તંત્રીની કલમે….
ગુનેગારને સજા મળવી જોઈએ—પરંતુ સજા કાયદો નક્કી કરશે કે પોલીસનો ડંડો ? આ સવાલ માત્ર ભાવનગરની એક ઘટનાનો નથી; આ સવાલ આપણા સમગ્ર કાયદાના શાસન અને ન્યાયતંત્ર પરના વિશ્વાસનો છે.
ભાવનગરમાં હત્યાના આરોપીને દોરડાથી બાંધી જાહેરમાં માર મારવાની ઘટના સામે આવ્યા બાદ ગુજરાતમાં સ્વાભાવિક રીતે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. આરોપ સામે પોલીસ કડક કાર્યવાહી કરે તેમાં કોઈને વાંધો ન હોઈ શકે. હત્યા જેવો ગંભીર ગુનો કરનારને કાયદાની મહત્તમ સજા મળે તે સમાજની અપેક્ષા છે. પરંતુ અહીં સવાલ ગુનાની ગંભીરતાનો નથી, સજા આપવાની સત્તા કોની છે તેનો છે.
પોલીસનું કામ ગુનેગારને શોધવાનું, ધરપકડ કરવાનું, પુરાવા એકત્રિત કરવાનું અને આરોપીને અદાલત સમક્ષ રજૂ કરવાનું છે. ગુનો સાબિત કરવાનો અધિકાર અદાલતનો છે અને સજા સંભળાવવાનો અધિકાર પણ અદાલતનો જ છે. પોલીસ જો આરોપીને જાહેરમાં બાંધીને મારે, અપમાનિત કરે કે લોકો સમક્ષ તેને ‘સજા’ કરે તો પછી ન્યાય અને બદલા વચ્ચેનો તફાવત જ ક્યાંથી રહેશે ?
આ વાત સમજવી અત્યંત જરૂરી છે. કાયદાની કડકાઈ જરૂરી છે, પરંતુ કાયદાની બહારની કડકાઈ ખતરનાક છે.
આજે જે વ્યક્તિ ગંભીર ગુનાના આરોપમાં છે તે કદાચ ખરેખર ગુનેગાર હોય. પુરાવા તેને દોષિત પણ સાબિત કરી શકે. પરંતુ દોષિત સાબિત થાય તે પહેલાં આરોપી માત્ર આરોપી છે. ન્યાયતંત્રની આખી વ્યવસ્થા આ જ સિદ્ધાંત પર ઊભી છે કે આરોપ અને ગુનો એક જ બાબત નથી. જો પોલીસ જ આરોપ નક્કી કરે, પોતે જ દોષિત ઠરાવે અને પોતે જ સજા કરે તો અદાલતની જરૂરિયાત જ શું રહી?
આપણે ઘણી વખત સાંભળીએ છીએ કે ‘ગુનેગારોમાં પોલીસનો ડર હોવો જોઈએ.’ નિશ્ચિતપણે હોવો જોઈએ. પરંતુ પોલીસનો ડર નહીં, કાયદાનો ડર હોવો જોઈએ. બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. પોલીસનો ડર વ્યક્તિ બદલાતાં બદલાઈ શકે છે, જ્યારે કાયદાનો ડર વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવે છે.
પોલીસને કાયદો હાથમાં લેવાની છૂટ આપવી એટલે માત્ર એક આરોપી સાથે અન્યાય કરવો નહીં, પરંતુ આવતીકાલે કોઈ નિર્દોષ નાગરિક સામે પણ એવી જ સત્તાનો દુરુપયોગ થવાની શક્યતા ઊભી કરવી. આજે આરોપી કોઈ બીજો છે, કાલે ખોટા કેસમાં ફસાયેલો કોઈ સામાન્ય માણસ પણ હોઈ શકે. તેથી માનવ અધિકારની વાત ગુનેગારને બચાવવા માટે નથી; નિર્દોષને બચાવવા માટે છે અને રાજ્યની સત્તાને પણ કાયદાની મર્યાદામાં રાખવા માટે છે.
અહીં પોલીસની ભૂમિકા પણ સમજવી જરૂરી છે. પોલીસ પર ગુનાખોરી રોકવાનું, આરોપીઓને પકડવાનું અને સમાજમાં સુરક્ષાની લાગણી ઊભી કરવાની મોટી જવાબદારી છે. દિવસ-રાત ફરજ બજાવતા પોલીસ કર્મચારીઓ સામે સમાજનું સન્માન છે. પરંતુ વર્દી જેટલી શક્તિશાળી છે એટલી જ જવાબદાર પણ છે. વર્દી સત્તા આપે છે, પરંતુ તે સત્તા બંધારણ અને કાયદાથી બંધાયેલી છે.
એટલે ભાવનગરની ઘટના માત્ર એક પોલીસ અધિકારીની વર્તણૂક તરીકે જોઈને ભૂલી જવાની બાબત નથી. આ ઘટનાની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જોઈએ. જો કોઈ અધિકારીએ કાયદો કે પોલીસની માર્ગદર્શિકા ઓળંગી હોય તો જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ. કારણ કે પોલીસમાં શિસ્તનો અર્થ માત્ર પોલીસ કર્મચારી પોતાના ઉપરી અધિકારીની વાત માને એટલો જ નથી; પોલીસ પોતે પણ કાયદાનું પાલન કરે એ સાચી શિસ્ત છે.
ગુજરાત આજે વિકાસ, ઉદ્યોગ, રોકાણ અને આધુનિક શાસનની વાત કરે છે. પરંતુ રાજ્યની સાચી ઓળખ માત્ર મોટા પ્રોજેક્ટો, પહોળા રસ્તાઓ અને ઉદ્યોગોના રોકાણથી બનતી નથી. કોઈ રાજ્યમાં સામાન્ય માણસને પોલીસ પર કેટલો વિશ્વાસ છે, અદાલતમાંથી ન્યાય મળવાની કેટલી આશા છે અને સત્તામાં બેઠેલી સંસ્થાઓ પોતે કાયદાની કેટલી કદર કરે છે—આ પણ વિકાસના માપદંડો છે.
આપણે ગુનેગાર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખવાની વાત નથી કરતા. ગુનેગાર સામે કડક કાર્યવાહી થવી જ જોઈએ. પરંતુ કડક કાર્યવાહી અને કાયદાની મર્યાદા તોડવી—બંને એક નથી. પોલીસના હાથમાં ડંડો છે એટલે ન્યાયનો અધિકાર નથી. ન્યાયનો અંતિમ નિર્ણય પુરાવા અને કાયદાના આધારે અદાલત જ કરશે.
જો પોલીસ કાયદાની રક્ષા કરતી સંસ્થા છે તો સૌપ્રથમ પોલીસને જ કાયદાની રેખા બતાવવી પડશે. કારણ કે નાગરિક પાસે જો કાયદો તોડવાનો અધિકાર નથી તો કાયદો જાળવવાની જવાબદારી ધરાવતી સંસ્થાને તો એવો અધિકાર કોઈ પણ સંજોગોમાં ન હોઈ શકે.
ગુનેગારને છોડવો નહીં, પરંતુ કાયદાને પણ છોડવો નહીં.
ભાવનગરની ઘટના આપણને આટલો સીધો સંદેશ આપે છે—પોલીસ કાયદાનો હાથ છે, કાયદાનો ન્યાયાધીશ નથી. આરોપીને સજા પોલીસનો ડંડો નહીં, અદાલતનો ચુકાદો આપશે.
અને અંતે એક વાત યાદ રાખવી જરૂરી છેઃ
કાયદો તોડીને ગુનેગારને સજા કરશો તો કદાચ એક ગુનેગાર ડરશે, પરંતુ કાયદો જાળવીને ન્યાય કરશો તો આખો સમાજ વિશ્વાસ રાખશે.
નરેન્દ્ર જોષી
