હવે,ખાનગી હોસ્પિટલોના નફાખોરી પર કરો યા મરોનો જંગ? – સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું – બધા તબીબી કાયદાઓમાં સુધારો કરવાની તૈયારીઓ? – સરકાર ખાનગી હોસ્પિટલના બિલોને રોકવા માટે કટિબદ્ધ છે? – ??પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર દેખરેખ અને મફત વસ્તુઓ પર પ્રતિબંધઃ આગામી સુનાવણી ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ 

કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા

Email – kishanbhawnani13@gmail.com

ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતમાં ડોકટરોને એક સમયે ભગવાનનું સ્વરૂપ માનવામાં આવતા હતા. દર્દી પોતાનું જીવન, પોતાની આશાઓ અને પોતાની જીવન બચત ડૉક્ટરને સોંપે છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ ગંભીર બીમારીથી પીડાતા દર્દીને અસહ્ય હોસ્પિટલ બિલ, મોંઘી દવાઓ અને તબીબી પુરવઠાના અતિશય ખર્ચનો સામનો કરવો પડે છે, ત્યારે આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલીની જવાબદારી પર પ્રશ્ન ઉઠાવવો સ્વાભાવિક છે. છેવટે, શું દર્દીની દુર્દશાને હોસ્પિટલ માટે નફાની તકમાં ફેરવી શકાય છે? શું જીવનરક્ષક દવાઓના ભાવો પર પારદર્શિતા અને યોગ્ય નિયંત્રણ સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી સરકારની નથી? ખાનગી હોસ્પિટલોમાં દવાઓ અને તબીબી પુરવઠાના ભાવ અને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની કથિત અનૈતિક માર્કેટિંગ પ્રથાઓ અંગેનો આ ગંભીર પ્રશ્ન હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, તમને જણાવવા માંગુ છું કે ડૉ. સંજય કુલશ્રેષ્ઠ દ્વારા દાખલ કરાયેલ પીઆઈએલ અને કિશનચંદ જૈન દ્વારા દાખલ કરાયેલ અરજી આ બાબતમાં મહત્વપૂર્ણ છે. ૧૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના કોર્ટ રેકોર્ડમાં, બંને કેસ ૨૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ બપોરે ૨ વાગ્યે સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા. ૨૭ ઓક્ટોબરના રોજ થયેલી સુનાવણી પછી આજે આપવામાં આવેલા આદેશમાં ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ યોજાનારી સુનાવણીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જે આ વિવાદની ગંભીરતા સ્પષ્ટ કરે છે.

મિત્રો, જો આપણે બે અરજીઓ પર વિચાર કરીએ, તો એક મુખ્ય પ્રશ્નઃ શું દર્દી માટે સારવાર છે કે નફા માટેનો વ્યવસાય? આ વિવાદમાં સામેલ મુખ્ય મુદ્દાઓ રિટ પિટિશન (સિવિલ) નં. ૭૯૪/૨૦૨૩, કિશનચંદ જૈન વિરુદ્ધ એથિક્સ એન્ડ મેડિકલ રજિસ્ટ્રેશન બોર્ડ અને અન્ય, અને રિટ પિટિશન (સિવિલ) નં. ૭૧૭/૨૦૨૬, ડૉ. સંજય કુલશ્રેષ્ઠ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા છે. બંને કિસ્સાઓમાં, દવાની કિંમત, તબીબી નીતિશાસ્ત્ર અને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની ભૂમિકા સંબંધિત મુદ્દાઓ ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને ન્યાયાધીશ સંદીપ મહેતાની બેન્ચ સમક્ષ ઉભા થયા. ૧૨ ઓક્ટોબરના રોજ કેસોની સુનાવણી બાદ, સુનાવણી ૨૭ ઓક્ટોબરના રોજ નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ કિસ્સામાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે શું હોસ્પિટલો તેમની વાસ્તવિક ખરીદી કિંમત કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ કિંમતે દવાઓ અને તબીબી પુરવઠો વેચી શકે છે, અને જો એમ હોય, તો દર્દીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે કઈ અસરકારક કાનૂની પદ્ધતિઓ હોવી જોઈએ. આ ફક્ત ખાનગી હોસ્પિટલોના વ્યવસાય મોડેલનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ આરોગ્ય, ગ્રાહક સુરક્ષા અને આર્થિક ન્યાયના અધિકારનો પણ પ્રશ્ન છે.

મિત્રો જો આપણે “શું દવાઓની સાથે સિરીંજ, ગ્લોવ્સ અને સ્ટેન્ટના ભાવ પણ નિયંત્રિત થશે?” આ પ્રશ્ન પર વિચાર કરીએ, તો અંતિમ હોસ્પિટલ બિલ ફક્ત દવાઓથી બનેલું નથી. તેમાં સિરીંજ, ગ્લોવ્સ, ગ્લુકોઝ ડ્રિપ્સ, કેથેટર, સ્ટેન્ટ, ડ્રેસિંગ સામગ્રી અને અન્ય તબીબી ઉપભોક્તા વસ્તુઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. દર્દીઓને ઘણીવાર બ્રાન્ડ્‌સ, વાસ્તવિક ખરીદી ખર્ચ અને બજારમાં ઉપલબ્ધ સસ્તા વિકલ્પો વિશે જ્ઞાનનો અભાવ હોય છે. હોસ્પિટલમાં દાખલ થયા પછી, તાત્કાલિક જરૂરિયાત દર્દીને દરેક વસ્તુની કિંમતોની તુલના કરવાથી અટકાવે છે. આ તે જગ્યા છે જ્યાં માહિતીની અસમપ્રમાણતા અને દર્દીની નબળી સોદાબાજીની સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. જો હોસ્પિટલ પોતાની ફાર્મસીમાંથી દવાઓ ખરીદવાનો આગ્રહ રાખે છે, તો દર્દીને એ જાણવાની તક મળવી જોઈએ કે શું સૂચવેલ દવાનો સમાન યોગ્ય વિકલ્પ ઉપલબ્ધ છે અને શું બહારથી ખરીદી કરવાની મંજૂરી છે. જો કે, એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે દરેક હોસ્પિટલ-આધારિત ફાર્મસીના વેચાણને અન્યાયી ગણાવવું યોગ્ય નથી. હોસ્પિટલો દવાઓના સુરક્ષિત સંગ્રહ, પુરવઠા, કટોકટીની ઉપલબ્ધતા અને ગુણવત્તા નિયંત્રણનો ખર્ચ પણ ભોગવે છે. વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ છે કે આ ખર્ચ માટે કેટલું માર્જિન વાજબી છે, કિંમતો કેટલી પારદર્શક છે અને શું દર્દીને બિનજરૂરી રીતે મોંઘી વસ્તુઓ ખરીદવા માટે દબાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

મિત્રો, જો આપણે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અને ડોકટરો વચ્ચેના કથિત જોડાણને પણ ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ બાબતનો બીજો મહત્વપૂર્ણ પાસું ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓ છે. એવો આરોપ છે કે કેટલીક કંપનીઓ ડોકટરોને ભેટ, મુસાફરી, આતિથ્ય, કોન્ફરન્સ સ્પોન્સરશિપ અથવા અન્ય નાણાકીય લાભો આપીને તેમના ઉત્પાદનોનો પ્રચાર કરે છે. જો આવા ફાયદાઓ દવા લખવાના નિર્ણયને પ્રભાવિત કરે છે, તો સૌથી વધુ નુકસાન દર્દીને થાય છે, જેને વધુ મોંઘી દવા ખરીદવી પડી શકે છે. ૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલ મુજબ, ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને સંદીપ મહેતાની સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરવા માટે એક વૈધાનિક માળખાની ભલામણ કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આ પ્રક્રિયામાં ડોકટરોને આપવામાં આવતા ભેટો અને અન્ય લાભો પર અસરકારક નિયંત્રણ અને કંપનીઓની જવાબદારી જેવા મુદ્દાઓ શામેલ છે. આ મુદ્દા પર કેન્દ્ર સરકારના પાલન સોગંદનામા પર વિચાર કરવા માટે ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ રિપોર્ટ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવ્યો છે. તેથી, દવાના ભાવ નિયંત્રણ અને અનૈતિક માર્કેટિંગ સામે કાર્યવાહીને બે અલગ, પરંતુ એકબીજા સાથે જોડાયેલા સુધારા તરીકે જોવી જોઈએ. જો પ્રિસ્ક્રાઇબિંગ પ્રક્રિયામાં હિતોના સંઘર્ષ ચાલુ રહે તો ફક્ત દવાના ભાવ ઘટાડવા પૂરતા રહેશે નહીં. તેવી જ રીતે, જો દર્દીઓને દવાના ભાવ અને ઉપલબ્ધ વિકલ્પો વિશે માહિતી આપવામાં ન આવે તો ડોકટરો માટે નૈતિક નિયમો સ્થાપિત કરવા પૂરતા રહેશે નહીં.

મિત્રો, જો આપણે ૧૬% માર્જિન પરની ચર્ચાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ?૨,૭૦૦ ની દવાની એમઆરપી ?૨૭,૦૦૦ ની કિંમત કેમ છે? આ વિવાદમાં સૌથી વધુ ચર્ચિત ઉદાહરણ કેન્સર વિરોધી દવાની કથિત છૂટક ખરીદી કિંમત છે, જે આશરે ?૨,૭૦૦ હોવાનું નોંધાયું હતું, અને છાપેલ મહત્તમ છૂટક કિંમત (એમઆરપી) ?૨૭,૦૦૦ હતી. આ તફાવત દસ ગણો છે. જો કે, એવું માનવું ખોટું હશે કે સ્ઇઁ અને વાસ્તવિક વેચાણ કિંમત, હોસ્પિટલનો ખરીદી ખર્ચ અને અંતિમ નફો સમાન છે. તેમ છતાં, જો દવાની કિંમતમાં આટલી નોંધપાત્ર અસમાનતા હોય, તો તેની કિંમતની પારદર્શિતા અને દર્દીઓ પાસેથી વસૂલવામાં આવતી રકમની તપાસ કરવી જરૂરી બને છે. ૨૯ સપ્ટેમ્બરની સુનાવણી સંબંધિત પ્રકાશિત કાનૂની અહેવાલોમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે દવાઓના છૂટક ભાવ અને સ્ઇઁ વચ્ચેની વિસંગતતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો અને બધી દવાઓ માટે સમાન ૧૬ ટકા ધોરણની શક્યતા પર વિચાર કર્યો હતો. આ આંકડો કોર્ટ સમક્ષ ઉઠાવવામાં આવેલ પ્રશ્ન હતો; તેને બધી દવાઓ પર લાગુ પડતો કાનૂની આદેશ ન ગણવો જોઈએ. આ સમગ્ર વિવાદનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું છે. જો સરકાર આવો નિયમ બનાવે છે, તો તેણે સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ કે ૧૬ ટકાના ગુણની ગણતરી કયા આધારે કરવામાં આવશે, તે કઈ દવાઓ અને તબીબી પુરવઠા પર લાગુ થશે, અને ઉત્પાદકો, વિતરકો, છૂટક વિક્રેતાઓ અને હોસ્પિટલો વચ્ચે કિંમત કેવી રીતે નિયંત્રિત કરવામાં આવશે.

મિત્રો સાથી વાચકો, જો આપણે કેન્દ્ર સરકારના સોગંદનામા અને કેન્સરની દવાઓના નિયમનને ધ્યાનમાં લઈએ, તો અરજદારોની ચિંતાઓના જવાબમાં, રસાયણો અને ખાતર મંત્રાલયના ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગે દવાના ભાવ અને વેપાર માર્જિન અંગે કોર્ટમાં પોતાનો અભિપ્રાય રજૂ કર્યો. તમારા ઉપલબ્ધ સંશોધન મુજબ, ૧૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ, સરકારે ૫૫૧ પાનાનું વિગતવાર સોગંદનામું દાખલ કર્યું. તેમાં ખાનગી હોસ્પિટલોમાં દવાઓ અને તબીબી ઉપભોગ્ય વસ્તુઓ પર વધુ પડતા માર્જિનના મુદ્દા અને વ્યાપક ભાવ નિયંત્રણની વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલ છે. જો કે, સોગંદનામાના દરેક પાના અને તેની પ્રમાણિત નકલની સ્વતંત્ર ચકાસણીના અભાવે, તેમાં ઉલ્લેખિત દરેક આંકડાને કોર્ટ દ્વારા ચકાસાયેલ નિષ્કર્ષ ગણી શકાય નહીં. ઉદાહરણોમાં કેન્સર વિરોધી દવાઓ પર ૧૭૦ થી ૭૦૦ ટકા કે તેથી વધુ માર્જિન અને કેટલાક તબીબી પુરવઠા પર ૧,૦૦૦ ટકા સુધીના માર્જિનનો સમાવેશ થાય છે. આ આંકડા, જો પ્રશ્નમાં રહેલા ઉત્પાદનોની વાસ્તવિક ખરીદી અને વેચાણ કિંમતો દ્વારા પુષ્ટિ મળે છે, તો કિંમત નિર્ધારણ પ્રણાલીની ગંભીર સમીક્ષાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે. ટ્રેડ માર્જિન તર્કસંગતકરણનો વિચાર, એટલે કે, ટ્રેડિંગ માર્જિનનું સમજદાર નિયમન, સરકારી નીતિમાં એક મુખ્ય વિચારણા છે. મિત્રો, જ્યારે આપણે જેનેરિક દવાઓ, ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ એક્ટ અને દર્દીના અધિકારોનો વિચાર કરીએ છીએ, ત્યારે જેનેરિક દવાઓ સૂચવવા, જાહેર હોસ્પિટલના દરો અને દર્દીઓને બહારથી દવાઓ ખરીદવાની સ્વતંત્રતા આપવા જેવા મુદ્દાઓ પણ આ ચર્ચાના મહત્વપૂર્ણ ઘટકો છે. ક્લિનિકલ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ્‌સ (નોંધણી અને નિયમન) અધિનિયમ, ૨૦૧૦, સંબંધિત શાસન હેઠળ આરોગ્યસંભાળ સંસ્થાઓની નોંધણી કરવાનો અને આરોગ્યસંભાળ સેવાઓના લઘુત્તમ ધોરણોને નિયંત્રિત કરવાનો હેતુ ધરાવે છે. જો કે, આ કાયદાના અમલીકરણની શરતો અને નિયમો રાજ્ય પ્રમાણે બદલાય છે. જેનેરિક દવાઓ ઓફર કરતી વખતે, ફક્ત સૌથી ઓછી કિંમત જોવી પૂરતી નથી. ગુણવત્તા, ઉપચારાત્મક યોગ્યતા, જરૂરી માત્રા અને દર્દીની ચોક્કસ સ્થિતિ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. ડોક્ટરોએ સક્રિય ઘટક, યોગ્ય વિકલ્પો અને સારવારની જરૂરિયાતો વિશે સ્પષ્ટ માહિતી આપવી જોઈએ. વધુમાં, દર્દીઓને બ્રાન્ડ, સામાન્ય વિકલ્પો અને કિંમત અંગે પ્રશ્નો પૂછવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ. સરકાર માટે પડકાર એ છે કે એક સંતુલિત નિયમનકારી માળખું વિકસાવવું જે દર્દીઓને બિનજરૂરી નાણાકીય બોજથી બચાવે, સાથે સાથે દવાઓની ઉપલબ્ધતા, ગુણવત્તા અને આવશ્યક પુરવઠાને પણ અસર ન કરે.

મિત્રો, જો આપણે ૨૭ ઓક્ટોબરની સુનાવણી પછીની આગામી તારીખ સમજવા માંગતા હોઈએ, તો ચાલો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન પર પાછા ફરીએ. ૧૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના કોર્ટ રેકોર્ડમાં ૨૭ ઓક્ટોબરના રોજ બપોરે ૨ વાગ્યે બંને સંબંધિત અરજીઓની યાદીનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે. ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓ પરના કાયદાકીય નિયંત્રણો સંબંધિત કેસમાં ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ પાલન સોગંદનામાની વિચારણા અંગેનો અહેવાલ પણ ઉપલબ્ધ છે. જો કે, આ બે હકીકતોને જોડીને, એવું કહેવું યોગ્ય રહેશે નહીં કે ૨૭ ઓક્ટોબરની સુનાવણી ઔપચારિક રીતે ૨૯ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ ના રોજ બંને અરજીઓ માટે આગામી તારીખ તરીકે નક્કી કરવામાં આવી હતી. આજની કાર્યવાહીનો ચકાસાયેલ આદેશ ઉપલબ્ધ થશે ત્યારે જ સ્પષ્ટ થશે કે કોર્ટે કયા સૂચનો આપ્યા, સરકાર પાસેથી કયા અહેવાલો માંગ્યા અને આગામી સુનાવણી ક્યારે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવી.

તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર એકાઉન્ટનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે આ કેસ ભારતની આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલી માટે નિર્ણાયક તક બની શકે છે. જો દવા અને તબીબી પુરવઠાના ભાવમાં પારદર્શિતા, વાજબી માર્જિન, ડોકટરો દ્વારા સ્વતંત્ર ક્લિનિકલ નિર્ણય લેવા અને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ માટે જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે અસરકારક માળખું સ્થાપિત કરવામાં આવે, તો દર્દીઓને રાહત મળી શકે છે. જોકે, કાયદા તરીકે અથવા દર્દીઓને રાહત તરીકે કોઈપણ દરખાસ્ત રજૂ કરવી અકાળ ગણાશે. વાસ્તવિક કસોટી એ હશે કે કોર્ટના નિર્દેશો અને સરકારી નીતિઓ હોસ્પિટલના બિલોમાં કેટલી હદે પ્રતિબિંબિત થાય છે.