્ભર રહે છે. આ એક તરફ તક છે, કારણ કે જ્ઞાન ઝડપથી ઉપલબ્ધ બને છે. પરંતુ બીજી તરફ પડકાર પણ એટલો જ મોટો છે. જો યુવાનોમાં માહિતીની ચકાસણી કરવાની ટેવ વિકસાવવામાં નહીં આવે, તો તેઓ ખોટા પ્રચાર, ષડ્યંત્રના સિદ્ધાંતો અને ભ્રામક અભિયાનોના સરળ શિકાર બની શકે છે. ડિજિટલ સાક્ષરતા હવે વૈકલ્પિક વિષય નહીં, પરંતુ જીવન માટેની આવશ્યક કૌશલ્ય બની ગઈ છે.
ટેક્નોલોજીએ સમસ્યાને વધુ જટિલ બનાવી છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાના યુગમાં ડીપફેક વીડિયો, કૃત્રિમ અવાજ અને દેખાવમાં સંપૂર્ણ સાચા લાગતા બનાવટી દસ્તાવેજો તૈયાર કરવાનું સરળ બન્યું છે. સામાન્ય વ્યક્તિ માટે સાચું અને ખોટું ઓળખવું દિવસેને દિવસે વધુ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. તેથી માત્ર ટેક્નોલોજી પર નિર્ભર રહેવું પૂરતું નથી; ટેક્નોલોજી સાથે જવાબદારી અને નૈતિકતા પણ જરૂરી છે.
પરંપરાગત મીડિયાની ભૂમિકા આજે વધુ મહત્વપૂર્ણ બની છે. ઝડપની સ્પર્ધામાં જો સમાચાર સંસ્થાઓ પણ ચકાસણી વિના માહિતી પ્રસારિત કરશે, તો તેમની વિશ્વસનીયતા પર પ્રશ્નો ઊભા થશે. અખબારો અને જવાબદાર સમાચાર માધ્યમોની સૌથી મોટી તાકાત તેમની વિશ્વસનીયતા છે. ઝડપ કરતાં સત્યને પ્રાથમિકતા આપવી એ જ સાચી પત્રકારિતાનું લક્ષણ છે. વિશ્વાસ ગુમાવવો સરળ છે, પરંતુ તેને ફરી મેળવવો અત્યંત મુશ્કેલ છે.
સરકારની પણ મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. ખોટી માહિતી સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી જરૂરી છે, પરંતુ તે કાર્યવાહી અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને નુકસાન પહોંચાડે તેવી ન હોવી જોઈએ. લોકશાહીનો અર્થ અસહમતિને દબાવવાનો નથી. સરકારે પારદર્શિતા વધારવી, સમયસર સત્તાવાર માહિતી જાહેર કરવી અને ડિજિટલ સાક્ષરતા માટે વ્યાપક અભિયાન ચલાવવું જોઈએ. જ્યારે વિશ્વસનીય માહિતી ઝડપથી ઉપલબ્ધ થાય છે, ત્યારે અફવાઓને ફેલાવાનો અવકાશ ઓછો રહે છે.
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પણ પોતાની જવાબદારીથી બચી શકતી નથી. તેમની વ્યવસાયિક સફળતા વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા પર આધારિત હોઈ શકે, પરંતુ સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. સ્પષ્ટ રીતે ખોટી માહિતી, હિંસા ભડકાવતી સામગ્રી અને છેતરપિંડી સામે વધુ અસરકારક અને પારદર્શક વ્યવસ્થા જરૂરી છે. અલ્ગોરિધમ માત્ર લોકપ્રિય સામગ્રીને જ નહીં, પરંતુ વિશ્વસનીય માહિતીને પણ પ્રોત્સાહન આપે તે સમયની માંગ છે.
પરંતુ અંતે સૌથી મોટી જવાબદારી સામાન્ય નાગરિકની છે. કોઈ પણ સંદેશો, વીડિયો કે ફોટો મળતાં જ તેને આગળ મોકલવાની ઉતાવળ ન કરવી જોઈએ. પ્રથમ પ્રશ્ન એ પૂછવો જોઈએ કે તેનો સ્ત્રોત શું છે? શું અન્ય વિશ્વસનીય માધ્યમોએ પણ તેની પુષ્ટિ કરી છે? જો જવાબ સ્પષ્ટ ન હોય, તો તેને આગળ ન મોકલવો એ જ જવાબદાર નાગરિકનું કર્તવ્ય છે.
સોશિયલ મીડિયા એક શક્તિશાળી સાધન છે. તે સમાજને જોડી પણ શકે છે અને તોડી પણ શકે છે. તેનો ઉપયોગ જ્ઞાન, સંવાદ અને વિકાસ માટે થશે કે અફવા, દ્વેષ અને ભ્રમ માટે—તેનો નિર્ણય માત્ર સરકારો કે કંપનીઓ નહીં, પરંતુ આપણે સૌ મળીને કરવાના છીએ.
સત્ય લોકશાહીનો શ્વાસ છે. જો સત્ય જ ધૂંધળું થઈ જશે, તો લોકશાહી, સમાજ અને વિશ્વાસ—ત્રણેય નબળા પડશે. તેથી આજે સૌથી મોટો પ્રશ્ન ટેક્નોલોજીનો નથી, પરંતુ જવાબદાર નાગરિકત્વનો છે. દરેક શેર કરતાં પહેલાં એક ક્ષણ વિચારવાની સંસ્કૃતિ જ ખોટી માહિતી સામેની સૌથી અસરકારક ઢાલ બની શકે છે. સાચી માહિતીનું સન્માન અને ખોટી માહિતીનો અસ્વીકાર—એ જ ડિજિટલ યુગના જવાબદાર સમાજની સાચી ઓળખ બનવી જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
