તંત્રીની કલમે….
જે નવરાત્રિમાં માતાજીની ભક્તિની જ્યોત પ્રગટવી જોઈએ, ત્યાં જો નફાખોરીની આગ ભભૂકવા લાગે, જે ગરબાના તાલમાં સંસ્કૃતિનું ગૌરવ ઝળહળવું જોઈએ, ત્યાં જો દેખાડાની સ્પર્ધા અને નિયમોના ધજાગરા ઊડવા લાગે, અને જે ઉત્સવમાં નારીશક્તિની આરાધના થવી જોઈએ, ત્યાં જ જો મહિલાઓની સુરક્ષા સામે સવાલો ઊભા થાય, તો સવાલ માત્ર નવરાત્રિની ઉજવણીનો નથી, પરંતુ આપણી સામાજિક સમજ, ધાર્મિક શ્રદ્ધા અને સામૂહિક જવાબદારીનો છે. માતાજીના નામે ભવ્ય મંચો ઊભા કરવાથી ભક્તિ સાબિત થતી નથી, મોંઘી ટિકિટો વેચવાથી સંસ્કૃતિનું ગૌરવ વધતું નથી અને રાતભર ધમધમતા લાઉડસ્પીકરથી શ્રદ્ધાની ઊંચાઈ માપી શકાતી નથી! નવરાત્રિ ગુજરાતની આત્મા છે, પરંતુ આ આત્માને વ્યાપારી હિતો, અતિશય દેખાડો અને અનુશાસનહીનતાના ભાર નીચે દબાવવાની છૂટ કોઈને આપી શકાય નહીં.
નવરાત્રિ માત્ર નવ રાત્રિનો ઉત્સવ નથી; તે શક્તિની આરાધના, નારીના સન્માન, સામાજિક એકતા અને ગુજરાતની સમૃદ્ધ લોકસંસ્કૃતિનું જીવંત પ્રતીક છે. માટીના ગરબામાં પ્રગટતો દીવો સર્જનશક્તિ અને શ્રદ્ધાનો સંદેશ આપે છે, જ્યારે તેની આસપાસ ફરતાં લોકો સમાનતા અને સહભાગિતાની ભાવનાને સાકાર કરે છે. આ પરંપરાએ ગુજરાતને વિશ્વભરમાં આગવી ઓળખ અપાવી છે. પરંતુ આજે ઉત્સવની ભવ્યતા વધારવાની હોડમાં ક્યાંક તેની મૂળ ભાવનાને જ પાછળ ધકેલી દેવામાં આવી રહી છે. આધુનિકતા આવકાર્ય છે, ભવ્ય આયોજન પણ આવકાર્ય છે અને કલાકારોને યોગ્ય મહેનતાણું મળવું પણ જરૂરી છે; પરંતુ જ્યારે ભક્તિ કરતાં વ્યવસાય, સંસ્કાર કરતાં દેખાડો અને શિસ્ત કરતાં મનમાનીને વધારે મહત્ત્વ મળવા લાગે ત્યારે આત્મમંથન અનિવાર્ય બને છે.
વ્યાપારીકરણની ચમકમાં ભક્તિનું તેજ ઓસરી ન જવું જોઈએ! આજે અનેક ગરબા મહોત્સવોમાં મોંઘી પ્રવેશફી, વિશિષ્ટ પ્રવેશપત્રો, પ્રાયોજકોની જાહેરાતો અને ખર્ચાળ મંચસજાવટને કારણે સામાન્ય પરિવારો માટે સહભાગિતા મુશ્કેલ બનતી હોય છે. ઉત્સવના આયોજન માટે નાણાં જરૂરી છે, પરંતુ નવરાત્રિને માત્ર આવક ઊભી કરવાનું સાધન બનાવી દેવું યોગ્ય નથી. માતાજીની આરાધના માટે આવતાં શ્રદ્ધાળુઓ ગ્રાહક બની જાય અને ઉત્સવનું મૂલ્ય તેમની ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા પરથી નક્કી થવા લાગે તો આ પરંપરાની લોકશાહી ભાવના જ ઘવાય છે. આયોજકોએ નફા સાથે સામાજિક જવાબદારીનો પણ હિસાબ રાખવો જોઈએ અને સામાન્ય નાગરિકો માટે સન્માનજનક, સલામત તથા શક્ય હોય ત્યાં સુધી સુલભ વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ.
બીજી ગંભીર સમસ્યા અનુશાસનહીનતાની છે. ધ્વનિપ્રદૂષણ, વાહનવ્યવસ્થામાં અવરોધ, ધક્કામુક્કી, ક્ષમતા કરતાં વધારે ભીડ, અગ્નિસુરક્ષાની બેદરકારી અને કેટલાક લોકોનું અયોગ્ય વર્તન આખા ઉત્સવની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આધુનિક વસ્ત્રો પહેરવા કે નવી નૃત્યશૈલી અપનાવવી એ અનુશાસનહીનતા નથી; પરંતુ બીજાની સ્વતંત્રતા, સુરક્ષા અને સન્માનને નુકસાન પહોંચાડવું ચોક્કસપણે અસ્વીકાર્ય છે. ખાસ કરીને મહિલાઓ અને યુવતીઓની સુરક્ષામાં કોઈ બાંધછોડ થઈ શકે નહીં. માત્ર જાહેરાતો અને આશ્વાસનોથી સુરક્ષા મળતી નથી; પૂરતી પ્રકાશવ્યવસ્થા, સીસીટીવી, તાલીમબદ્ધ સુરક્ષાકર્મીઓ, તબીબી સહાય, અગ્નિસુરક્ષા અને ફરિયાદનો તાત્કાલિક નિકાલ જરૂરી છે.
સરકાર અને સ્થાનિક તંત્રે પણ હવે ઢીલાશ છોડવી પડશે. મંજૂરી આપ્યા પછી જવાબદારી પૂરી થઈ જતી નથી. નિયમિત નિરીક્ષણ, અવાજની નિયત મર્યાદાનું પાલન, સુરક્ષિત બહાર નીકળવાના માર્ગો અને ક્ષમતા કરતાં વધારે ભીડ પર નિયંત્રણ હોવું જોઈએ. નિયમ તોડનાર આયોજક હોય કે ભાગ લેનાર, કાર્યવાહી નિષ્પક્ષ અને પુરાવા આધારિત થવી જોઈએ. બીજી તરફ, માત્ર કડકાઈથી નહીં, પરંતુ સમજણ અને જાગૃતિથી પણ પરિવર્તન લાવવું પડશે. યુવાનોને પરંપરાગત ગરબા, લોકસંગીત, નશામુક્તિ, સ્વચ્છતા અને નારીસન્માન સાથે જોડતા કાર્યક્રમો યોજવા જોઈએ.
નવરાત્રિની સફળતા સૌથી મોટું મેદાન, સૌથી મોંઘો કાર્યક્રમ કે સૌથી વધુ ભીડમાં નથી; તેની સફળતા એમાં છે કે ભક્તિ સાથે શિસ્ત, આનંદ સાથે સુરક્ષા અને આધુનિકતા સાથે સંસ્કાર જળવાય. માતાજીની આરતી ઉતારતા હાથ જો નિયમોનો ભંગ કરે, નારીશક્તિની પૂજા કરતી જીભ જો મહિલાઓનું સન્માન ન જાળવે અને સંસ્કૃતિની વાત કરનાર સમાજ જો નફાખોરી સામે મૌન રહે, તો આપણી ઉજવણીના અર્થ પર પ્રશ્ન ઊભો થાય જ. નવરાત્રિને બજારની ચમકમાંથી બહાર કાઢીને ભક્તિ, સમાનતા અને સામાજિક જવાબદારીના પવિત્ર મંચ પર સ્થાપિત કરવાનો સમય આવી ગયો છે. માતાજીની સાચી આરાધના માત્ર નવ દિવસના ગરબામાં નહીં, પરંતુ આખું વર્ષ આપણા વર્તન, સંયમ, સદાચાર અને માનવતામાં દેખાવી જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
