સી.એમ.જૈન
મો ૯૪૦૮૮૮૭૭૭૭
સવારનો સમય છે. એક માતા પોતાના બાળકના ટિફિનમાં ફળ, જ્યુસ અને પસંદગીનો નાસ્તો મૂકી રહી છે. બીજી માતા પણ એ જ સમયે પોતાના બાળકને શાળાએ મોકલવાની તૈયારી કરી રહી છે, પરંતુ તેની સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે ઘરનું રાશન મહિનાના અંત સુધી ચાલશે કે નહીં. પહેલી માતા પોતાના બાળકના ભવિષ્યને લઈને સ્વપ્ન જોઈ રહી છે, બીજી માતા પણ સ્વપ્ન જોઈ રહી છે. બંનેની આંખોમાં કોઈ તફાવત નથી. બંને ઈચ્છે છે કે તેમનું બાળક તેમના કરતાં વધુ સારું જીવન જીવે. બંને ઈચ્છે છે કે તેમનું બાળક સન્માન, સુરક્ષા અને તકોથી ભરેલું ભવિષ્ય મેળવે. પરંતુ કદાચ અહીંથી જ એક એવો તફાવત શરૂ થઈ જાય છે જેને બાળકો પેદા નથી કરતા, પરંતુ સમાજ તેમના માટે તૈયાર કરે છે.
આપણે અવારનવાર કહીએ છીએ કે દરેક બાળક સમાન જન્મે છે. આ વાત નૈતિક રીતે સાચી છે. બંધારણની ભાવના પણ આ જ કહે છે. પરંતુ શું દરેક બાળકને જીવનની દોડ સમાન સ્થાનથી શરૂ કરવાની તક મળે છે? આ જ એ પ્રશ્ન છે જેનાથી આપણે અવારનવાર બચી નીકળીએ છીએ. કારણ કે આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર શિક્ષણ વ્યવસ્થા પર જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર સમાજના ચરિત્ર પર સવાલ ઊભો કરે છે. એક બાળક એવી શાળામાં પ્રવેશ કરે છે જ્યાં પુસ્તકાલય માત્ર એક ઓરડો નથી, પરંતુ તકોની બારી છે; જ્યાં વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળા જિજ્ઞાસાને પાંખો આપે છે; જ્યાં ભાષા આત્મવિશ્વાસ બની જાય છે; જ્યાં રમતનું મેદાન નેતૃત્વ શીખવે છે અને જ્યાં કારકિર્દી માર્ગદર્શન ભવિષ્યની દિશા નક્કી કરે છે. બીજી તરફ, બીજું બાળક એવી શાળામાં બેઠું હોઈ શકે છે જ્યાં શિક્ષકો પોતાની પૂર્ણ નિષ્ઠાથી ભણાવી રહ્યા હોય, પરંતુ સાધનો સીમિત હોય; જ્યાં સ્વપ્નોની કમી નથી, પરંતુ તેમને ઉડાન આપનારી વ્યવસ્થા નબળી હોય.
આ માત્ર શાળાઓનો તફાવત નથી. આ તકોનો તફાવત છે. અને તકોનો તફાવત ધીમે ધીમે જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં ફેલાઈ જાય છે. શિક્ષણ માત્ર ગણિત, વિજ્ઞાન અને ભાષા શીખવવાનું માધ્યમ નથી હોતું; શિક્ષણ સમાજમાં તકોની વહેંચણી પણ કરે છે. એક બાળક જ્યારે વધુ સારા સાધનો વચ્ચે મોટું થાય છે ત્યારે તેના માટે દુનિયાનો નકશો મોટો થતો જાય છે. તેને એ વિશ્વાસ મળે છે કે તે ક્યાંય પણ પહોંચી શકે છે. બીજું બાળક ઘણી વાર એટલી જ પ્રતિભા ધરાવતું હોવા છતાં પોતાના સ્વપ્નોની સીમા પરિસ્થિતિઓથી નક્કી થતી જુએ છે. તે સ્પર્ધા પહેલા જ સાધનોની કમી સામે લડી રહ્યું હોય છે. એવામાં જ્યારે બંને એક જ પરીક્ષા ખંડમાં બેસે છે, ત્યારે પ્રશ્ન માત્ર યોગ્યતાનો નથી રહેતો; પ્રશ્ન એ પણ બની જાય છે કે શું આપણે બંનેને સમાન તૈયારીની તક આપી હતી?
અહીં ચર્ચા માત્ર સરકારી અને ખાનગી શાળાઓની નથી. દેશમાં અનેક સરકારી શાળાઓ ઉત્કૃષ્ટ કાર્ય કરી રહી છે અને અનેક ખાનગી શાળાઓ પણ સરેરાશ સ્તરની છે. વાસ્તવિક મુદ્દો કોઈ એક વ્યવસ્થાને દોષિત ઠેરવવાનો નથી, પરંતુ એ વધતી જતી ખાઈને સમજવાનો છે જે તકો વચ્ચે બનતી જાય છે. જ્યારે સમાજનો એક વર્ગ એવું શિક્ષણ ખરીદી શકે છે જે તેને વધારાનો લાભ આપે છે, અને બીજો વર્ગ માત્ર ઉપલબ્ધ વિકલ્પો પર નિર્ભર રહેવા મજબૂર થાય છે, ત્યારે શિક્ષણ ધીમે ધીમે સામાજિક ગતિશીલતાનું સાધન હોવાની સાથે સાથે સામાજિક વિભાજનનો દર્પણ પણ બની જાય છે. આ જ એ ક્ષણ છે જ્યાં એક લોકશાહીએ પોતાની જાતને કઠિન પ્રશ્નો પૂછવા જોઈએ.
કલ્પના કરો કે કોઈ દેશના સૌથી પ્રભાવશાળી લોકો, નીતિ ઘડવૈયાઓ, અધિકારીઓ, વ્યાવસાયિકો અને આર્થિક રીતે સક્ષમ પરિવાર મોટી સંખ્યામાં જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થામાંથી બહાર જતા રહે. તો પછી જાહેર શાળાઓની સમસ્યાઓ કોની પ્રાથમિકતા બનશે? જે બાળકોનો અવાજ સૌથી ઓછો સાંભળવામાં આવે છે, તેમની સમસ્યાઓ પણ અવારનવાર સૌથી ઓછી સાંભળવામાં આવવા લાગે છે. ધીમે ધીમે સરકારી શાળાઓ માત્ર શિક્ષણ સંસ્થાઓ નથી રહેતી; તે સમાજના આર્થિક વિભાજનનું પ્રતીક બની જાય છે. અને જ્યારે કોઈ લોકશાહીમાં સામાજિક સંસ્થાઓ નબળી પડવા લાગે છે, ત્યારે તેની અસર માત્ર વર્તમાન પર નહીં, ભવિષ્ય પર પણ પડે છે.
કારણ કે સરકારી શાળાઓ માત્ર ગરીબોની શાળાઓ નથી હોતી. તે કોઈ રાષ્ટ્રની સામૂહિક આકાંક્ષાઓનું ઘર હોય છે. ત્યાં જ કોઈ ખેતરમાં કામ કરનારા ખેડૂતનો દીકરો બેઠો હોય છે. ત્યાં જ કોઈ બાંધકામની જગ્યા પર મજૂરી કરતી મહિલાની દીકરી બેઠી હોય છે. ત્યાં જ એ બાળક પણ બેઠું હોય છે જેની પ્રતિભાને હજુ સુધી કોઈએ ઓળખી નથી. ઇતિહાસ વારંવાર એ સાબિત કરે છે કે પ્રતિભા કોઈ ચોક્કસ આવક વર્ગ, કોઈ ચોક્કસ શહેર કે કોઈ ચોક્કસ ભાષાની જાગીર નથી હોતી. પ્રતિભા ઝૂંપડીમાં પણ જન્મ લે છે અને મહેલોમાં પણ. તફાવત અવારનવાર એ વાતથી પડે છે કે તેને તક મળી કે નહીં.
અને કદાચ અહીં જ આ આખા પ્રશ્નનું સૌથી માર્મિક પાસું છુપાયેલું છે. જ્યારે કોઈ બાળકને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ નથી મળતું, ત્યારે માત્ર તેનું ભવિષ્ય જ પ્રભાવિત નથી થતું. એ બાળકની સાથે દેશ પણ કંઈક ખોઈ દે છે. કદાચ કોઈ વૈજ્ઞાનિક ખોવાઈ જાય છે જે કોઈ બીમારીનો ઈલાજ શોધી શક્યો હોત. કદાચ કોઈ શિક્ષક ખોવાઈ જાય છે જે હજારો બાળકોનું જીવન બદલી શક્યો હોત. કદાચ કોઈ લેખક, ન્યાયાધીશ, પત્રકાર, એન્જિનિયર કે ઉદ્યોગસાહસિક તકોની કમીના કારણે પોતાની પૂર્ણ ક્ષમતા સુધી પહોંચી જ નથી શકતો. કોઈ રાષ્ટ્રનો સૌથી મોટો બગાડ માત્ર નાણાંનો બગાડ નથી હોતો; તેનો સૌથી મોટો બગાડ એ પ્રતિભા હોય છે જે જન્મ તો લે છે, પરંતુ વિકસિત નથી થઈ શકતી.
અહીં પ્રશ્ન ખાનગી શાળાઓના અસ્તિત્વનો નથી અને ન તો કોઈ એક મોડેલને સમાપ્ત કરવાનો છે. પ્રશ્ન આનાથી ક્યાંય વધુ મૂળભૂત છે. શું કોઈ બાળકની શક્યતાઓ તેના જન્મથી નિર્ધારિત થશે કે તેની પ્રતિભાથી? શું ભવિષ્ય એ પરિવારની આવકથી નક્કી થશે જેમાં તે જન્મ્યો, કે એ ક્ષમતાથી જે તેની અંદર મોજૂદ છે? કોઈપણ લોકશાહીની નૈતિક શક્તિ આ જ પ્રશ્નના જવાબમાં છુપાયેલી હોય છે. કારણ કે લોકશાહી માત્ર મતદાનની સમાનતા નથી; લોકશાહી તકોની સમાનતાની દિશામાં સતત પ્રયાસનું નામ પણ છે.
જ્યારે આપણે શિક્ષણની વાત કરીએ છીએ ત્યારે આપણે વાસ્તવમાં રાષ્ટ્રના ભવિષ્યની વાત કરી રહ્યા હોઈએ છીએ. રસ્તા, પુલ, ઈમારતો અને ઉદ્યોગો કોઈ દેશની પ્રગતિ દર્શાવી શકે છે, પરંતુ તેની શાળાઓ તેના ભવિષ્યનું ઘડતર કરે છે. કોઈ પણ દેશ પોતાની પ્રતિભાના મોટા હિસ્સાને પાછળ છોડીને મહાન બની શકતો નથી. અને કોઈ પણ સમાજ ત્યાં સુધી પૂરી રીતે ન્યાયપૂર્ણ નહીં કહેવાય જ્યાં સુધી કોઈ બાળકના સ્વપ્નોની ઊંચાઈ તેના માતા-પિતાની આવકથી ઓછી અને તેની ક્ષમતાથી વધુ નિર્ધારિત થવા લાગે.
કદાચ એટલે જ શિક્ષણનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન અભ્યાસક્રમ, પરીક્ષા કે ઈમારતોનો નથી. સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણે આપણા બાળકોને એકસરખું ભવિષ્ય નહીં, તો ઓછામાં ઓછી એકસરખી તક આપવા માટે તૈયાર છીએ? કારણ કે ઇતિહાસ અંતતઃ એ યાદ નથી રાખતો કે કોઈ દેશની સૌથી મોંઘી શાળાઓ કેટલી ભવ્ય હતી. ઇતિહાસ એ યાદ રાખે છે કે એ દેશે પોતાના સૌથી સાધારણ બાળક સાથે કેટલો ન્યાય કર્યો હતો. અને કોઈ રાષ્ટ્રની વાસ્તવિક મહાનતા તેના સૌથી સફળ બાળકોથી નથી માપવામાં આવતી; તે તેના એ બાળકોથી માપવામાં આવે છે જેમની પાસે સફળતા સુધી પહોંચવા માટે માત્ર પ્રતિભા હતી—અને સમાજે તેમને તક પણ આપી.
