તંત્રીની કલમે….
અષાઢ સુદ બીજનો પાવન દિવસ માત્ર હિન્દુ ધર્મનો એક ઉત્સવ નથી, પરંતુ ભગવાન અને ભક્ત વચ્ચેના પ્રેમનું જીવંત પ્રતીક છે. વર્ષ દરમિયાન ભક્તો ભગવાનના દર્શન કરવા મંદિરે જાય છે, પરંતુ રથયાત્રાના દિવસે પરંપરા બદલાય છે. ભગવાન શ્રીજગન્નાથ પોતે જ પોતાના ભક્તોને મળવા નગરના માર્ગો પર નીકળે છે. એટલે જ લોકમાનસમાં ભાવપૂર્વક કહેવાય છે – “ભગવાન મળવા ઘેર આવે છે.” કદાચ વિશ્વના બહુ ઓછા ધર્મોમાં એવી પરંપરા જોવા મળે છે, જ્યાં પરમાત્મા પોતે પોતાના ભક્તના દ્વારે પહોંચે છે.
‘જગન્નાથ’ એટલે જગતના નાથ – સમગ્ર સૃષ્ટિના સ્વામી. તેઓ કોઈ એક જાતિ, વર્ણ, પ્રદેશ કે વર્ગના દેવ નથી. તેઓ સૌના છે. તેથી જ તેમને ’પતિતપાવન’ કહેવામાં આવે છે. જે સમાજથી દૂર છે, વંચિત છે, દુઃખી છે કે ભૂલ કરી બેઠો છે, તેને પણ ભગવાન પોતાની કૃપાથી સ્વીકારે છે. રથયાત્રાનો સૌથી મોટો સંદેશ પણ એ જ છે કે ઈશ્વરની કૃપા દરેક માટે સમાન છે.
રથયાત્રાની પરંપરા હજારો વર્ષોથી પુરીધામ સાથે જોડાયેલી છે. ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને અમદાવાદની શ્રીજગન્નાથજીની રથયાત્રાએ છેલ્લા દોઢ સદીથી વધુ સમયથી અનોખું સ્થાન મેળવ્યું છે. ભવ્ય રથો, ગજરાજ, અખાડાઓના પ્રદર્શન, ભજન-કીર્તન અને લાખો ભક્તોની શ્રદ્ધા સમગ્ર શહેરને ભક્તિમય બનાવી દે છે. આ માત્ર ધાર્મિક શોભાયાત્રા નથી; તે ગુજરાતની સંસ્કૃતિ, શિસ્ત, સેવા અને સામાજિક એકતાનો પણ મહોત્સવ છે.
રથનું પણ ઊંડું આધ્યાત્મિક પ્રતીક છે. આપણા શાસ્ત્રો જીવનને રથ સાથે સરખાવે છે. શરીર રથ છે, આત્મા તેનો સ્વામી છે, મન તેની લગામ છે અને ધર્મ તેનો માર્ગ છે. જ્યારે જીવનનો રથ સત્ય, કરુણા, સંયમ અને સેવાના માર્ગે આગળ વધે છે, ત્યારે જ મનુષ્યનું જીવન ઈશ્વરની નજીક પહોંચે છે. રથયાત્રા આ જીવનદર્શનને સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.
પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે ભગવાન જ્યારે આપણાં ઘેર આવે ત્યારે આપણું વલણ કેવું હોવું જોઈએ? માત્ર દર્શન કરવાથી કે મોબાઇલમાં તસવીરો ઉતારવાથી ભક્તિ પૂર્ણ થતી નથી. ભગવાનના આગમનને અંતરમાં ઉતારવો એ સાચી ઉપાસના છે. માર્ગની સ્વચ્છતા જાળવવી, શાંતિ અને શિસ્તનું પાલન કરવું, વૃદ્ધો, મહિલાઓ અને બાળકોને સહાય કરવી, પોલીસ અને સેવાભાવી સંસ્થાઓને સહકાર આપવો તથા કોઈ પણ પ્રકારની અફવા કે ઉશ્કેરણીથી દૂર રહેવું – આ બધું પણ ભગવાન પ્રત્યેની ભક્તિનું જ સ્વરૂપ છે.
રથયાત્રાનો બીજો મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે સેવા અને સમરસતા. ભગવાનનો રથ જ્યારે શહેરમાં ફરે છે ત્યારે હજારો લોકો પાણી, છાશ, ભોજન, તબીબી સહાય અને અન્ય સેવાઓ દ્વારા માનવતાની ઉપાસના કરે છે. હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં નર સેવા એ જ નારાયણ સેવા માનવામાં આવે છે. ભગવાનને સોનાના આભૂષણ કરતાં દયાળુ હૃદય વધુ પ્રિય છે. તેથી રથયાત્રાનો દિવસ માત્ર પૂજાનો નહીં, પરંતુ પરોપકારનો પણ ઉત્સવ છે.
આજે સમાજમાં સ્વાર્થ, વિભાજન અને અસહિષ્ણુતાના પડછાયા વચ્ચે રથયાત્રા આપણને યાદ અપાવે છે કે ભગવાન કોઈ ભેદભાવ રાખતા નથી. તેઓ રાજમહેલ આગળ પણ અટકે છે અને ગરીબની ઝૂંપડી આગળ પણ. તેમના માટે દરેક ભક્ત સમાન છે. આ સમરસતાનો સંદેશ આજના ભારત માટે અત્યંત પ્રાસંગિક છે.
ભગવાન શ્રીજગન્નાથનો રથ માત્ર શહેરના રસ્તાઓ પરથી પસાર થતો નથી; તે આપણા અંતરમનમાંથી પણ પસાર થવો જોઈએ. જો તેમના આગમન પછી આપણા વિચારો વધુ પવિત્ર બને, વર્તન વધુ વિનમ્ર બને, સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી વધુ મજબૂત બને અને માનવસેવાની ભાવના વધુ પ્રબળ બને, તો જ રથયાત્રાનો સાચો હેતુ સિદ્ધ થયો કહેવાય.
આ રથયાત્રાએ આપણે ભગવાનનું માત્ર દર્શન જ નહીં, પરંતુ તેમના જીવનસંદેશને પણ આત્મસાત્ કરીએ. કારણ કે ભગવાનને ફૂલોથી વધુ શુદ્ધ હૃદય, ભવ્ય શણગારથી વધુ સદાચાર અને ઔપચારિક ભક્તિ કરતાં માનવતા વધુ પ્રિય છે. જ્યારે ભક્તના હૃદયમાં પ્રેમ, સેવા અને સમરસતા જન્મે છે, ત્યારે જ સાચા અર્થમાં કહી શકાય – “ભગવાન આજે ખરેખર આપણાં ઘેર આવ્યા હતા.”
નરેન્દ્ર જોષી
