કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, એકવીસમી સદીએ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં અભૂતપૂર્વ તકનીકી ગતિ, ડિજિટલ ફાઇનાન્સ અને સરહદ રહિત વેપાર લાવ્યા છે. જો કે, આ જ પરિવર્તને આર્થિક ગુનાઓને પહેલા કરતાં વધુ જટિલ, સંગઠિત અને આંતરરાષ્ટ્રીય બનાવ્યા છે. આજે, પૈસાની ગેરકાયદેસર હેરફેર હવે રોકડ કે પરંપરાગત બેંક ખાતાઓ સુધી મર્યાદિત નથી; ચુકવણી પ્લેટફોર્મ, ડિજિટલ ચેનલો, શેલ કંપનીઓ, જટિલ વ્યવસાયિક માળખાં અને સરહદ પાર વ્યવહારો દ્વારા ગુનાનું એક નવું અર્થતંત્ર ઉભરી રહ્યું છે. ભારત જેવા ઝડપથી વિકાસશીલ દેશમાં, જ્યાં ડિજિટલ ચુકવણીઓ, માળખાગત વિકાસ અને નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓ સતત વધી રહી છે, આર્થિક પારદર્શિતા અને જાહેર ભંડોળની સુરક્ષા પહેલા કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, કહેવા માંગુ છું કે, મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, ૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા બે મહત્વપૂર્ણ બહુ-ક્ષેત્રીય દરોડા આ વ્યાપક સંદર્ભમાં ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. એક તરફ, સાયપ્રસ સ્થિત ઓનલાઈન સટ્ટાબાજી પ્લેટફોર્મ પરિમેચ સાથે જોડાયેલા કથિત મની લોન્ડરિંગ નેટવર્કની તપાસના ભાગ રૂપે મહારાષ્ટ્ર, દિલ્હી-એનસીઆર, રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં ૧૨ સ્થળોએ દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા. બીજી તરફ, નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટી ટોલ પ્લાઝા સંબંધિત કથિત નાણાકીય છેતરપિંડીની તપાસમાં સાત પ્રદેશોમાં ૧૪ પરિસરોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. મહત્વનું છે કે, આ રેકેટમાં પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ અને કંપની સેક્રેટરીઓની ભૂમિકા મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહી છે. નાણાકીય વ્યવસ્થાના રક્ષક ગણાતા આ વ્યાવસાયિકો શેલ કંપનીઓ બનાવવા અને તેમના દ્વારા ભંડોળના ડાયવર્ઝનમાં મુખ્ય સહાયક હોવાની શક્યતા છે. વૈશ્વિક મની લોન્ડરિંગ વોચડોગ, ફાઇનાન્સિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ (એફએટીએફ) એ વારંવાર ભાર મૂક્યો છે કે વકીલો, સીએ અને વ્યાવસાયિક એકાઉન્ટન્ટ્સ ઘણીવાર, અજાણતાં અથવા ઇરાદાપૂર્વક, મની લોન્ડરિંગ કરનારાઓ માટે ગેટકીપર તરીકે કામ કરે છે. જ્યારે કોઈ સીએ અથવા કંપની સેક્રેટરી નકલી સરનામા હેઠળ કંપનીની નોંધણી કરાવે છે અને તેના દ્વારા કરોડો રૂપિયાના વ્યવહારો બતાવે છે, ત્યારે તે દેશની સમગ્ર નાણાકીય સુરક્ષા વ્યવસ્થાને ખોરવી નાખે છે.
મિત્રો, જો આપણે એનએચએઆઈ ટોલ પ્લાઝા કેસને ધ્યાનમાં લઈએ, જે રાષ્ટ્રીય માળખામાં ટેકનોલોજીકલ છેતરપિંડીનો ગંભીર પડકાર છે. આ રાષ્ટ્રવ્યાપી તપાસનો એક મુખ્ય પાસું નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટીના ટોલ પ્લાઝા સંબંધિત કથિત નાણાકીય છેતરપિંડી છે. ૨ સપ્ટેમ્બરના રોજ, એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટે ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, જમ્મુ અને કાશ્મીર, મધ્ય પ્રદેશ, દિલ્હી-એનસીઆર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ૧૪ જગ્યાઓ પર તપાસ કરી. તપાસમાં કાયદેસર ટોલ રસીદો જેવી જ રસીદો ઉત્પન્ન કરતા અને એકત્રિત ભંડોળને સત્તાવાર એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમની બહાર વાળતા અનધિકૃત સોફ્ટવેરના કથિત ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, ફોરેન્સિક તપાસ અને એનએચએઆઈ રેકોડ્ર્સે આવા સોફ્ટવેરના ઉપયોગની પુષ્ટિ કરી છે. તપાસનો હેતુ હવે ડિજિટલ અને દસ્તાવેજી પુરાવા એકત્રિત કરવાનો, કથિત લાભાર્થીઓને ઓળખવાનો અને ગુનામાંથી મળેલા ભંડોળનો સાચો માર્ગ શોધવાનો છે. આ બાબત ગંભીર છે કારણ કે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો ફક્ત રસ્તાઓ નથી, પરંતુ દેશની આર્થિક જીવનરેખા છે. ટોલ સિસ્ટમમાંથી ઉત્પન્ન થતો દરેક પૈસો જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓ, જાળવણી અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થાપન સાથે જોડાયેલો છે. જો ટેકનોલોજીના દુરુપયોગ દ્વારા જાહેર આવકને સત્તાવાર એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમની બહાર વાળવામાં આવે છે, તો નુકસાન ફક્ત સરકારી તિજોરી સુધી મર્યાદિત નથી; તે ડિજિટલ શાસન, જાહેર સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા અને નાગરિકોના વિશ્વાસને પણ અસર કરે છે. આધુનિક નાણાકીય ગુનાની ઓળખ એ છે કે ગુનેગારો હવે ફક્ત સિસ્ટમમાં નબળાઈઓ શોધતા નથી, પરંતુ ગુના માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ એક સાધન તરીકે કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે પેરિમેચ કેસ પર વિચાર કરીએઃ ઓનલાઈન સટ્ટાબાજીથી લઈને કથિત ક્રોસ બોર્ડર મની લોન્ડરિંગ નેટવર્ક સુધી, ૨ સપ્ટેમ્બરના રોજ બીજી મોટી કાર્યવાહી સાયપ્રસ સ્થિત ઓનલાઈન સટ્ટાબાજી પ્લેટફોર્મ પેરિમેચ અને તેના કથિત નાણાકીય નેટવર્ક પર કેન્દ્રિત હતી. એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટે મહારાષ્ટ્રમાં પાંચ, દિલ્હી-એનસીઆરમાં ચાર, રાજસ્થાનમાં બે અને ગુજરાતમાં એક સ્થળે દરોડા પાડ્યા હતા. આ દરોડામાં સીધા વ્હાઇટ-કોલર ગુનેગારો પર નિશાન બનાવવામાં આવ્યું હતું જેઓ આ ગેરકાયદેસર નાણાંને લોન્ડરિંગ કરવા માટે મિકેનિઝમ ચલાવી રહ્યા હતા. આ રેકેટમાં પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ (પેમેન્ટ કંપનીઓ), ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ (સીએ) અને કંપની સેક્રેટરીઓ (સીએસ) ની ભૂમિકા સૌથી અગ્રણી તરીકે ઉભરી આવી છે. ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં બળવોઃ પેમેન્ટ એગ્રીગેટર્સ અને ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ વચ્ચેના સંબંધ વિશેનું સત્ય જેણે ઇડી ને ચોંકાવી દીધું. નાણાકીય વ્યવસ્થાના રક્ષક ગણાતા આ વ્યાવસાયિકો, શેલ કંપનીઓ બનાવવા અને તેમના દ્વારા ભંડોળના ડાયવર્ઝનમાં મુખ્ય માસ્ટરમાઇન્ડ હોવાનું જાણવા મળ્યું. મીડિયા રિપોટ્ર્સ અનુસાર, કેટલીક ચુકવણી કંપનીઓ પર સટ્ટાબાજીની રકમને રોકડમાં રૂપાંતરિત કરવાનો આરોપ છે, જ્યારે કેટલાક વ્યાવસાયિકો પર ગેરકાયદેસર રેમિટન્સ અને કથિત છેતરપિંડીવાળા વિદેશી સીધા રોકાણો દ્વારા વિદેશમાં ભંડોળ ટ્રાન્સફર કરવામાં સુવિધા આપવાનો આરોપ છે. આ કેસનું સૌથી ચિંતાજનક પાસું તેનું કથિત બહુ-સ્તરીય નાણાકીય માળખું છે. જો ગુનાહિત રકમ પહેલા દેશની અંદર બહુવિધ ખાતાઓ અને સંસ્થાઓમાં ફરતી કરવામાં આવે છે અને પછી વિવિધ નાણાકીય ચેનલો દ્વારા વિદેશ મોકલવામાં આવે છે, તો તપાસ એજન્સીઓ માટે સાચા સ્ત્રોત અને અંતિમ લાભાર્થી સુધી પહોંચવું અત્યંત મુશ્કેલ બની જાય છે. આ પ્રક્રિયાને સામાન્ય રીતે સ્તરીય નાણાંની હિલચાલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહેવાલો એવા પણ બહાર આવ્યા છે કે પરિમેચ કેસમાં એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટની અગાઉની કાર્યવાહી દરમિયાન આશરે ?૧૧૨ કરોડની સંપત્તિ સ્થગિત કરવામાં આવી હતી.
મિત્રો જો આપણે બહુ-રાજ્ય અને બહુ-સ્તરીય તપાસના વ્યૂહાત્મક મહત્વને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના બંને કાર્યવાહીનું સૌથી મોટું મહત્વ તેમના ભૌગોલિક અવકાશ અને નાણાકીય ગુનાના બદલાતા સ્વભાવમાં રહેલું છે. પરિમેચ તપાસમાં ચાર રાજ્યો અને દિલ્હી-એનસીઆર માં ૧૨ સ્થળોને લક્ષ્ય બનાવવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે એનએચએઆઈ કેસમાં સાત પ્રદેશોમાં ૧૪ જગ્યાઓ પર શોધખોળ કરવામાં આવી હતી. આનો અર્થ એ થયો કે તપાસ હવે કોઈ એક શહેર, બેંક ખાતા કે કંપની પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ ભંડોળના સ્ત્રોત, તેના મધ્યસ્થી, ટેકનિકલ માધ્યમો અને સંભવિત અંતિમ લાભાર્થીઓને જોડવા તરફ આગળ વધી રહી છે. આર્થિક ગુનાઓ સામે આધુનિક તપાસની સફળતા તપાસ એજન્સીઓ પર માત્ર એ જોવા પર જ નહીં કે પૈસા ક્યાં જમા થયા હતા, પણ તે ક્યાંથી ઉદ્ભવ્યા હતા, કઈ સંસ્થાઓમાંથી પસાર થયા હતા, કયા ટેકનિકલ માધ્યમોનો ઉપયોગ થયો હતો અને આખરે કોને ફાયદો થયો હતો તે પણ ઓળખવા પર આધાર રાખે છે. આ અર્થમાં, બહુ-રાજ્ય શોધ ફક્ત દરોડા નથી, પરંતુ પૈસાની સમગ્ર યાત્રાને ફરીથી બનાવવાનો પ્રયાસ છે.
મિત્રો, ચાલો નાણાકીય વ્યાવસાયિકો અને ચુકવણી પ્રણાલીની ચર્ચા કરીએઃ સિસ્ટમના ગેટકીપર્સની જવાબદારી. પેરિમેચ કેસમાં નાણાકીય વ્યાવસાયિકોની ભૂમિકા વિશે પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. ચુકવણી કંપનીઓ, ચુકવણી ગેટવે, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ અને કંપની સેક્રેટરી આધુનિક નાણાકીય પ્રણાલીના મહત્વપૂર્ણ ઘટકો છે. આમાંની મોટાભાગની સંસ્થાઓ અને વ્યાવસાયિકોની ભૂમિકા કાયદેસર અને આવશ્યક છે; તેથી, કોઈ વ્યક્તિ કે સંસ્થાને ફક્ત એટલા માટે દોષિત ઠેરવવી યોગ્ય રહેશે નહીં કારણ કે તેમનું નામ તપાસમાં દેખાય છે. અંતિમ જવાબદારી ફક્ત તપાસ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા દ્વારા જ નક્કી કરવામાં આવશે. જોકે, જો કોઈ વ્યાવસાયિક જાણી જોઈને શેલ કંપનીઓ, શંકાસ્પદ વ્યવહારો અથવા ગેરકાયદેસર ભંડોળના ટ્રાન્સફરને સરળ બનાવે છે, તો તેમની ભૂમિકા સમગ્ર નાણાકીય સુરક્ષા વ્યવસ્થા માટે ગંભીર ખતરો ઉભો કરી શકે છે. ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સે લાંબા સમયથી આ જોખમને પ્રકાશિત કર્યું છે. તેના અનુસાર, વકીલો, એકાઉન્ટન્ટ્સ, કંપની અને ટ્રસ્ટ સેવા પ્રદાતાઓ જેવા વ્યાવસાયિકો નાણાકીય વ્યવસ્થાના “ગેટકીપર” બની શકે છે અને ગુનેગારો દ્વારા અજાણતાં અથવા ઇરાદાપૂર્વક દુરુપયોગ થઈ શકે છે. ૨૦૨૪ ની ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સ સમીક્ષામાં આવા વ્યાવસાયિકો માટે અસરકારક એન્ટી-મની લોન્ડરિંગ મિકેનિઝમ્સની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.તેથી, ભવિષ્યની નાણાકીય સુરક્ષા ફક્ત બેંકો અને તપાસ એજન્સીઓની જવાબદારી ન હોઈ શકે. ચુકવણી કંપનીઓ, એકાઉન્ટન્ટ્સ, કંપની સેક્રેટરીઓ, બેંકો, ટેકનોલોજી પ્લેટફોર્મ અને નિયમનકારી સંસ્થાઓ વચ્ચે મજબૂત માહિતી-શેરિંગ મિકેનિઝમ્સ વિકસાવવા જરૂરી રહેશે. ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સે આર્થિક ગુના સામે વૈશ્વિક સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવા માટે જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રના સહયોગને મુખ્ય પાયો તરીકે પણ માન્યો હતો.
મિત્રો, જો આપણે ધ્યાનમાં લઈએ કે ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં ટેકનોલોજી વિકાસ માટેનું સાધન અને ગુના માટેનું શસ્ત્ર બંને છે, તો એનએચએઆઈ અને પેરિમેચ કેસ વચ્ચે એક મુખ્ય સમાનતા ટેકનોલોજી અને નાણાકીય પ્રણાલીઓનો કથિત દુરુપયોગ છે. એક કેસમાં અનધિકૃત સોફ્ટવેર દ્વારા ટોલ કલેક્શન સિસ્ટમ્સને પ્રભાવિત કરવાના આરોપોનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે બીજા કેસમાં ચુકવણી સિસ્ટમો અને નાણાકીય ચેનલો દ્વારા કથિત સટ્ટાબાજી મની લોન્ડરિંગની તપાસનો સમાવેશ થાય છે. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે ડિજિટલ અર્થતંત્ર જેટલું ઝડપથી વિકસિત થશે, સાયબર અને નાણાકીય ગુનાઓનું નિરીક્ષણ વધુ અદ્યતન હોવું જરૂરી છે. ભારતનો પડકાર બેવડો છે. એક તરફ, આપણે ડિજિટલ ચુકવણીઓ અને તકનીકી નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવાની જરૂર છે, જ્યારે બીજી તરફ, આપણે તે તકનીકના દુરુપયોગને રોકવાની જરૂર છે. આ માટે કૃત્રિમ બુદ્ધિ-આધારિત નાણાકીય દેખરેખ, શંકાસ્પદ વ્યવહારોની વાસ્તવિક સમયની ઓળખ, લાભદાયી માલિકીની પારદર્શિતા અને મજબૂત ડિજિટલ ઓડિટિંગ જેવી સિસ્ટમોનો સતત વિકાસ જરૂરી છે.
મિત્રો, જો આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો અનુસાર ભારતની નાણાકીય સુરક્ષાના આગામી તબક્કાને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ થયેલી કાર્યવાહીને ફક્ત એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટના દરોડા તરીકે જોવામાં આવે તો, તેના વ્યાપક મહત્વને મર્યાદિત કરશે. આ કાર્યવાહી એ વૈશ્વિક પડકારને ઉજાગર કરે છે કે ગેરકાયદેસર જુગાર, મની લોન્ડરિંગ, શેલ કંપનીઓ, સરહદ પાર મની ટ્રાન્સફર અને ટેકનોલોજીકલ છેતરપિંડી એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોઈ શકે છે. ફાઇનાન્શિયલ એક્શન ટાસ્ક ફોર્સે સતત એવા ગેટકીપર્સની દેખરેખ રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે જે ગુનેગારોને નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પ્રવેશ પૂરો પાડે છે, સાચા લાભાર્થીઓને ઓળખે છે અને શંકાસ્પદ નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરે છે. ભારતની આર્થિક શક્તિ વધી રહી છે, અને વૈશ્વિક રોકાણ અને ડિજિટલ નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓમાં તેની ભૂમિકા વિસ્તરી રહી છે. આ સમયે, આર્થિક ગુનાઓ સામે કડક અને પારદર્શક કાર્યવાહી ફક્ત આવકના રક્ષણનો વિષય નથી, પરંતુ આર્થિક સાર્વભૌમત્વ અને રાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાનો પણ પ્રશ્ન છે. ભલે તે એનએચએઆઈ જેવા જાહેર માળખામાં કથિત છેતરપિંડી હોય કે ઓનલાઈન જુગાર સાથે જોડાયેલા કથિત સરહદ પાર મની નેટવર્ક હોય, બંને સંદેશ મોકલે છે કે આધુનિક ગુના હવે ભૂગોળ સુધી મર્યાદિત નથી.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર એકાઉન્ટનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણે શોધીશું કે ૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ ના એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટના પગલાં ભારત માટે એક મુખ્ય નીતિ સંદેશ વહન કરે છે. ડિજિટલ ઇન્ડિયાને સુરક્ષિત ભારત બનાવવા માટે માત્ર ટેકનોલોજી પૂરતી નથી. ટેકનોલોજીની સાથે ટેકનોલોજીને પણ પારદર્શિતા, જવાબદારી, મજબૂત નાણાકીય દેખરેખ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગની જરૂર છે. જાહેર આવક, ડિજિટલ ચુકવણીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય પ્રવાહને ગુનાહિત નેટવર્કથી બચાવવા માટે, તપાસ એજન્સીઓ, નાણાકીય સંસ્થાઓ, ટેકનોલોજી કંપનીઓ અને જવાબદાર વ્યાવસાયિકો વચ્ચે સહયોગ મજબૂત બનાવવો જોઈએ. આર્થિક ગુના સામે વાસ્તવિક સફળતા ફક્ત દરોડા કે સંપત્તિ જપ્તીમાં નથી, પરંતુ સમગ્ર સિસ્ટમને મજબૂત બનાવવામાં છે જે ગેરકાયદેસર નાણાંને સરહદો પાર ઉત્પન્ન થવા, છુપાવવા અથવા સુરક્ષિત રીતે આશ્રય આપતા અટકાવે છે. ઉભરતા વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ભારતની નાણાકીય સુરક્ષામાં આ આગામી નિર્ણાયક પ્રકરણ હોઈ શકે છે.
