તંત્રીની કલમે….
ભારતીય અર્થતંત્ર માટે વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ ફરી એક વખત ગંભીર ચેતવણી આપી રહી છે. ભારતીય રૂપિયો અમેરિકી ડોલર સામે ૯૬ની નજીક પહોંચી ગયો છે અને બીજી તરફ બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ ૧૦૭-૧૦૮ ડોલર પ્રતિ બેરલની આસપાસ પહોંચી ગયો છે. એક તરફ ચલણ નબળું પડી રહ્યું છે અને બીજી તરફ ભારતની સૌથી મોટી આયાતી જરૂરિયાતનું બિલ વધી રહ્યું છે. આ બંને પરિબળો એકસાથે આવે ત્યારે તેની અસર માત્ર શેરબજાર કે અર્થતંત્રના આંકડાઓ સુધી સીમિત રહેતી નથી; અંતે તેનો ભાર સામાન્ય નાગરિકના ખિસ્સા પર પડે છે.
ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઇલ જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત કરે છે. એટલે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ મોંઘું થાય અને તેની સામે રૂપિયો નબળો પડે ત્યારે ભારતે એક જ બેરલ તેલ ખરીદવા વધુ રૂપિયા ચૂકવવા પડે છે. આ સીધી ગણિત છે. ક્રૂડના ભાવમાં વધારો એટલે આયાત ખર્ચમાં વધારો અને રૂપિયાની નબળાઈ એટલે એ જ ડોલર માટે વધુ રૂપિયા. પરિણામે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો, પરિવહન, ખાતર, રસાયણો, પ્લાસ્ટિકથી લઈને અનેક ઔદ્યોગિક ચીજોના ખર્ચ પર દબાણ વધે છે.
આ વખતે જોખમ વધુ મોટું છે, કારણ કે મધ્યપૂર્વની ભૂરાજકીય અસ્થિરતા અને હોર્મુઝ જળમાર્ગ અંગેની અનિશ્ચિતતાએ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારને હચમચાવી દીધું છે. સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ક્રૂડના ભાવમાં નોંધપાત્ર ઉછાળો આવ્યો છે. જો આ ઊંચા ભાવ લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તો ભારતનું આયાત બિલ ઝડપથી વધી શકે છે. વેપાર ખાધ વધે તો ચાલુ ખાતાની ખાધ પર પણ દબાણ આવી શકે છે. એટલે આ માત્ર પેટ્રોલના ભાવનો પ્રશ્ન નથી; આ દેશની બાહ્ય આર્થિક સ્થિરતાનો પ્રશ્ન છે.
અહીં આરબીઆઈની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બને છે. રૂપિયાની અતિશય અસ્થિરતા રોકવા માટે વિદેશી મુદ્રા બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરવો પડે છે. પરંતુ વિદેશી હૂંડિયામણનો ભંડાર અમર્યાદિત નથી. રૂપિયાને કૃત્રિમ રીતે એક ચોક્કસ સ્તરે જાળવી રાખવા માટે સતત હસ્તક્ષેપ કરવો લાંબા ગાળાનો ઉકેલ બની શકે નહીં. બીજી તરફ વ્યાજદર અંગેનો નિર્ણય પણ સરળ નથી. મોંઘવારીને નિયંત્રિત કરવા માટે કડક વલણ જરૂરી બની શકે, પરંતુ ઊંચા વ્યાજદરથી રોકાણ અને આર્થિક વૃદ્ધિ પર અસર પડી શકે છે.
સરકાર માટે પણ હવે માત્ર નિવેદનો પૂરતા નથી. ઊર્જા સુરક્ષા માટે લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના વધુ ઝડપથી અમલમાં મૂકવી પડશે. ક્રૂડના પુરવઠાના સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા, વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડારનો મજબૂત ઉપયોગ, નવીનીકરણીય ઊર્જામાં ઝડપી રોકાણ અને જાહેર પરિવહનને પ્રોત્સાહન—આ બધું હવે પર્યાવરણની ચર્ચા કરતાં પણ આગળ જઈને રાષ્ટ્રીય આર્થિક સુરક્ષાનો મુદ્દો બન્યું છે.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન સામાન્ય માણસનો છે. ક્રૂડ મોંઘું થાય ત્યારે પરિવહન ખર્ચ વધે છે. પરિવહન ખર્ચ વધે એટલે શાકભાજીથી લઈને અનાજ અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો સુધીની કિંમતો પર દબાણ આવે છે. રૂપિયો નબળો પડે ત્યારે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, મશીનરી, કાચો માલ અને અન્ય આયાતી વસ્તુઓ મોંઘી થઈ શકે છે. એટલે સરકાર માટે પડકાર માત્ર રૂપિયાને બચાવવાનો નથી, પરંતુ મોંઘવારીની બીજી લહેરને અટકાવવાનો છે.
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા આજે પહેલાં કરતાં ઘણી મજબૂત છે. વિદેશી મુદ્રા ભંડાર, ડિજિટલ અર્થતંત્ર, સ્થાનિક ઉત્પાદન અને સેવા ક્ષેત્ર ભારતને વૈશ્વિક આંચકાઓ સામે ચોક્કસ રક્ષણ આપે છે. પરંતુ મજબૂત અર્થતંત્રનો અર્થ એ નથી કે વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટની અસર થશે જ નહીં. વાસ્તવિક કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે બહારથી આવતો આંચકો ઘરઆંગણે મોંઘવારી અને વિકાસ વચ્ચેનું સંતુલન બગાડે.
હવે સરકાર અને આરબીઆઈએ એકસાથે ત્રણ લક્ષ્યો પર ધ્યાન આપવું પડશે—રૂપિયાની અતિશય અસ્થિરતા રોકવી, મોંઘવારીને કાબૂમાં રાખવી અને આર્થિક વૃદ્ધિની ગતિ જાળવી રાખવી. માત્ર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવને જોવાથી સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં. ભારતે તેલ આધારિત અર્થતંત્રમાંથી ઊર્જા-સુરક્ષિત અર્થતંત્ર તરફ ઝડપથી આગળ વધવું પડશે.
રૂપિયો ૯૬ની નજીક અને ક્રૂડ ૧૦૮ ડોલરની નજીક પહોંચવું માત્ર બે બજારના આંકડા નથી. તે ભારત માટે સ્પષ્ટ સંદેશ છે—વૈશ્વિક યુદ્ધ અને ઊર્જા સંકટના યુગમાં આત્મનિર્ભરતા હવે સૂત્ર નહીં, આર્થિક અનિવાર્યતા છે. આજની સમજદારીભરી નીતિ જ આવતીકાલે સામાન્ય માણસના રસોડા અને પરિવારના બજેટને સુરક્ષિત રાખી શકશે.
નરેન્દ્ર જોષી
