કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ભારતમાં કાયદાનું શાસન ફક્ત ગુનેગારોને સજા કરવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ નિર્દોષ વ્યક્તિઓની સ્વતંત્રતા, ગૌરવ અને બંધારણીય અધિકારોનું રક્ષણ કરવાની પણ સર્વોચ્ચ જવાબદારી છે. આ બંધારણીય ભાવનાને મજબૂત બનાવતા, ૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે ધરપકડ અને અટકાયત સંબંધિત ૨૪ કલાકના નિયમનું એવી રીતે અર્થઘટન કર્યું કે જેના દેશની પોલીસ વ્યવસ્થા, તપાસ એજન્સીઓ, ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટ અને સામાન્ય નાગરિકો માટે દૂરગામી અસરો થઈ શકે છે. આ નિર્ણયનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે ૨૪ કલાકની બંધારણીય ઘડિયાળ વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા ખરેખર છીનવાઈ જાય તે ક્ષણથી શરૂ થાય છે, પોલીસ તેમના ધરપકડના કાગળોમાં સમય નોંધે છે તે ક્ષણથી નહીં. એટલે કે, હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, જણાવવા માંગુ છું કે સુપ્રીમ કોર્ટે એવી વ્યવસ્થાને નકારી કાઢી છે જ્યાં પોલીસ પહેલા પૂછપરછ, તપાસ, શોધ અથવા જપ્તીના નામે વ્યક્તિને પોતાના નિયંત્રણમાં રાખે છે અને કેટલાક કલાકો પછી ઔપચારિક ધરપકડ બતાવે છે અને બંધારણીય સમય મર્યાદાની નવી ગણતરી શરૂ કરે છે. આ નિર્ણય માત્ર કાનૂની પ્રક્રિયાનું અર્થઘટન નથી પરંતુ નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ અને પોલીસ જવાબદારી વચ્ચે બંધારણીય સંતુલન સ્થાપિત કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું પણ છે. આ ઐતિહાસિક નિર્ણયનો કેસ સુજીત દાસ અને અન્ય વિરુદ્ધ છે. આ કેસ ભારત સંઘ હેઠળ દાખલ કરવામાં આવ્યો છે. ઉપલબ્ધ ન્યાયિક રેકોર્ડ અને પ્રકાશિત કાનૂની અહેવાલો અનુસાર, તારીખ ૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૬,૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૬, કેસ નં. એસએલપી (સીઆરએલ.) નં. ૧૨૪૫૧-૧૨૪૫૩ ઓફ ૨૦૨૬, મુખ્ય પક્ષઃ સુજીત દાસ અને અન્ય વિરુદ્ધ ભારત સંઘ, બેંચઃ ન્યાયાધીશ ઉજ્જવલ ભૂયાન અને ન્યાયાધીશ અતુલ એસ. ચાંદુરકર, સંબંધિત હાઇકોર્ટઃ ત્રિપુરા હાઇકોર્ટ
મિત્રો, જો આપણે આ કેસ પર વિચાર કરીએ, તો મુખ્ય મુદ્દો એનડીપીએસ કાયદા હેઠળ નાર્કોટિક ડ્રગ્સનો જપ્તી છે. જપ્તીમાં ૧૧.૦૩ કિલોગ્રામ મેથામ્ફેટામાઇન (યાબા) ગોળીઓનો સમાવેશ થતો હતો. સંબંધિત બંધારણીય જોગવાઈઓ કલમ ૨૧ અને કલમ ૨૨(૨), સંબંધિત વૈધાનિક જોગવાઈઓ એનડીપીએસ કાયદાની કલમ ૫૭ અને ૫૮ અને એનડીપીએસ કાયદાની કલમ ૩૭ છે. આ કેસમાં ચાર અરજદારો સુજીત દાસ, સુમનદાસ, રૂપક સરકાર અને રાજુદાસ છે. ૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ બપોરે ૨ઃ૩૦ વાગ્યે શોધ અને જપ્તી કાર્યવાહી દરમિયાન આરોપીઓને અટકાવવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે તેમનો કબજો અગમ્ય હતો. ૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ સવારે આશરે ૧૧ઃ૧૫ વાગ્યે ઔપચારિક ધરપકડ નોંધવામાં આવી હતી. આમ, શોધ અને જપ્તી કામગીરી પૂર્ણ થવા અને ઔપચારિક ધરપકડ વચ્ચે આશરે ૧૮ કલાકનો તફાવત હતો. આરોપીઓએ દાવો કર્યો હતો કે આ બંધારણની કલમ ૨૨(૨)નું ઉલ્લંઘન કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૯ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના ત્રિપુરા હાઈકોર્ટના જામીન નામંજૂર કરવાના આદેશને રદ કર્યો અને ચાર આરોપીઓને મુક્ત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો. અહીં એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની ભેદ સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતાની કલમ ૫૬ ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય અને સલામતી સાથે સંબંધિત છે, કલમ ૫૭ ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિને બિનજરૂરી વિલંબ વિના મેજિસ્ટ્રેટ અથવા સંબંધિત પોલીસ અધિકારી સમક્ષ રજૂ કરવાની જરૂર છે, અને કલમ ૫૮ મેજિસ્ટ્રેટના ખાસ આદેશ વિના ૨૪ કલાકથી વધુ સમય માટે અટકાયતમાં રાખવાની મનાઈ ફરમાવે છે. તેથી, આ ચુકાદામાં મુખ્ય કાયદાકીય જોગવાઈઓ કલમ ૫૭ અને ૫૮ છે, જ્યારે કલમ ૫૬ કસ્ટડીમાં રહેલા વ્યક્તિની સલામતી સાથે સંબંધિત છે.
મિત્રો જો આપણે બંધારણના ૨૪ કલાકના સમયને ધ્યાનમાં લઈએઃ હવે, ધરપકડના કાગળો નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક અટકાયત મહત્વપૂર્ણ રહેશે, તો બંધારણની કલમ ૨૨(૨) ખાતરી આપે છે કે દરેક ધરપકડ કરાયેલ અને અટકાયત કરાયેલ વ્યક્તિને ૨૪ કલાકની અંદર નજીકના મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવે. આ સમયગાળામાં ધરપકડના સ્થળથી મેજિસ્ટ્રેટની કોર્ટ સુધીના મુસાફરીના સમયને જ બાકાત રાખવામાં આવ્યો છે. ૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજના તેના ચુકાદામાં, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પોલીસ, કોઈ વ્યક્તિને તેમની સ્વતંત્રતાથી વંચિત રાખ્યા પછી, ઔપચારિક ધરપકડ પહેલાં પૂછપરછ, શોધ, તપાસ અથવા જપ્તીના નામે તેમને કલાકો સુધી તેમની કસ્ટડીમાં રાખી શકતી નથી, અને પછી કાગળો પર ધરપકડનો નવો સમય નોંધીને ૨૪ કલાકનો સમયગાળો લંબાવી શકતી નથી. કોર્ટના મતે, અટકાયત અને ધરપકડ વચ્ચે કૃત્રિમ ભેદ પાડીને બંધારણીય રક્ષણોને રદ કરવું અસ્વીકાર્ય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિને સવારે ૮ વાગ્યે પોલીસ કસ્ટડીમાં લેવામાં આવે છે, જ્યાં તે સ્વેચ્છાએ છોડી શકતો નથી, પરંતુ તેની ધરપકડ બપોરે ૨ વાગ્યે બતાવવામાં આવે છે, તો ૨૪ કલાકનો સમયગાળો સવારે ૮ વાગ્યાથી ગણવામાં આવશે. આ અર્થઘટન તપાસ એજન્સીઓને ધરપકડનો સમય મનસ્વી રીતે નક્કી કરવાનો અવકાશ મર્યાદિત કરે છે.
મિત્રો, આનો પોલીસની મનસ્વીતા, ગેરકાયદેસર અટકાયત અને ભ્રષ્ટાચાર પર કેટલો પ્રભાવ પડશે? આ સમજવા માટે, ભારતમાં સામાન્ય નાગરિકોને પોલીસ સ્ટેશનો, ગુના શાખાઓ, વિશેષ તપાસ એજન્સીઓ અને અન્ય અમલીકરણ એજન્સીઓ પ્રત્યે સ્વાભાવિક આશંકા હોય છે. કોઈને પૂછપરછ માટે બોલાવવા અને કોઈને તેમની ઇચ્છા વિરુદ્ધ પોલીસ કસ્ટડીમાં રાખવા એ બે અલગ અલગ પરિસ્થિતિઓ છે. સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે પોલીસ કોઈને કસ્ટડીમાં લે છે, પૂછપરછના નામે ઘણા કલાકો સુધી અટકાયતમાં રાખે છે, તેના પરિવારને તેની વાસ્તવિક સ્થિતિ વિશે જાણ કરવામાં આવતી નથી, અને પછીથી ઔપચારિક ધરપકડ દસ્તાવેજ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આવી પરિસ્થિતિઓમાં, વ્યક્તિના પરિવારને ખબર પણ હોતી નથી કે તે ક્યાં છે, તેની સ્થિતિ શું છે, અથવા તેને ક્યારે મુક્ત કરવામાં આવશે. આ અનિશ્ચિતતા પરિવારોને માનસિક તણાવ, સામાજિક અપમાન અને નાણાકીય મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં, આવી અપારદર્શક પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ વ્યક્તિ અને તેમના પરિવાર પર દબાણ કરવા, અનુચિત તરફેણ મેળવવા અથવા મનસ્વી પૂછપરછ કરવા માટે થવાની સંભાવના છે. જ્યારે દરેક પોલીસ અધિકારીને ભ્રષ્ટ અથવા દરેક અટકાયતને ગેરકાયદેસર ગણાવવી અન્યાયી હશે, તે પણ સાચું છે કે જ્યાં અટકાયત માટેનો સમય, સ્થળ અને કાનૂની આધાર પારદર્શક નથી, ત્યાં સત્તાના દુરુપયોગની સંભાવના વધે છે. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય આ સંભવિત દુરુપયોગ સામે બંધારણીય નિયંત્રણોને મજબૂત બનાવે છે. હવે, પોલીસ માટે ધરપકડ મેમોમાં ફક્ત ચોક્કસ સમય જણાવવો પૂરતો રહેશે નહીં; તેમને એ પણ સ્પષ્ટપણે જણાવવાની જરૂર પડશે કે વ્યક્તિની વાસ્તવિક સ્વતંત્રતા ક્યારે ગુમાવવામાં આવી હતી. આ પોલીસ અધિકારીઓ માટે જવાબદારી વધારશે અને ગેરકાયદેસર અટકાયત, કસ્ટોડિયલ હિંસા અને અનુચિત દબાણની ફરિયાદોની ન્યાયિક તપાસ માટે વધુ અસરકારક આધાર પૂરો પાડશે. કોર્ટે પોતે જ આ બંધારણીય સુરક્ષાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો છે, કસ્ટોડિયલ હિંસાને દેશમાં એક કમનસીબ વાસ્તવિકતા તરીકે વર્ણવી છે.
મિત્રો, જો આપણે મેજિસ્ટ્રેટની વધેલી જવાબદારીને ધ્યાનમાં લઈએઃ હવે પોલીસ દસ્તાવેજો પર આંધળો આધાર રાખવાની જરૂર નથી, તો આ નિર્ણયનો એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ પાસું ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટની જવાબદારી સાથે સંબંધિત છે. સામાન્ય રીતે, જ્યારે પોલીસ કોઈ આરોપીને કોર્ટમાં રજૂ કરે છે, ત્યારે તેઓ ધરપકડ મેમો, કેસ ડાયરી અને અન્ય દસ્તાવેજોના આધારે રિમાન્ડની માંગણી કરે છે. જો કે, મેજિસ્ટ્રેટે હવે ફક્ત ધરપકડના કાગળોમાં નોંધાયેલા સમયને જોઈને સંતુષ્ટ થવું જોઈએ નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મેજિસ્ટ્રેટે વાસ્તવિક તારીખ અને સમય રેકોર્ડ કરવો જોઈએ જ્યારે વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અસરકારક રીતે પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી હતી. તેમણે તપાસ કરવી જોઈએ કે પોલીસે ક્યારે વ્યક્તિનો કબજો લીધો, શોધ અને જપ્તી કાર્યવાહી કેટલો સમય ચાલી, ઔપચારિક ધરપકડ ક્યારે કરવામાં આવી અને મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ તેમને રજૂ કરવામાં કેટલો સમય લાગ્યો. જો ખરેખર અટકાયત ૨૪ કલાકની બંધારણીય મર્યાદા કરતાં વધી જાય, તો તાત્કાલિક મુક્તિનો આદેશ આપવો જોઈએ. વધુમાં, જો વ્યક્તિને ૨૪ કલાકની અંદર રજૂ કરવામાં આવે છે પરંતુ સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને બિનજરૂરી રીતે લાંબા સમય સુધી અટકાયતમાં રાખવામાં આવે છે, તો મેજિસ્ટ્રેટ રિમાન્ડ મંજૂર કરવાનો ઇનકાર કરી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે ૨૪ કલાક પોલીસ માટે મનસ્વી રીતે કાર્ય કરવાનો અધિકાર નથી, પરંતુ મહત્તમ બંધારણીય મર્યાદા છે.
મિત્રો, જો આપણે એનડીપીએસ,યુએપીએઅને પીએમ એલએ જેવા કડક કાયદાઓના કેસોમાં પણ મૂળભૂત અધિકારોને સર્વોપરી ગણીએ, તો આ નિર્ણયનો બીજો દૂરગામી પાસું એ છે કે ગંભીર ગુનાઓ અને ખાસ કાયદાઓ હેઠળ તપાસનો સામનો કરી રહેલા વ્યક્તિઓના બંધારણીય અધિકારો રદ કરવામાં આવતા નથી. આ કેસમાં, એનડીપીએસ કાયદા હેઠળ ૧૧.૦૩ કિલોગ્રામ પ્રતિબંધિત ડ્રગ્સ જપ્ત કરવાનો આરોપ હતો. આ કાયદાની કલમ ૩૭ કડક જામીન શરતો સૂચવે છે. તેમ છતાં, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ખાસ કાયદાની કડક જામીન શરતો બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૧ અને ૨૨ દ્વારા બાંયધરીકૃત મૂળભૂત અધિકારોને રદ કરી શકતી નથી. આ સિદ્ધાંત યુએપીએઅને પીએમ એલએ જેવા અન્ય કડક કાયદાઓ હેઠળ ધરપકડ માટે મહત્વપૂર્ણ બંધારણીય માર્ગદર્શન પણ પૂરું પાડે છે. જો કે, આ નિર્ણયને આ બધા કાયદાઓ હેઠળ જામીનની આપમેળે ગેરંટી તરીકે અર્થઘટન ન કરવો જોઈએ. તેનો સાચો અર્થ એ છે કે ગંભીર આરોપોની હાજરી પોલીસને બંધારણીય યોગ્ય પ્રક્રિયામાંથી મુક્તિ આપતી નથી. ગુનો ગમે તેટલો ગંભીર હોય, તપાસ એજન્સીએ કાયદાના દાયરામાં રહીને કાર્ય કરવું જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે સામાન્ય જનતા પોતાના અધિકારોનું રક્ષણ કેવી રીતે કરી શકે છે, તો આ નિર્ણયનો વાસ્તવિક લાભ ત્યારે જ મળશે જ્યારે સામાન્ય નાગરિકો પોતાના અધિકારોથી વાકેફ હશે. જો પોલીસ કોઈ વ્યક્તિને પૂછપરછ માટે લઈ જાય છે, તો પરિવારે એ જાણવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ કે તેમને કયા પોલીસ સ્ટેશન અથવા એજન્સી ઓફિસમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા, કયા અધિકારીએ તેમને કસ્ટડીમાં લીધા હતા અને કયા સમયે. ઘટનાસ્થળે સાક્ષીઓ, સીસીટીવી ફૂટેજ, મોબાઈલ લોકેશન, સંદેશાઓ અને અન્ય ઉપલબ્ધ પુરાવા સાચવવા મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે. પરિવારે ધરપકડ મેમો, ધરપકડનો સમય, ધરપકડ માટેના કારણો અને સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનની નકલ માંગવી જોઈએ. ધરપકડ થયા પછી, તેમને બીએનએસએસ હેઠળ ગેરંટીકૃત અધિકારો અને પરિવાર અથવા મિત્રોને ધરપકડની જાણ કરવા સંબંધિત જોગવાઈઓ વિશે પણ જાણ હોવી જોઈએ. જો ખરેખર અટકાયતનો સમય છુપાવવામાં આવી રહ્યો હોય અથવા ૨૪ કલાકની મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવ્યું હોય, તો વકીલ દ્વારા સંબંધિત મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ હકીકતો રજૂ કરી શકાય છે. સંજોગોના આધારે, બંધારણની કલમ ૨૨૬ હેઠળ હાઇકોર્ટમાં હેબિયસ કોર્પસ અરજી પણ દાખલ કરી શકાય છે. એ યાદ રાખવું જોઈએ કે ફક્ત પોલીસ દ્વારા પૂછપરછ માટે બોલાવવાથી અટકાયત થતી નથી; મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે શું વ્યક્તિ ખરેખર પોતાની સ્વતંત્ર ઇચ્છાથી જવા માટે સ્વતંત્ર હતી. તેથી, દરેક નાગરિકે કાનૂની માહિતી અને પુરાવાનું મહત્વ સમજવું જોઈએ.
મિત્રો, જો આપણે લોકશાહીમાં પોલીસ શક્તિ અને નાગરિક સ્વતંત્રતા વચ્ચે સંતુલન ધ્યાનમાં લઈએ, તો પોલીસ અને તપાસ એજન્સીઓની ભૂમિકા નિર્ણાયક છે. ગુનેગારોને પકડવા, ડ્રગ હેરફેર અટકાવવા, આતંકવાદ અને આર્થિક ગુનાઓની તપાસ કરવા અને સમાજમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી એ તેમની બંધારણીય અને કાનૂની જવાબદારી છે. જોકે, કોઈપણ એજન્સીની શક્તિ અમર્યાદિત હોઈ શકતી નથી. બંધારણ પોલીસને સત્તા આપે છે, પરંતુ તે તે સત્તાઓ માટે જવાબદારી પણ નક્કી કરે છે. ૫ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય એ મૂળભૂત ભાવનાને મજબૂત બનાવે છે કે કોઈ વ્યક્તિ પર ગુનાનો આરોપ લગાવવાથી તેના મૂળભૂત અધિકારો રદ થતા નથી. પોલીસ તપાસ જરૂરી છે, પરંતુ તપાસના નામે અનિશ્ચિત અથવા અપારદર્શક અટકાયત સ્વીકારી શકાતી નથી. આ નિર્ણયથી ધરપકડ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા, ન્યાયિક દેખરેખ અને નાગરિક અધિકારો પ્રત્યે જાગૃતિ વધવાની અપેક્ષા છે. તેનો સંદેશ ગુનેગારો અથવા રાજકીય વિરોધ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ દરેક નાગરિક, રોકાણકાર, ઉદ્યોગપતિ, સામાજિક કાર્યકર્તા અને સામાન્ય પરિવાર માટે મહત્વપૂર્ણ છે. કારણ કે કાયદાની સાચી શક્તિ ત્યારે પ્રગટ થાય છે જ્યારે તે શક્તિશાળી સંસ્થાઓને પણ તેમની મર્યાદાઓનું પાલન કરવા દબાણ કરે છે.
