કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, દિલ્હીનું જંતર મંતર ફરી એકવાર રાષ્ટ્રીય રાજકારણ, નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ અને લોકશાહી જવાબદારી પર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના રાજીનામા અને ચૂંટણી સુધારાની માંગણી સાથે ૧૦ ઓક્ટોબરના રોજ કોકરોચ જનતા પાર્ટી ના વિરોધ પ્રદર્શન સામે પોલીસ કાર્યવાહીએ એક વિવાદ ઉભો કર્યો જે હવે ૧૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા ખાસ રવિવારની સુનાવણી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માનવ અધિકાર કાર્યાલયની ચિંતા સુધી વધી ગયો છે. ભારતે યુએનની ટિપ્પણીઓને તેના આંતરિક બાબતોમાં બિનજરૂરી હસ્તક્ષેપ તરીકે નકારી કાઢી છે. હું, એડવોકેટ કિશન સનમુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, નિર્દેશ કરવા માંગુ છું કે આ હવે ફક્ત વિરોધ પ્રદર્શનની પરવાનગી અંગેનો વિવાદ નથી. તેના મૂળમાં પાંચ મુખ્ય પ્રશ્નો છેઃ શું શાંતિપૂર્ણ વિરોધનો અધિકાર પૂરતો સુરક્ષિત હતો; શું જાહેર વ્યવસ્થાના નામે લાદવામાં આવેલા નિયંત્રણો પ્રમાણસર હતા; શું જાહેર પરિવહન અને ઇન્ટરનેટ સેવાઓમાં વિક્ષેપ જરૂરી હતો; અને શું અટકાયત પ્રક્રિયા યોગ્ય હતી. શું તે કાયદા અનુસાર હતું, અને શું ચૂંટણી સંસ્થાઓ વિશે ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નોના જવાબ સંવાદ કે મુકાબલા દ્વારા આપવામાં આવશે?
મિત્રો, જો આપણે જંતર-મંતર ૧.૦ થી ૨.૦ ને સમજવા માંગીએઃ હવે, શિક્ષણ મંત્રીના રાજીનામા પછી, ચૂંટણી વડાને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે, તો આ આંદોલનની રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ સમજવી મહત્વપૂર્ણ છે. ઉપલબ્ધ સમાચાર અનુસાર, સીજેપી એ અગાઉ યુવાનોના મુદ્દાઓ પર વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યા હતા અને, શિક્ષણ મંત્રીના રાજીનામા પછી, આ આંદોલનને તેની રાજકીય શક્તિના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કર્યું હતું. હવે, ૧૦ ઓક્ટોબરના વિરોધનું કેન્દ્ર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનું રાજીનામું અને મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન માં કથિત અનિયમિતતાઓની તપાસ છે. વિરોધીઓનો આરોપ છે કે મતદાર યાદીમાંથી મોટા પાયે નામો કાઢી નાખવાથી ચૂંટણીની નિષ્પક્ષતા પર અસર પડી શકે છે. બીજી બાજુ, ચૂંટણી પંચ અને શાસક પક્ષે આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. તેથી, આ દાવાઓને સાબિત તથ્યો તરીકે નહીં, પરંતુ તપાસ અને જવાબદારીની માંગ સાથે જોડાયેલા આરોપો તરીકે જોવા જોઈએ. આ યુવા આંદોલનને જંતર-મંતર ૨.૦ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કારણ કે તે ફક્ત એક જ મંત્રી કે અધિકારી સામેનો વિરોધ નથી, પરંતુ સંસ્થાકીય જવાબદારી અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં વિશ્વાસ અંગે ચર્ચા બની ગયું છે. જોકે, કેન્દ્ર સરકાર ચોક્કસપણે ડરી ગઈ છે એમ કહેવું હાલમાં ઉપલબ્ધ તથ્યો દ્વારા સમર્થન મળતું નથી. એ ચોક્કસ છે કે વ્યાપક સુરક્ષા વ્યવસ્થા, નેતાઓની અટકાયત, પરિવહન પ્રતિબંધો અને ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણીએ આ વિવાદને રાષ્ટ્રીયથી આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં ઉંચો કર્યો છે.
મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે વિરોધ શા માટે મંજૂરી આપવામાં આવી ન હતી? સુરક્ષા વિરુદ્ધ મૂળભૂત અધિકારોને સમજીને, દિલ્હી પોલીસે ૧૦ ઓક્ટોબરે જંતર-મંતર ખાતે પ્રસ્તાવિત વિરોધ માટે પરવાનગી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, આયોજકોએ ૭ ઓક્ટોબરે નોટિસ આપી હતી, જ્યારે સામાન્ય પ્રક્રિયામાં ઓછામાં ઓછા દસ દિવસ અગાઉ અરજીની જરૂર હોય છે. પોલીસે અગાઉના વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન નિયમોના કથિત ઉલ્લંઘન અને લેખિત ખાતરીઓ, ટ્રાફિક મુશ્કેલીઓ અને કાયદો અને વ્યવસ્થા અને જાહેર સલામતી અંગેની ચિંતાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે પણ સંભવિત કાયદો અને વ્યવસ્થાના જોખમો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. અહીં બંધારણીય પ્રશ્ન મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતીય બંધારણની કલમ ૧૯(૧)(ટ્ઠ) અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાની બાંયધરી આપે છે, અને કલમ ૧૯(૧)(હ્વ) શાંતિપૂર્ણ રીતે અને શસ્ત્રો વિના ભેગા થવાના અધિકારની બાંયધરી આપે છે. જો કે, આ અધિકારો સંપૂર્ણ નથી; જાહેર વ્યવસ્થા અને અન્ય બંધારણીય આધારો પર વાજબી પ્રતિબંધો લાદી શકાય છે. આનો અર્થ એ પણ નથી કે જો પરવાનગી ન આપવામાં આવે તો વહીવટીતંત્ર પાસે દરેક પરિસ્થિતિમાં પગલાં લેવાનો અમર્યાદિત અધિકાર છે. પ્રતિબંધોની આવશ્યકતા, અવધિ, ભૌગોલિક હદ અનેપ્રમાણસરતાની ન્યાયિક સમીક્ષા કરી શકાય છે. દિલ્હીમાં, ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, ૨૦૨૩ ની કલમ ૧૬૩ હેઠળ પ્રતિબંધક આદેશો લાદવામાં આવ્યા હતા. આ કલમ સંભવિત જોખમ સામે તાત્કાલિક નિવારણ અને રક્ષણ માટે આદેશો જારી કરવાની જોગવાઈ કરે છે. જો કે, તેનો ઉપયોગ કાયદા અનુસાર હોવો જોઈએ. આ સમયે શાંતિપૂર્ણ વિરોધની સ્વતંત્રતા અને સુરક્ષા માટે વહીવટીતંત્રની જવાબદારી સામસામે આવી ગઈ.
મિત્રો, હજારો અટકાયતો, મેટ્રો બંધ અને સુપ્રીમ કોર્ટની ચિંતાઓને લગતા વિવાદને સમજવા માટે, ૧૦ ઓક્ટોબરે દિલ્હીમાં સુરક્ષા કડક કરવામાં આવી હતી. ન્યૂઝ એજન્સીના અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે બે હજારથી વધુ લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી હતી; કેટલાક અહેવાલોમાં આ આંકડો વધુ પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
સીજેપી ના સ્થાપક અને સહ-સંયોજક અને અન્ય એક વ્યક્તિને દિલ્હી પહોંચ્યા પછી અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલ છે. એક યુટ્યુબર અને અન્ય વિપક્ષી નેતાઓની અટકાયત પણ પ્રકાશમાં આવી હતી. અટકાયતની સંખ્યા અને પરિસ્થિતિઓની વિગતો અહેવાલોમાં અલગ અલગ હોય છે, તેથી કોઈપણ અપ્રમાણિત આંકડાને અંતિમ સત્તાવાર આંકડો માનવું અયોગ્ય રહેશે. આ વિવાદ ફક્ત અટકાયતો સુધી મર્યાદિત નહોતો. દિલ્હીના અનેક મેટ્રો સ્ટેશનોમાં પ્રવેશ પ્રતિબંધિત હતો, અને રેલ સેવાઓમાં વિક્ષેપના અહેવાલો હતા. વરિષ્ઠ વકીલોએ કોર્ટમાં દાવો કર્યો હતો કે વિરોધ સ્થળથી દૂરના વિસ્તારોમાં અને ટ્રેનોમાં લોકોને અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા હતા, ઇન્ટરનેટ સેવાઓ ખોરવાઈ હતી, અને વકીલો, મહિલાઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને પત્રકારો સાથે દુર્વ્યવહાર કરવામાં આવ્યો હતો. સુનાવણી દરમિયાન આ આરોપો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા; આ બધા કિસ્સાઓમાં ન્યાયિક રીતે સાબિત થયેલા તારણો ગણવા જોઈએ નહીં. ૯ ઓક્ટોબરના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે જાહેર પરિવહન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે નિયંત્રિત કામગીરી અને જાહેર સુવિધાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. ૧૧ ઓક્ટોબર રવિવાર હોવા છતાં, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને વી. મોહનાની ખાસ બેન્ચે સંબંધિત અરજીઓની સુનાવણી કરી. આ અસાધારણ સુનાવણીએ વિવાદને નવો વળાંક આપ્યો.
મિત્રો, જો આપણે રવિવારે સુપ્રીમ કોર્ટની ખાસ સુનાવણીને ધ્યાનમાં લઈએઃ સરકાર અને વહીવટીતંત્રને એક મજબૂત સંદેશ, તો ૧૧ ઓક્ટોબરના રોજ બે મુખ્ય પ્રકારની અરજીઓ સુનાવણી માટે આવી. પહેલી હેબિયસ કોર્પસ અરજી હતી, જેમાં અટકાયત કરાયેલા વ્યક્તિઓની સ્થિતિ અને અટકાયતની કાયદેસરતા પર પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. એક વરિષ્ઠ વકીલે વિપક્ષી નેતાઓની નિવારક અટકાયતને પડકારી હતી. બીજી એક અવમાનના અરજી હતી, જેમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે અધિકારીઓએ જાહેર પરિવહન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ ન લાદવાના કોર્ટના ૯ ઓક્ટોબરના નિર્દેશનું પાલન કર્યું નથી. આ જ વિવાદ સાથે સંબંધિત એક વકીલની અરજી.સુનાવણી દરમિયાન, ઘણા વરિષ્ઠ વકીલોએ અટકાયત, બેરિકેડિંગ, મેટ્રો બંધ અને વકીલોની ન્યાય પ્રાપ્તિમાં અવરોધના આરોપો ઉઠાવ્યા હતા. કોર્ટે પોલીસના કથિત ગેરવર્તણૂક અને શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ સાથેના વર્તન અંગે પણ દલીલો રજૂ કરી હતી. આ દાવાઓમાં સંબંધિત અધિકારીઓની જુબાની અને ન્યાયિક તપાસ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. સુપ્રીમ કોર્ટે દિલ્હીમાં મેટ્રો સેવાઓ સામાન્ય સમયપત્રક મુજબ ચલાવવા, કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને ઇન્ટરનેટ સેવાઓમાં વિક્ષેપ ન મૂકવા, બેરિકેડિંગની સમીક્ષા કરવા અને યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના કોઈની અટકાયત ન કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો. કોર્ટે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કલમ ૧૬૩ના આદેશોથી પ્રભાવિત વિસ્તારની બહાર લોકોની હિલચાલ અને શાંતિપૂર્ણ સભાના અધિકાર પર બિનજરૂરી પ્રતિબંધ ન મૂકવો જોઈએ. તેણે કોર્ટ પરિસરની બહાર કલમ ??૧૬૩નો ઉલ્લેખ કરતું બોર્ડ હટાવવાનો પણ નિર્દેશ આપ્યો હતો જેથી ન્યાયની પહોંચમાં અવરોધ ન આવે. સંબંધિત અધિકારીઓને જવાબો માંગતી કારણદર્શક નોટિસ જારી કરવામાં આવી હતી.
મિત્રો, જ્યારે ત્રણ પ્રદર્શનકારીઓ હાજર હતા અને સીજેપી વડાની દાદીનું અવસાન થયું ત્યારે શું થયું? આ સમજવા માટે, આ સમગ્ર ઘટનામાં સૌથી ભાવનાત્મક ક્ષણ સીજેપી સ્થાપકની દાદીનું મૃત્યુ હતું. અહેવાલો અનુસાર, મહારાષ્ટ્રના હિંગોલી જિલ્લામાં તેમના ૮૫ વર્ષીય દાદીનું અવસાન થયું. તેમને દિલ્હીમાં અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે તેમના અંતિમ સંસ્કારમાં તેમની ભાગીદારી અંગે પ્રશ્નો ઉભા થયા હતા. દિલ્હી પોલીસે જાહેરમાં જણાવ્યું હતું કે તેમને મૃત્યુની જાણ સંવેદનશીલતા સાથે કરવામાં આવી હતી અને માનવતાવાદી ધોરણે અંતિમ સંસ્કાર માટે તેમના વતન જવા માટે સહાયની ઓફર કરી હતી. બીજી બાજુ, ઝ્રત્નઁ અને તેમના પરિવાર સાથે સંકળાયેલા લોકોએ માહિતી અને સંપર્ક અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. આમ, પોલીસનો મત અને પરિવારનો વાંધો અલગ અલગ હતો; બંનેને સ્પષ્ટ કરવા માટે સ્વતંત્ર ચકાસણી મહત્વપૂર્ણ છે. ૧૧ ઓક્ટોબરના રોજ એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કર્યા પછી, ઝ્રત્નઁ વડા અને અન્ય બે લોકોને મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. અહેવાલો અનુસાર, મુક્તિની શરત એક વર્ષ સુધી શાંતિ જાળવવાની પ્રતિબદ્ધતા હતી.
મિત્રો, જો આપણે આ મામલો સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં લઈ જઈએઃ માનવ અધિકાર કાર્યાલયે શું કહ્યું? આ સમજાવવા માટે, દિલ્હીના પગલાં પ્રત્યે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિભાવથી વિવાદ વધુ વકર્યો. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માનવ અધિકાર ઉચ્ચ કમિશનર ના કાર્યાલયના પ્રવક્તા થમીમ અલ-ખેતાને વિરોધીઓ, ચળવળના નેતાઓ, નાગરિક સમાજ સંગઠનોના સભ્યો, વકીલો અને પત્રકારોની અટકાયતના અહેવાલો પર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. કાર્યાલયે અધિકારીઓને શાંતિપૂર્ણ સભાના અધિકારનું સન્માન કરવા, કાયદા અમલીકરણ કર્મચારીઓ દ્વારા અત્યંત સંયમ રાખવા અને મનસ્વી રીતે અટકાયત કરાયેલા લોકોને તાત્કાલિક અને બિનશરતી મુક્ત કરવા વિનંતી કરી. તેમણે ચિંતાઓને દૂર કરવા માટે અર્થપૂર્ણ વાતચીતની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે યુએનની ટિપ્પણીઓ માનવ અધિકારોની ચિંતાઓ અને અપીલો હતી; તેમને ન્યાયિક નિર્ણય અથવા ભારત સામે ઔપચારિક દંડાત્મક કાર્યવાહી તરીકે અર્થઘટન કરવું ખોટું હશે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આવી ટિપ્પણીઓ સરકારી કાર્યવાહી, નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ અને લોકશાહી ધોરણો પર જાહેર ચર્ચાને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
મિત્રો, જો આપણે ભારતના વળતા હુમલાને ધ્યાનમાં લઈએઃ “આપણા આંતરિક બાબતોમાં બિનજરૂરી દખલગીરીને મંજૂરી ન આપો.” યુએનની ટિપ્પણીઓના જવાબમાં, જીનીવામાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતના કાયમી મિશન દ્વારા ૧૦ ઓક્ટોબરના રોજ મોડી રાત્રે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ એક્સ પર એક કડક નિવેદન બહાર પાડવામાં આવ્યું. ભારતે ઓએચસીએચઆરની ચિંતાઓને ખોટી અને દેશના આંતરિક બાબતોમાં બિનજરૂરી દખલગીરી ગણાવી. ભારતે દલીલ કરી હતી કે તે વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકશાહી છે, જ્યાં શાંતિપૂર્ણ સભાનો અધિકાર બંધારણ દ્વારા ગેરંટી આપવામાં આવે છે અને મજબૂત સંસ્થાઓ, સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર અને મુક્ત મીડિયા દ્વારા સુરક્ષિત છે. વધુમાં, ભારતે જણાવ્યું હતું કે, દરેક લોકશાહીની જેમ, જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવા માટે વાજબી પ્રતિબંધો લાદવામાં આવે છે, અધિકારીઓ કાયદા અનુસાર કાર્ય કરે છે અને ફરિયાદોના નિવારણ માટે અદાલતો ઉપલબ્ધ છે.ભારતે અપેક્ષા વ્યક્ત કરી હતી કે યુએન માનવ અધિકાર કાર્યાલયે નિષ્પક્ષ અને બિન-પસંદગીયુક્ત અભિગમ અપનાવવો જોઈએ અને વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં થતા મોટા વિરોધ પ્રદર્શનો પર સમાન ધ્યાન આપવું જોઈએ. આમ, વિવાદ હવે દિલ્હી પોલીસની કાર્યવાહી સુધી મર્યાદિત ન રહ્યો, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વ, આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર દેખરેખ અને લોકશાહી જવાબદારી વચ્ચે સંતુલન વિશે ચર્ચા બની ગયો.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર અહેવાલનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે વાસ્તવિક કસોટી સરકારની શક્તિની નહીં, પરંતુ લોકશાહીના સંતુલનની છે. જંતર-મંતર ૨.૦ એ ભારત માટે એક અસ્વસ્થતાભર્યો પરંતુ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છેઃ લોકશાહીમાં અસંમતિને કેવી રીતે હેન્ડલ કરવી જોઈએ? વહીવટની જવાબદારી જાહેર સલામતી, ટ્રાફિક અને કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની છે. બીજી બાજુ, નાગરિકોને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરવાનો, પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાનો અને અદાલતોમાં પ્રવેશવાનો બંધારણીય અધિકાર છે. કોઈપણ પક્ષની ક્રિયાઓને આ બે જવાબદારીઓ સામે ન્યાય આપવો જોઈએ. હવે વાસ્તવિક કસોટી એ થશે કે શું સરકાર, પોલીસ અને વિરોધીઓ સંવાદ અપનાવે છે; શું ચૂંટણીમાં ગેરરીતિઓના આરોપોના તથ્યપૂર્ણ જવાબો પૂરા પાડવામાં આવે છે; અને શું નાગરિક અધિકારો અને જાહેર વ્યવસ્થા વચ્ચે સંતુલન કોર્ટની દેખરેખ હેઠળ સુનિશ્ચિત થાય છે. લોકશાહીની મજબૂતાઈ અસંમતિને કેટલી સરળતાથી દબાવી શકાય છે તેના દ્વારા માપવામાં આવતી નથી, પરંતુ સંસ્થાઓ તે અવાજને પારદર્શિતા, ન્યાયીતા અને બંધારણીય શિષ્ટાચાર સાથે કેવી રીતે પ્રતિભાવ આપે છે તેના દ્વારા માપવામાં આવે છે.
