કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંડિયા – બ્રહ્માંડમાં સુંદર માનવીનું સર્જન કરીને, સર્જકે તેમાં ગુણો અને દુર્ગુણોના બે ગુલદસ્તા પણ ઉમેર્યા છે. તેમાંથી પસંદગી કરવા માટે, તેમણે માનવીને ૮૪ લાખ પ્રજાતિઓમાં શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ આપી છે; શું સારું છે અને શું ખરાબ છે તે નક્કી કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે. જો કે, આપણી પોતાની જીવનયાત્રામાં આપણે જોઈએ છીએ કે માનવી દુર્ગુણોનો ગુલદસ્તો પસંદ કરે છે અને તેને અનુકૂલન કરે છે. અંતે, આપણે સર્જકને પોતાના જીવનને નરક બનાવવા માટે દોષ આપીએ છીએ, જ્યારે દોષ માનવીનો છે, જેણે પોતાની બુદ્ધિથી દુર્ગુણોનો ગુલદસ્તો પસંદ કર્યો. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંડિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે “જ્યારે આપણે એક આંગળી ઊંચી કરીએ છીએ, ત્યારે ત્રણ આંગળીઓ આપણી તરફ ઇશારો કરે છે” આ કહેવતનો વારંવાર ઉપયોગ થાય છે. તે સ્વ-ચિંતન અને જવાબદારીના વિચાર સાથે જોડાયેલી છે. આ વાક્ય સૂચવે છે કે જ્યારે આપણે કોઈ બીજા પર આરોપ લગાવીએ છીએ અથવા દોષારોપણ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે આપણી પોતાની ભૂલો અથવા પરિસ્થિતિમાં યોગદાનનો પણ વિચાર કરવો જોઈએ. જ્યારે આ કહેવતનું ચોક્કસ મૂળ અસ્પષ્ટ છે, તે વિવિધ સાંસ્કૃતિક અને દાર્શનિક પરંપરાઓમાં જોવા મળતા વિષયોને સમાવે છે. તે પ્રક્ષેપણ વિશેના મનોવૈજ્ઞાનિક ખ્યાલો સાથે સુસંગત છે, જ્યાં વ્યક્તિઓ તેમના અનિચ્છનીય ગુણો અથવા વર્તણૂકોને અન્ય લોકો પર રજૂ કરે છે. આંગળીઓની છબી સૂચવે છે કે ટીકા ઘણીવાર ટીકાના વિષય કરતાં વિવેચક વિશે વધુ પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ વાક્યની સુંદરતા એ છે કે તે બીજા કોઈને દોષ આપવાને બદલે આત્મનિરીક્ષણ કરવા દબાણ કરે છે. જ્યારે દુર્ગુણોને ઘણીવાર સેંકડો શબ્દો દ્વારા બોલાવવામાં આવે છે, આજે આપણે નિંદાના દુર્ગુણ, બીજા પર આંગળી ચીંધવાની દુષ્ટતા વિશે ચર્ચા કરીશું. ચાલો આપણે નિંદાના દુર્ગુણને છોડી દેવાનો સંકલ્પ કરીએ. ચાલો આપણે પોતાને બીજાઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણવાની ભૂલ ટાળીએ. જે વ્યક્તિ પોતાને હલકી ગુણવત્તાવાળા કહે છે તે સૌથી સદ્ગુણી છે.
મિત્રો, જો આપણે ટીકાની વાત કરીએ, તો કોઈએ સાચું કહ્યું છે કે દુનિયામાં દરેક જીવને ભગવાન અલ્લાહે કોઈ હેતુ માટે બનાવ્યો છે. આપણને ભગવાન અલ્લાહની કોઈપણ રચનાની મજાક ઉડાવવાનો કોઈ અધિકાર નથી. તેથી, કોઈની ટીકા કરવી એ ખુદ ભગવાનની ટીકા કરવા સમાન છે. કોઈની ટીકા કરવાથી તમારા અહંકારને થોડા સમય માટે સંતોષી શકાય છે, પરંતુ તમે કોઈની ક્ષમતા, દયા, ભલાઈ અને સત્યના ભંડારને નષ્ટ કરી શકતા નથી. સૂર્ય જેવા તેજસ્વી વ્યક્તિ પર ટીકાના કાળા વાદળો ગમે તેટલા ઘેરા હોય, તેનું તેજ અને હૂંફ ઓછી થઈ શકતી નથી.
મિત્રો, જો આપણે પોતાને બીજાઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ માનીએ છીએ, તો આપણી પ્રશંસા કરવી અને બીજાઓની ટીકા કરવી એ જૂઠાણા સમાન છે. જેમ આપણી આંખો ચંદ્ર પરના ડાઘ જોઈ શકે છે પણ આપણા પોતાના કાજલને જોઈ શકતી નથી, તેવી જ રીતે આપણે બીજાના દોષો જોઈએ છીએ, ભલે આપણે પોતે ઘણા દોષોથી ભરેલા હોઈએ. બીજામાં આપણે જે દોષો જોઈએ છીએ તે વાસ્તવમાં આપણા પોતાના મનની અશુદ્ધ વૃત્તિઓને કારણે થાય છે. બીજાની ટીકા કરવી કોઈ પણ રીતે ફાયદાકારક નથી. એક કવિએ તો આ સંદર્ભમાં લખ્યું છે કે આપણને ન્યાય કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી, નહિતર કોઈનો કોઈ દુશ્મન નથી. ટીકાકારે યાદ રાખવું જોઈએ કે દુનિયા તમને હજારો આંખોથી જોશે, જ્યારે તમે ફક્ત બે આંખોથી દુનિયા જોઈ શકો છો.
મિત્રો, જો આપણે બીજા તરફ આંગળી ચીંધવાની વાત કરીએ, જ્યારે કોઈ બીજાના દોષો દર્શાવે છે, ત્યારે તેણે યાદ રાખવું જોઈએ કે તેની ત્રણ આંગળીઓ પાછળની તરફ ફરીને પહેલા તેના તરફ આંગળી ચીંધી રહી છે. ટીકા અને ગપસપ નકામી છે; તે પરસ્પર દુશ્મનાવટ, કડવાશ અને સંઘર્ષમાં વધારો કરે છે. તેથી જ એવું કહેવામાં આવે છે કે બીજાના કાર્યો ન જુઓ, પરંતુ ફક્ત તમારા પોતાના કાર્યોનું અવલોકન કરો. સામાન્ય રીતે, લોકો ચૂપ રહેનારાઓની ટીકા કરે છે, જેઓ વધુ બોલે છે તેમની ટીકા કરે છે, જેઓ તેમની માતૃભાષા બોલે છે તેમની ટીકા કરે છે. આ દુનિયામાં કોઈ એવું નથી જેની ટીકા ન થાય. તેથી જ કહેવામાં આવે છેઃ “જેવી વ્યક્તિની શાણપણ હોય, તેવી જ વ્યક્તિના શબ્દો હોય.” તેના વિશે ખરાબ ન વિચારો. વ્યક્તિએ ફક્ત બીજાઓની ટીકા સાંભળીને પોતાને દોષિત ન માનવું જોઈએ; તેણે પોતાને જાણવું જોઈએ, કારણ કે લોકો જે ઇચ્છે તે કહે છે. દ્વેષી વ્યક્તિ ગુણો જોઈ શકતી નથી.
મિત્રો, જો આપણે બીજાઓની ટીકા કરવાના આનંદ વિશે વાત કરીએ, તો શરૂઆતમાં બીજાઓની ટીકા કરવાથી ખૂબ આનંદ મળે છે, પરંતુ પછીથી તે મનમાં અશાંતિ પેદા કરે છે અને આપણા જીવનને દુઃખથી ભરી દે છે. દરેક વ્યક્તિનો પોતાનો દ્રષ્ટિકોણ અને સ્વભાવ હોય છે. કોઈપણ વ્યક્તિ બીજા વિશે કોઈપણ અભિપ્રાય બનાવી શકે છે. દરેક વ્યક્તિનો પોતાની જીભ પર નિયંત્રણ હોય છે, અને કોઈને પણ ટીકા કરતા રોકવું અશક્ય છે. ’ન બિન પર્વદેન રમતે દુર્જનજનઃ કાકઃ સર્વર્ષણ ભુક્તે વિના મેધ્યમ ન તૃપ્યતિ’. અર્થઃ દુષ્ટ લોકોને બીજાની ટીકા કર્યા વિના આનંદ મળતો નથી. જેમ કાગડો તમામ પ્રકારના ભોજનનો આનંદ માણે છે પરંતુ ગંદકી વિના ક્યારેય સંતુષ્ટ થતો નથી, તેમ લોકો વિવિધ કારણોસર નિંદામાં વ્યસ્ત રહે છે. કેટલાક ફક્ત સમય પસાર કરવા માટે નિંદા કરે છે, જ્યારે અન્ય પોતાને શ્રેષ્ઠ સાબિત કરવા માટે નિંદાને રોજિંદી વિધિ બનાવે છે. નિંદા કરનારાઓને સંતુષ્ટ કરવું અશક્ય છે.
મિત્રો, જો આપણે ટીકા અંગેના વૈશ્વિક વિચારોનો વિચાર કરીએ, તો મહાત્મા ગાંધીએ પણ કહ્યું હતું કે બીજાના દોષો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાને બદલે આપણે તેમના ગુણોને સ્વીકારવા જોઈએ. બીજાની ટીકા કરવી એ અનિચ્છનીય છે. લોકો ઘણીવાર ટીકા સાંભળવાનો આનંદ માણે છે. જોકે, ટીકા સાંભળવી અને ટીકા કરવી બંને સ્વાભાવિક રીતે પાપી છે. તેથી જ આપણા મહાપુરુષોએ કહ્યું છે, “સપનેહું નહિ દેખહ પરદોષા!”, જેનો અર્થ થાય છે, “તમારા સપનામાં પણ બીજાના દોષો ન જુઓ.” ભગવાન બુદ્ધે કહ્યું હતું, “જે કોઈ બીજાના દોષોની ચર્ચા કરે છે તે પોતાના દોષો પ્રગટ કરે છે.” ભગવાન મહાવીરે એમ પણ કહ્યું હતું કે કોઈની ટીકા કરવી એ પશુનું માંસ ખાવા જેવું છે. ભગવાન સામાન્ય રીતે બધા ગુણો એક વ્યક્તિ કે સ્થાન પર આપતા નથી. ઈસુ ખ્રિસ્તે કહ્યું હતું, “લોકો બીજાની આંખોમાં તણખલું જુએ છે, પણ પોતાની આંખોમાં રહેલો ભારો જોતા નથી.” હેનરી ફોર્ડે કહ્યું હતું, “હું હંમેશા બીજાના દ્રષ્ટિકોણને સમજવાનો પ્રયાસ કરું છું.” આપણી સદ્ભાવના અથવા દુર્ભાવના જ આપણને કોઈને મિત્ર કે દુશ્મન માનવા મજબૂર કરે છે. સદ્ભાવના અનુકૂળ સંજોગોમાંથી ઉદ્ભવે છે અને દુર્ભાવના પ્રતિકૂળ સંજોગોમાંથી ઉદ્ભવે છે. લોકોની છુપાયેલી ખામીઓ જાહેર કરશો નહીં. આનાથી તેમનો આદર ચોક્કસ ઘટશે, પણ તમારા વિશ્વાસમાં પણ ઘટાડો થશે.
મિત્રો, જો આપણે માનવ સ્વભાવની વાત કરીએ, તો સતત બીજાઓમાં ખામીઓ શોધવી એ માનવ સ્વભાવની એક મોટી ખામી છે. બીજાઓમાં ખામીઓ શોધવી અને પોતાને ઊંચા ગણવા એ કેટલાક લોકોમાં સહજ છે. આપણે આવા લોકોને સરળતાથી ગમે ત્યાં શોધી શકીએ છીએ. બદલો લેવામાં સમય બગાડવાને બદલે, તમારું મનોબળ મજબૂત બનાવવું અને જીવનમાં પ્રગતિના માર્ગ પર આગળ વધવું વધુ સારું છે. આમ કરવાથી, એક દિવસ તમારી સ્થિતિ નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનશે, અને તમારા ટીકાકારોને નિરાશા સિવાય કંઈ મળશે નહીં. તેથી, દરેક જગ્યાએ ગુણો શોધવાની આદત કેળવો. જુઓ કે તે કેટલો આનંદ લાવે છે. આ દુનિયામાં કોણ સંપૂર્ણ છે? દરેકમાં કોઈને કોઈ ખામીઓ હોય છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર વર્ણનનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખબર પડશે કે દુષ્ટ વ્યક્તિ કોઈપણ પૂર્વગ્રહ વિના આનંદ માણી શકતી નથી. ચાલો આપણે ટીકા છોડી દેવાનો સંકલ્પ કરીએ. જો આપણે બીજા તરફ એક આંગળી ચીંધીએ, તો ત્રણ આંગળીઓ આપણી તરફ ચીંધાય છે. આ વાત પર ભાર મૂકવો મહત્વપૂર્ણ છે. આપણે પોતાને બીજા કરતા સારા ગણવાની ભૂલ ટાળવી જોઈએ. જે વ્યક્તિ પોતાને હલકી ગુણવત્તાવાળા માને છે તે જ શ્રેષ્ઠ ગુણો ધરાવતી હોય છે.
