તંત્રીની કલમે….
સ્વતંત્રતા દિવસના લાલ કિલ્લેથી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને દેશના રાજકીય અને સામાજિક વર્તુળમાં નવી ચર્ચા જગાવી છે. આ શબ્દને માત્ર રાજકીય ટકોર તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. મોદીના સંદર્ભમાં તેનો મૂળ અર્થ એવો માનસિક અભિગમ છે, જે હિંસક નક્સલવાદની વિચારધારાને સીધી કે આડકતરી રીતે સમર્થન આપે, વ્યવસ્થાને સતત અસ્થિર કરવાની કોશિશ કરે અથવા દેશની લોકશાહી સંસ્થાઓ પ્રત્યે અવિશ્વાસ ઊભો કરે. સશસ્ત્ર નક્સલવાદ સામે સુરક્ષા દળોની સફળતા પછી વિચારધારાત્મક પડકારની વાત કરવી તેથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં મહત્વપૂર્ણ છે. મોદીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે હિંસક નક્સલવાદ અંતિમ તબક્કામાં છે, પરંતુ તેની વિચારધારાને હળવાશથી ન લેવી જોઈએ.
અહીં સૌથી જરૂરી ભેદ સમજવો જોઈએ. સરકારની ટીકા કરનાર દરેક વ્યક્તિ ‘દિમાગી નક્સલ’ નથી. લોકશાહીમાં પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર છે, વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે અને સરકારની નીતિ સામે અસહમતિ વ્યક્ત કરવાનો પણ અધિકાર છે. પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિ કે સંગઠન માત્ર વિરોધ માટે વિરોધ કરે, દરેક રાષ્ટ્રીય પહેલને શંકાની નજરે જુએ, ખોટી માહિતીથી અસંતોષ ભડકાવે અથવા હિંસક વિચારધારાને નૈતિક આવરણ આપે, તો તેની ભૂમિકાની ગંભીર તપાસ થવી જોઈએ. દેશપ્રેમનો અર્થ સરકારની દરેક વાત સ્વીકારવી નથી, પરંતુ દેશહિતને પક્ષીય હિતથી ઉપર રાખવું ચોક્કસ છે.
મોદીના નિવેદનનો એક મોટો પ્રભાવ વિપક્ષ પર જોવા મળ્યો છે. વિપક્ષના નેતાઓએ આ શબ્દને પોતાને નિશાન બનાવવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો છે. પરંતુ અહીં વિપક્ષ માટે પણ આત્મમંથનનો સમય છે. દરેક નિવેદનને રાજકીય હુમલો ગણાવી તરત પ્રતિક્રિયા આપવાથી મૂળ મુદ્દો ગાયબ થઈ જાય છે. નક્સલવાદે દેશના અનેક વિસ્તારોમાં સુરક્ષા જવાનો અને સામાન્ય નાગરિકોના જીવ લીધા છે. તેથી વિચારધારાત્મક નક્સલવાદ અંગે ચર્ચા થાય ત્યારે રાજકીય લાભ કરતાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે. વિપક્ષ જો હિંસા અને અસ્થિરતાની વિચારધારાથી પોતાને સ્પષ્ટ રીતે અલગ રાખે, તો તેની લોકશાહી વિશ્વસનીયતા વધુ મજબૂત થશે.
આ ઘટનાનો બીજો રસપ્રદ પડઘો ઇન્સ્ટાગ્રામ પર જોવા મળ્યો. ‘દિમાગી નક્સલ પાર્ટી’ નામનું એક વ્યંગાત્મક ખાતું મોદીના નિવેદન પછી ઝડપથી લોકપ્રિય બન્યું અને અહેવાલો મુજબ થોડા જ દિવસોમાં તેના અનુયાયીઓ લાખોની સંખ્યામાં પહોંચ્યા. તેના સર્જકની ઓળખ અંગે હજુ સ્પષ્ટતા નથી. આ ઘટના બતાવે છે કે આજના યુગમાં રાજકીય શબ્દ માત્ર ભાષણમાં અટકતો નથી; તે તરત જ મીમ, વ્યંગ, હેશટેગ અને ડિજિટલ અભિયાનમાં ફેરવાઈ જાય છે.
આ ઇન્સ્ટાગ્રામ પ્રતિક્રિયાને પણ બે રીતે જોવી જોઈએ. એક તરફ તે યુવાનોની અભિવ્યક્તિની નવી શક્તિ બતાવે છે. કોઈ શબ્દને હાસ્યમાં ફેરવીને સત્તાને જવાબ આપવો પણ લોકશાહી અભિવ્યક્તિનો એક માર્ગ છે. બીજી તરફ, માત્ર અનુયાયીઓની સંખ્યા લોકશાહી માન્યતાનો પુરાવો નથી. લાખો લોકો કોઈ પેજને અનુસરે એટલે તેની વિચારધારા સાચી છે એવું કહી શકાય નહીં. સોશિયલ મીડિયામાં સંખ્યા ઝડપથી ઊભી થાય છે, પરંતુ સત્ય, તથ્ય અને જવાબદારીની કસોટી અલગ છે.
સામાન્ય નાગરિક માટે મોદીના શબ્દોમાં એક સકારાત્મક સંદેશ છે—દેશની સુરક્ષા માત્ર સરહદ પરની લડાઈ નથી; સમાજમાં હિંસા, અસ્થિરતા અને વિભાજન પેદા કરતી વિચારધારાઓ સામે પણ જાગૃત રહેવું પડે. પરંતુ નકારાત્મક અસરની શક્યતા પણ છે. જો ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દનો ઉપયોગ દરેક વિરોધી અથવા ટીકા કરનાર માટે થવા લાગે, તો સમાજમાં અનાવશ્યક ધ્રુવીકરણ વધી શકે. તેથી આ શબ્દનો ઉપયોગ ચોક્કસ વિચારધારા અને હિંસક પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાયેલા સંદર્ભમાં જ થવો જોઈએ.
મોદીના નિવેદનની સૌથી મોટી સફળતા એ છે કે તેમણે એક એવા મુદ્દાને ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવ્યો છે જેને અવગણવું દેશ માટે જોખમી બની શકે. પરંતુ હવે આગળનું કામ વધુ મહત્વનું છે—‘દિમાગી નક્સલ’ કોણ, તેની ઓળખના માપદંડ શું અને નિર્દોષ અસંમતિને તેમાંથી કેવી રીતે અલગ રાખવી? આ સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
ભારતને નક્સલવાદ સામે માત્ર બંદૂકથી નહીં, વિકાસ, શિક્ષણ, રોજગાર, માહિતીની સચ્ચાઈ અને બંધારણીય વિશ્વાસથી પણ જીતવું છે. મોદીની ચેતવણીને જો રાજકીય બદલો નહીં પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિચારશીલ લોકશાહીની ચેતવણી તરીકે સમજવામાં આવે, તો આ શબ્દ વિવાદનું કારણ નહીં, દેશ માટે જાગૃતિનું સાધન બની શકે. વિરોધ કરો, પરંતુ માત્ર વિરોધ માટે નહીં; પ્રશ્ન પૂછો, પરંતુ તથ્ય સાથે; અને મતભેદ રાખો, પરંતુ ભારતને નબળું બનાવે તેવી હિંસક વિચારધારાથી અંતર રાખો. આજના ભારત માટે આ જ સૌથી જરૂરી રાજકીય પરિપક્વતા છે.
આ સંદર્ભમાં સત્તા પક્ષની જવાબદારી પણ એટલી જ મોટી છે. દેશની સુરક્ષા અંગે કડક ભાષા જરૂરી હોય ત્યારે પણ લોકશાહી વિરોધને જગ્યા આપવી જોઈએ. કારણ કે મજબૂત સરકાર તે નથી જે પ્રશ્નોથી અસ્વસ્થ થાય; મજબૂત સરકાર તે છે જે પ્રશ્નોનો જવાબ તથ્ય, પરિણામ અને વિશ્વાસથી આપે. જો આ સંતુલન જળવાય, તો મોદીની ચેતવણી વિપક્ષને પણ વધુ જવાબદાર બનાવશે અને નાગરિકોને પણ વિચાર્યા વગરના રાજકીય પ્રચારથી સાવધાન રહેવાનો સંદેશ આપશે.
નરેન્દ્ર જોષી
