તંત્રીની કલમે….
ભારતનું આર્થિક ભવિષ્ય હવે માત્ર કારખાનાં, રસ્તાઓ, બંદરો અને વિદેશી રોકાણથી નક્કી થવાનું નથી, પરંતુ દેશને કેટલી સસ્તી, સ્વચ્છ, વિશ્વસનીય અને સતત ઊર્જા મળે છે તેના પર પણ નિર્ભર બનવાનું છે. જે દેશ ઊર્જા માટે બીજા દેશો પર આધાર રાખે છે તે દેશની આર્થિક સ્વતંત્રતા અધૂરી રહે છે. આજે ભારત સામે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે એક તરફ ઝડપથી વધતી ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ, શહેરીકરણ, ડિજિટલ અર્થતંત્ર અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને વધુ વીજળીની જરૂર છે, તો બીજી તરફ પેટ્રોલિયમ, કોલસો અને ગેસની આયાત પાછળ વિદેશી હૂંડિયામણનો મોટો હિસ્સો ખર્ચાય છે. આ સંજોગોમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ૪૦૦ અબજ ડોલરના રોકાણની સંભાવના ભારત માટે માત્ર આર્થિક તક નથી, પરંતુ દેશના ભવિષ્યની દિશા બદલવાની ઐતિહાસિક તક બની શકે છે.
ભારત વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા મોટા અર્થતંત્રોમાંનું એક છે. પરંતુ વિકાસની આ ઝડપ જાળવી રાખવા માટે ઊર્જાની ઉપલબ્ધતા અનિવાર્ય છે. જો ઉદ્યોગોને પૂરતી વીજળી ન મળે, ઉત્પાદન ખર્ચ વધે અને ઊર્જાની આયાત મોંઘી બને તો તેની સીધી અસર ચીજવસ્તુઓના ભાવ, મોંઘવારી, વેપાર ખાધ અને સામાન્ય નાગરિકના જીવનધોરણ પર પડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થતી અસ્થિરતા ભારતના અર્થતંત્રને વારંવાર ઝટકો આપે છે. તેથી સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, જળવિદ્યુત, બેટરી સંગ્રહ અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન જેવા વિકલ્પો હવે પર્યાવરણ બચાવવાના સાધન પૂરતા સીમિત રહ્યા નથી; તે રાષ્ટ્રીય આર્થિક સુરક્ષાના આધારસ્તંભ બની રહ્યા છે.
ભારત સરકારે ૨૦૩૦ સુધીમાં બિનઅશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત ઊર્જા સ્ત્રોતોમાંથી ૫૦૦ ગીગાવોટ વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા સ્થાપિત કરવાનો મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે. આ લક્ષ્યાંક સિદ્ધ થાય તો ભારતની ઊર્જા વ્યવસ્થામાં મોટું પરિવર્તન આવી શકે છે. રાજસ્થાન અને ગુજરાતનાં વિશાળ રણપ્રદેશો સૌર ઊર્જાના કેન્દ્ર બની શકે છે, જ્યારે દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પવન ઊર્જાની વિશાળ સંભાવના રહેલી છે. ગુજરાત જેવા ઔદ્યોગિક રાજ્ય માટે આ પરિવર્તન વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રમાં ઊર્જા ઉત્પાદન, બેટરી સંગ્રહ, વીજ ઉપકરણો અને ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉદ્યોગો વિકસે તો રોજગારીની નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે. સાથે જ નાના ઉદ્યોગોનો વીજળી ખર્ચ ઘટે તો તેમની સ્પર્ધાત્મક ક્ષમતા પણ વધી શકે છે.
પરંતુ ૪૦૦ અબજ ડોલરના રોકાણની વાત સાંભળીને જ ઊર્જા ક્રાંતિ આવી ગઈ હોવાનું માની લેવું ભૂલભર્યું છે. રોકાણની જાહેરાત અને વાસ્તવિક મૂડીરોકાણ વચ્ચે મોટો તફાવત હોય છે. જમીન સંપાદન, પર્યાવરણની મંજૂરી, વીજળીનું પરિવહન, નીતિની સ્થિરતા, નાણાંની ઉપલબ્ધતા અને ટેક્નોલોજીની કિંમત જેવા પ્રશ્નોનો ઉકેલ લાવવો પડશે. સૌર અને પવન ઊર્જા સતત એકસરખી ઉપલબ્ધ રહેતી નથી. રાત્રે સૂર્યપ્રકાશ ન હોય અને પવનની ગતિ ઘટે ત્યારે વીજળી ક્યાંથી મળશે? તેના માટે વિશાળ બેટરી સંગ્રહ, આધુનિક વીજજાળ અને અન્ય વિશ્વસનીય ઊર્જા સ્ત્રોતોની વ્યવસ્થા જરૂરી છે. માત્ર ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાથી ઊર્જા સુરક્ષા પ્રાપ્ત થતી નથી; ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને વિતરણની સમગ્ર વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી પડે છે.
આ ક્ષેત્રમાં સૌથી આશાસ્પદ બાબત એ છે કે ભારતને તાજેતરમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રમાં લગભગ ૪૦૦ અબજ ડોલરના રોકાણમાં રસ અને લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતાઓ મળી હોવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. નવીનીકરણીય ઊર્જા ક્ષેત્રમાં ૨૦૩૦ સુધીના પરિવર્તન માટે અંદાજે ૨૨૦ અબજ ડોલરની જરૂરિયાત સામે આ રોકાણની સંભાવના આશાજનક છે. જોકે રોકાણકારોએ દર્શાવેલો રસ અને વાસ્તવમાં દેશમાં આવનારી મૂડી વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. આ રકમને સંપૂર્ણપણે પ્રાપ્ત થઈ ગયેલું રોકાણ માનવું યોગ્ય નથી. સરકારનું ધ્યાન હવે આ રસને નક્કર પ્રોજેક્ટ, ઉત્પાદન ક્ષમતા અને રોજગારીમાં પરિવર્તિત કરવા પર હોવું જોઈએ.
આ માટે સરકાર દ્વારા ઊર્જા સંગ્રહની ક્ષમતા વધારવા રૂ. ૧૪,૫૦૦ કરોડની યોજના અને વીજળીના પરિવહન માટે ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર જેવા માળખાકીય પ્રોજેક્ટ મહત્ત્વના સાબિત થઈ શકે છે. સાથે જ સૌર પેનલ, બેટરી, સેમિકન્ડક્ટર અને ઊર્જા ઉપકરણોના ઉત્પાદન માટે સ્થાનિક ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવું પડશે. જો ભારત માત્ર સૌર પેનલ સ્થાપિત કરતો દેશ બની રહેવાને બદલે તેની ટેક્નોલોજી અને જરૂરી કાચા માલના ઉત્પાદનમાં પણ આત્મનિર્ભર બને તો જ આ ક્ષેત્રમાં લાંબા ગાળાનો આર્થિક લાભ મેળવી શકશે.
પરંતુ આ વિકાસની કિંમત પર્યાવરણ અને સ્થાનિક લોકો ચૂકવે તે સ્વીકાર્ય ન હોવું જોઈએ. મોટા ઊર્જા પ્રોજેક્ટ માટે જમીન સંપાદન કરતી વખતે ખેડૂતોના હિતોનું રક્ષણ, સ્થાનિક લોકોને રોજગારી, પાણીનો જવાબદારીપૂર્વક ઉપયોગ અને પર્યાવરણની જાળવણીને પ્રાથમિકતા આપવી પડશે. સરકારની નીતિ એવી હોવી જોઈએ કે મોટા ઉદ્યોગો ઉપરાંત નાના વેપારીઓ, મધ્યમ વર્ગ અને સામાન્ય પરિવારોને પણ સસ્તી ઊર્જાનો લાભ મળે. ઘરની છત પર સૌર ઊર્જા સ્થાપિત કરનાર પરિવારોને સરળ લોન, સબસિડી અને સમયસર વીજળી જોડાણ મળે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.
ભારતની ઊર્જા ક્રાંતિ માત્ર વીજળીના નવા પ્લાન્ટ ઊભા કરવાની યોજના નથી, પરંતુ દેશની આર્થિક સ્વતંત્રતા, ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતા અને ભવિષ્યની પેઢીઓની સુરક્ષાનો રાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ છે. ૪૦૦ અબજ ડોલરના રોકાણમાં દર્શાવાયેલો રસ જો પારદર્શક નીતિ, મજબૂત અમલીકરણ અને જવાબદાર વહીવટના આધારે વાસ્તવિક મૂડીરોકાણમાં બદલાય તો ભારત વિશ્વના ઊર્જા ક્ષેત્રમાં અગ્રણી સ્થાન મેળવી શકે છે. હવે સરકાર સામે અસલી કસોટી જાહેરાતો કરવાની નહીં, પરંતુ દરેક ડોલરને ઉત્પાદન, રોજગારી અને સામાન્ય નાગરિકની આર્થિક સમૃદ્ધિમાં પરિવર્તિત કરવાની છે. કારણ કે જે દેશ પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો પર નિયંત્રણ મેળવે છે, તે જ દેશ પોતાના આર્થિક ભવિષ્યની દિશા પણ નક્કી કરી શકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
