સુનીલ રાજેન્દ્ર બર્મન(સંત સુરા)
ગોપીપુરા, હનુમાન ચાર રસ્તા, સુરત
મો ૯૪૨૭૮ ૩૧૨૧૩
ગધેડા જેવો… આ શબ્દ બોલતા જ આપણી સામે એક નિર્દોષ, વજન ઉપાડતું, માર ખાતું પ્રાણી આવે. પણ શું તમે જાણો છો ગુજરાતી ભાષામાં એકલા ગધેડા પર ૧૬ કહેવતો છે? જેટલી કહેવતો કોઈ નેતા પર નથી, એટલી આ મૂંગા પ્રાણી પર છે.
આવો, એક એક કહેવતનો અર્થ અને આજના સંદર્ભમાં તેનો બોધ સમજીએ.
૧ થી ૩ – જ્ઞાનની કદરઃ
ગધેડાને ગુલાબ સુંઘાડવું, ગધેડા આગળ ભાગવત વાંચવું, અને ગધેડો શું જાણે કેસરની કિંમત. ત્રણેય કહેવતો કહે છે મૂર્ખને સારી વસ્તુની કદર નથી. પણ હું કહું છું, ગધેડો ડાહ્યો છે. તે ગુલાબ સુંઘે જ નહીં, કારણ તે ખાવાનું નથી. ભાગવત તેને સમજાય નહીં તો સાંભળે શું કામ? મૂર્ખ ગધેડો નથી, મૂર્ખ આપણે છીએ જે તેને ગુલાબ સુંઘાડવા જઈએ છીએ.
૪-૫ – અયોગ્યને પદઃ
ગધેડાને અંબાડી ચઢાવવી અને ગધેડા ઉપર અમીરની મોહર. હાથી પર અંબાડી શોભે, ગધેડા પર નહીં. આજે સરકારી કચેરીઓમાં, રાજકારણમાં અનેક ગધેડાઓ અંબાડી ચઢાવીને ફરે છે. લાયકાત કંઈ નહીં, પણ ખુરશી મોટી.
૬-૭ – સ્વભાવઃ
ગધેડો ગંગા નાહ્યે ઘોડો ન થાય અને ગધેડો તો ગધેડો, ચંદનનો ભારો ઉપાડે તોય ગધેડો જ. આપણે કહીએ છીએ મૂળ સ્વભાવ ન બદલાય. પણ ગધેડાનો સ્વભાવ શું ખરાબ છે? તે ચંદનનો ભારો પણ એટલી જ પ્રામાણિકતાથી ઉપાડે છે જેટલું છાણનો. બદલાતો તો માણસ છે.
૮ – લાચારીઃ
ધોબીનો ગધેડો, ન ઘરનો ન ઘાટનો. જે માણસ બે પક્ષને ખુશ રાખવા જાય, અંતે ક્યાંયનો રહેતો નથી. આજના તકવાદી નેતાઓ બરાબર ધોબીના ગધેડા જેવા.
૯ થી ૧૧ – અશક્ય અને સામાન્યઃ
ગધેડાને તાવ ચઢે એવી વાત – અશક્ય વાત. ગધેડો ગાયું ન જાણે ઘાસ ખાય – પોતાના કામથી કામ. સો ઘોડા ને એક ગધેડો – સો સારામાં એક ખરાબ. ગામના ગધેડાને કોણ પૂછે – સામાન્ય માણસની કોઈ કિંમત નહીં. આ કહેવતો સમાજની માનસિકતા બતાવે છે.
૧૨-૧૩ – મહેનતઃ
ગધેડા જેવો ભાર ઉપાડવો અને ગધેડાની જેમ વૈતરું કરવું. આ બે જ કહેવતો ૧૦૦% સાચી છે. ગધેડો ખરેખર ૧૪૦ કિલો વજન ઉપાડે છે, ૨૦ કિમી ચાલે છે, રણમાં ૩ દિવસ પાણી વિના જીવે છે.
૧૪ થી ૧૬ – અન્યાયઃ
ગધેડો ખાય દૂબડું માર ખાએ કુંભાર – કરે કોઈ ભોગવે કોઈ. ગધેડાની પૂંછડી પકડે કૂતરું મરે – મૂર્ખની સોબતમાં નુકસાન. ગધેડો જલેબી ખાય તો તેને ખબર શું પડે – સ્વાદની પરખ નહીં. ગધેડાને હલવો ખવડાવો તો ગોબર સમજીને છોડી દે.
આ ૧૬ કહેવતોમાંથી ૧૪ ગધેડાને ગાળ તરીકે વાપરે છે, પણ હકીકતમાં ગધેડો એકવસ એસિનાસ – ૬૦૦૦ વર્ષથી માણસનો સાથી, કચ્છના ઘુડખર તરીકે આપણી શાન, સાણંદના મેળામાં લાખ રૂપિયાનો, ઘોડા કરતાં વધુ હોશિયાર, ૨૫ વર્ષ સુધી માલિકને ન ભૂલનારો.
અંતે એક જ વાત – જે સૌથી વધુ કામ કરે તેને ગાળ, જે લૂંટે તેને સાહેબ. આ ન્યાય નથી. ગધેડા જેવો થવું એ ગાળ નથી, ગૌરવ છે!
